Кіріспе

Кениядағы қала

Этимология

"Эльдорет" атауы масаи тіліндегі "эльдоре" сөзінен шыққан, ол "тасты өзен" деген мағына береді; бұл қаладан өтетін Сосиани өзенінің (Ніл саласы) арнасына сілтеме жасайды.

Тарих

Эльдорет пен оның төңірегіндегі жазықтарда Сириква тайпасы Масайлар үстемдік құрғанға дейін бірнеше ғасыр бойы қоныстанған. 18-19 ғасырлардың соңында Масай дәуірінде қару-жарақтарды жаңару енгізілді. Жаңа қару-жарақтары мен басқару жүйелерімен олар солтүстіктегі Туркана көліне жақын жердегі бастапқы мекендерінен Кенияның оңтүстігіндегі қазіргі мекендеріне дейін шабуыл жасады. Жазықтарды басып алған Масай руы Ильвасин Кишу деп аталды, осы атпен ол қазір де белгілі. 1908 жылдың тамызында, Оңтүстік Африкадан Момбаса арқылы теңіз және теміржолмен келген 58 отбасы көшірілген африканерлер Накурудан Уасин Гишу жазығына аттанды. Ян ван Ренсбург басқарып келген олар, көбінесе сазға батып қалатын арбалармен сапар шекті, соңында сол жылдың 22 қазанында Сергойт төбесіне жетті. Ян Эрнест Крюгер кейіннен Сергойт фермасына ие болды, қазір ол Сергойт гольф клубы мен жабайы табиғат курортына тиесілі. Жерді бұрын ван Бреда деген адам зерттеген, ал жаңа келгендер бес жыл ішінде игеруге міндетті болу шартымен оны жалға алды. Әр отбасы лашық салып, қоршаулар орнатты, қарапайым плугтарға өгіздерді жапты және алғашқы жомдарды ашты. Олар бидай, жүгері және көкөніс екті. Бұл әрекеттер жазықтың өркендеген ауылшаруашылық айманына айналуының негізін қалады. Кейін фермалар ресми тіркелді және әрқайсысына нөмір берілді. Эльдорет отарлаушылардың арасында "64-ші ферма", "64" немесе жергілікті тұрғындар үшін "Сисибо" деп белгілі болды, себебі ол сол кезде Лондианидегі жаңадан салынған Уганда теміржолының басты станциясынан 64 миль (103 км) қашықтықта орналасқан еді. Ферма Вилли ван Аартқа тиесілі болды. Эльдореттегі Central Lounge - Вилли фермасынан қалған жалғыз нысан. Ресми қала 1910 жылы "Сисибо" пошта бөлімшесінің құрылысымен басталды. 1911 жылы тағы 60 африканер отбасы келді. 1912 жылы губернатор аймақта әкімшілік орталық құру туралы шешім қабылдады, осылайша пошта кеңсесі "64" деген атаудан жаңа ресми қала атауына – "Эльдорет" деп өзгертілді. Әкімшілік орталыққа айналу болашақ қаладағы сауданың өсуіне үлкен серпіліс берді. Банк пен бірнеше дүкендер салынды. Уганда теміржолының Лондианиден Угандаға қарай кеңейтілуі 1924 жылы Эльдоретке жетіп, өркендеу мен дамудың жаңа дәуірін ашты. 1928 жылы Сосиани өзенінен су құбыры тартылды, ал 1933 жылы Шығыс Африка электр және жарық компаниясы электр генераторлық станциясын орнатты. Сол кезде Эльдоретте шағын әуежай салынды және қолжетімді бағадағы тұрғын үйлер пайда болды, сондай-ақ Hill School де салынды. Демалыс та бөлініс бойынша жүзеге асты – "британдықтар" Линкольн қонақ үйін және қазіргі "қытай аймағының" жанындағы жарыс жолын пайдаланды, ал африканерлер Вагон доңғалағында демалыс алды. Даниял Арап Мои көршілес Баринго ауданында дүниеге келді, оның басшылығымен қала одан әрі дамыды. 1984 жылы үкімет Мои университетін құрды, ол елдегі екінші жоғары оқу орны болды, ал кейін үшінші халықаралық әуежай салынды, бұл қаланың өсіп-өркендеуіне үлкен үлес қосты. 1987 жылы Эльдоретте тек екі африканер отбасы қалды, ал қалғандары Мау Мау көтерілісінен кейін және тәуелсіздік күтімінде 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында Оңтүстік Африкаға оралды. Қалаға 2007-2008 жылдардағы Кения дағдарысы зор әсер етті, себебі даулы жалпы сайлаудан кейін Кенияны зорлық-зомбылық жайлады. Спортшы Лукас Санг қаладан шамамен алыста, үйіне, Чепкойлелге бара жатқанда қаза тапты. 2008 жылдың 1 қаңтарында бір топ адам Эльдорет қаласының маңындағы Бёрнт Форест маңындағы шіркеуге шабуыл жасап, өртеп жіберді. Кениядағы қазақтардан қашқан жүздеген адам осы шіркеуде паналаған еді. Нәтижесінде, көбінесе кикуйулерден 40-80 адам өрттен көз жұмды. Қазіргі Кения Республикасының президенті Уильям Руто Эльдорет қаласына қарасты Турбо сайлау округінің Камагут аулында дүниеге келген. Ол бұрын Эльдорет Солтүстік сайлау округін парламентте өкілдік еткен.

Климат

Эльдорет субтропикалық таулық климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі Cfb). Теңіз деңгейінен биік орналасқан қаладағы ауа райы қоңыржай және салқын. Түнде температура айтарлықтай төмендейді, ал суық маусымда (мамыр-тамыз) температура бір таңбалы Цельсийге жетеді.

Жергілікті басқару

Эльдорет қаласы Уасин Гишу округінің үкіметімен басқарылады, ол қаланың барлық мәселелерін шешеді. Қала он үш бөлімге бөлінген. Олардың алтауы (Хурума, Камукунджи, Капьемит, Кидива/Капсуса, Стадион/Индустриялық және Базар) Солтүстік Эльдорет сайлау округінде, үшеуі (Аурухана, Капсоя және Кимуму/Сергоит) Шығыс Эльдорет сайлау округінде, ал қалған төртеуі (Кипкеньо, Лангас, Пионер/Эльгон Көрінісі және Жарыс жолы) Оңтүстік Эльдорет сайлау округінің құрамында. Бұл үш сайлау округінің барлығы Эльдорет муниципалитетінен гөрі басқа жергілікті әкімшілік бірліктерде көбірек бөлімдерге ие.

Қала маңы

Эльдоретте бірнеше аудандар бар. Аудан-көшелер әртүрлі, кейбіреулері жоғары деңгейде, ал басқалары орта тапқа жатады. Көптеген аудандардың өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы, Эльгон Вью, Лангас, Капсерет, Хурума, Капсоя, Шаури, Кипкоргот, Кахоя, Батыс Индиясы, Батыс, Кипкарен, Кимуму, Иерусалим, Аннекс, Мванзо, Гавайи, Акция, Майлинне, Пионер, Аутспан, Кипломбе, Камкунджи, Самар, Силас, Кения Сервисі, Чепласкей, Қытай, Жол тоқтағышы, Перис, Джункшн, Муняка, Хиллсайд, Эльдовилл, Джуниорат және тағы да көптеген аудандар бар.

Экономика

Эльдорет өнімді ауыл шаруашылығы жерлерімен қоршалған және Уасин Гишу экономикасының сауда орталығы болып табылады. Экономикасы ірі дәнді дақылдарды өндіруге, сүт шаруашылығына және бақша шаруашылығына негіделген. Қала сонымен қатар жергілікті өндіріс орталығы болып табылады, онда Raiplywoods, Rupa Textiles, Kenya Pipeline Company, Kenya Co-operative Creameries сияқты ұлттық деңгейде танымал өндіріс кәсіпорындары, сондай-ақ жүгері, бидай және пиретрум зауыттары орналасқан. Қала ірі базарға ие және Doinyo Lessos ірімшік фабрикасы, Мои университеті және Элдорет халықаралық әуежайымен мәшһүр. Әлемнің түкпір-түкпіріндегі жарыстарда жеңіс одны салған Эльдореттен шыққан жүгірушілер қала экономикасына үлкен үлес қосты, негізінен шағын бизнеске және жылжымайтын мүлікке инвестиция жасады. Мұса Қыптануи ірі супермаркеттер желісі мен көптеген кеңселерге ие Komora ғимаратының үлескері болып табылады. Белгілі кәсіби фирмалардың қатарында Альфред Моманьи Ньяироның алпысыншы жылдары құрған қаладағы ең көне заң фирмасы – Nyairo and Company бар. Басқа заң фирмаларына Wabomba Masinde and Associates, Gumbo and Associate Advocates, Mburu Maina & Company Advocates, Nyaundi Tuiyott & Company Advocates, Kalya & Company Advocates, Chebii and Company Advocates және Gicheru & Company Advocates жатады.

Тоқыма бұйымдары

Қаланың Кен Книт (Кения) басқаратын өркенді тоқыма өнеркәсібі бар. Бұл Шығыс және Орталық Африкадағы толық интеграцияланған алғашқы тоқыма өндіріс компаниясы және шамамен 50 жылдан бері Эльдорет қаласында орналасқан. Бұл Кенияның жүн өнімдерін өндірушісі және 2000 жұмыскермен қазіргі уақытта Солтүстік Рифт аймағындағы ең ірі тоқымамен байланысты жұмыс беруші болып табылады. Тағы бір маңызды тоқыма фирмасы – 1975 жылы сол кездегі вице-президент Даниэль Торотич арап Мои Рифт-Вэлли тоқымалары (Риватекс) ретінде ашқан Риватекс ЕА, бұл компьютерлендірілген станоктарды пайдаланған алғашқы кениялық тоқыма фабрикасы болды. Ол үш жылдың ішінде пайда табуға жетіп, 400 адамды жұмысқа алып, өндіріс шыңында жылына 3000 тонна мақта тұтынып, сәттілікке жетті. 1990 жылдардың соңында Кения нарығының либерализациясы, арзан қолданылған киімнің көптеп импортталуы және тиімсіз басқару елдің тоқыма өнеркәсібінің құлдырауына әкелді. 1998 жылы Эльдореттегі Риватекс таратылды және 2000 жылы жабылды. Мои университеті мен оның еншілес фирмасы Риватекс арқылы Эльдорет қаласы Кения тоқыма өнеркәсібін жандандыруда маңызды рөл атқарды. Бұрынғы Риватекс 2007 жылы Мои университетіне зерттеу, өнімдік дамыту, кеңейту және өндіріс жүргізу үшін Кения үкіметінен сатып алынды. Университет импортталған бояулардың жоғары құнының рентабельділікке әсер ететінін анықтады. Бұл мәселе 2008 жылы шешілді, профессор Ричард Миби мексикалық бархат гүлдерінен жасалған Тами бояуын ойлап тапты, бұл бояу бұрын айналасындағы аймақтарда арамшөп саналған. Университет осы бояуға патент алған.

Әскери

Қалада Кения қорғаныс күштерінің Мои казармасы орналасқан. Казармада Сомалидегі шайқаста қаза тапқан кениялық сарбаздарға арналған ескерткіш бар. Қалада сондай-ақ 1997 жылдан бері Кения қару-жарақ фабрикасы корпорациясы орналасқан, бұл аймақтағы шағын қару мен оқ-дәріні алғаш өндірген әскери нысан. Оның клиенттеріне Кения полициясы, Жабайы табиғат қызметі, Армия, лицензияланған сатушылар мен тасымалдаушылар, сондай-ақ достық мемлекеттер жатады.

Тыңайтқыш

Тойота Цушо корпорациясы Кенияның алғашқы толыққанды тыңайтқыш қоспасын дайындау зауытын Елдорет қаласының шетіндегі Нгерияда салды. 15 миллион долларлық зауыт жылына 150 мың тонна өнім шығаруға қабілетті, бұл Кенияның 600 мың тонналық жылдық қажеттілігінің 25 пайызын құрайды.

Ақпараттық технологиялар

2019 жылдың басында Кенияның ең ірі ұялы байланыс операторы Safaricom өзінің екінші ең ірі қоңырау орталығын, және Найробиден тыс жердегі алғашқысын Эльдорет қаласында ашты. 900 миллион кениялық шиллинг тұратын бұл нысан 800 адамды жұмыспен қамтиды, олардың 300-і жергілікті университеттерден тағайындалған тәлімгерлер. Бұл қалада сондай-ақ 2015 жылы құрылған және Солтүстік Рифт аймағындағы Safaricom-ның алғашқы деректер орталығы болып табылатын Kapsoya орналасқан MGW нысаны да бар.

Туризм

Елдорет бұрын туристік орын ретінде танылмаған және Кенияның басқа таулы орталықтарынан көп ерекшеленбейді. Дегенмен, Кенияның бесінші ірі қаласы болғандықтан, ол одан әлдеқайда үлкен және Солтүстік Рифт аймағын аралау үшін ыңғайлы база болып табылады. Қалада жақсы жайғасу опцияларының алуан түрлілігі бар, атап айтқанда, Сириква қонақ үйі, Поа Плейс, Нобль қонақ үйі мен конференц-орталығы және ультрамодерн Бома Инні, сондай-ақ бір-екі кешке қызығушылық тудыратын түнгі ойын-сауық орындары жеткілікті.

Қоршаған аймақ

Қала және оның төңірегіндегі аймақтар да соңғы кезде көптеген тұрғындарының, әлемдік деңгейдегі жүгірушілердің және жергілікті аумақты жеңіл атлетикамен айналысуға ыңғайлы ететін биіктік арқасында спорттық туризм орталығына айналды. Көптеген элиталық спортшылардың жаттығу бағдарламаларында биіктіктегі жаттығу орталықтарында өткізілетін уақыт маңызды бөлігін құрайды. Атап айтқанда, Мо Фарахтың 2012 жылғы Лондон Олимпиадасы мен 2013 жылғы Әлем чемпионаттарында 5000 метр және 10000 метрлік жүгірісте алтын медальдар жеңіп алуға дайындығында биіктіктегі жаттығулар маңызды рөл атқарды. Эльгейо Маракует параглайдинг бойынша да әлемдік деңгейде танымал болып келеді. 2013 және 2014 жылдары Керио аңғарында әртүрлі қашықтықтар бойынша жаңа әлемдік рекордтар тіркелгендіктен, қаңтар айында ұшу үшін бұл бағыт ең ізделісті орынға айналды.

Чемпиондар ескерткіші

Чемпиондар ескерткіші Каптагат және Найроби жолдарының қиылысында орналасқан. Медихиал ауруханалар тобы орнатқан қоладан жасалған ескерткіш екі әйел және екі ер спортшыны бейнелейді, олар әлем картасында әртүрлі бағытта жүгіріп бара жатыр. Еркектердің бірі бір қолында Олимпиада ұшқынын ұстап тұр, ал қалғандары жеңіс нысаны ретінде қолдарын жоғары көтерген. Сондай-ақ, ескерткіштің үстінде кениялық туға оралған ер спортшының мүсіні орнатылған.

Чепкит су тасқыны

Елдорет қаласынан шалғайда, Сосиани өзенінің жазықтан құлап, гранитті тік жардан төмен түсетін жерінде Чепкит шарлауы орналасқан. Нанди округінде орналасқан, бұл атау шамамен "жоғарыдан қарау" деп аударылады және төрт көрнекті нүктеден тұрады, олар пикниктер мен құстарды қарау саяхаттары үшін танымал орындар. Бұрын бұл жерде ежелгі Шэу Мороби практикасы болған, онда Нанди қауымының ең қарт мүшелері түрлі себептермен, соның ішінде жалғыздықтан және қауымға салмақ түсірмеу үшін өз өміріне қол жұмсаған.

Эльдорет ағаш өсіру орманы

Эльдорет ағаш өсіру орманы Кипчоге Кеино стадионының қасында орналасқан және оны Уасин Гишу округі мен Кения Орман шаруашылығы қызметі (KFS) бірлесіп басқарады. Ормандағы ағаштар бағында кениялық аңыз және элиталық спортшылардың есімдері жазылған Даңқ қабырғасы бар, олардың көпшілігі осы маңайдағы аймақтардан шыққан. Даңқ қабырғасы төрт тіректен тұрады, әр тіректе төрт санат бойынша жазылған есімдер орналасқан: Олимпиада чемпиондары, Әлем чемпионаттарының чемпиондары, Әлем кроссынан жүгіру чемпионаттарының чемпиондары және марафондағы ұлылар.

Ітеннің көзқарасы

Эльдорет қаласының солтүстік-шығысында, теңіз деңгейінен 2400 метр биіктікте орналасқан Ітен қалашығы аймақтық бал өнімімен, халықаралық спортшылардың жаттығу лагерьлеріне және Ұлы Рифт аңғарының әсем көріністеріне ие болуымен танымал. Ітеннің көрініс алаңынан Керио аңғары, Камнарок көлі, крокодилдері бар Керио өзені, Туген және Черангани таулары сияқты табиғи ескерткіштерді көруге болады. Ітен көрініс алаңы Африкадағы басқа ешбір жерден Ұлы Рифт аңғарын осы алаңнан көруге мүмкіндік береді және 2016 жылы ашылды. Ғимаратта төбелік мейрамханамен қатар түрлі бутиктер мен кеңселер де орналасқан.

Эльдорет клубы

Эльдорет клубы – 1924 жылы қала сыртында құрылған, жеке мүшелерге арналған клуб. Ол әсем күтілген үлкен аумақта орналасқан, онда клуб үйі, 9 тесікті гольф алаңы және түрлі басқа да жақсы жабдықталған нысандар бар.

Жеңіл атлетикаға арналған оқу орталықтары

Аймақтағы ең танымал спорт түрі – жеңіл атлетика. Олимпиада ойындары мен Әлем чемпионаттарындағы жеңістері, сондай-ақ әлемнің түкпір-түкпіріндегі жол жүгірісі жарыстары көптеген жергілікті тұрғындарды жұлдыздық деңгейге көтеріп, қаржылық сәттілікке жеткізді. Қазіргі және болашақ спортшыларды IAAF биіктіктегі жаттығу орталығында, басқа жекеменшік жаттығу орталықтарында, Кипчоге Кеино стадионында, тіпті көбінесе таңертең көшелерде де жаттығу жасап жүргендерін көруге болады.

Денсаулық

Қалада бірқатар медициналық мекемелер бар, оның ішінде Мои оқыту және жолдама ауруханасы – Кения батысындағы жалғыз ұлттық жолдамалық аурухана. Қалада Уасин Гишу аудандық ауруханасы және бірнеше жекеменшік мекемелер бар: Сент-Люк ортопедиялық және травматологиялық ауруханасы, Эльдорет ауруханасы, Медихиал ауруханасы, Эльдорет онкологиялық орталықтарының қатерлі ісік ауруханасы, Реал ауруханасы, Александрия қатерлі ісік орталығы және паллиативтік күтім ауруханасы, сондай-ақ Эльгон Көрініс ауруханасы. 2015 жылы Шығыс және Орталық Африканың алғашқы мемлекеттік балалар ауруханасы – Shoe4Africa балалар ауруханасы, 200 төсектік жалпы білім беретін аурухана Мои жолдамалық ауруханасының жанында ашылды. Сол 2015 жылы Мои оқыту және жолдама ауруханасында американдық меценат Рут Лили қаржылаған жаңа амбулаториялық қатерлі ісіктерді емдеу орталығы ашылды. Кейін қаржылай көмек көрсеткен бизнесмен Ману Чандрияның есімімен аталып, қазір Чандрия қатерлі ісік және созылмалы аурулар орталығы деп белгілі.

Спорт

Эльдорет, әсіресе Эльгон Вью аймағы, көптеген кениялық жүгірушілердің туған қаласы, олардың ең танымалдары Кипчоге Кеино және Элиуд Кипчоге. Биік орналасқан жерлер көптеген орта және ұзақ қашықтыққа жүгіретін спортшылар үшін идеалды жаттығу алаңы болып табылады. Кипчоге Кеино стадионы – қаланың басты стадионы, 10 000 адамдық сыйымдылығы бар көп мақсатты стадион. Стадион жеңіл атлетика жарыстары үшін пайдаланылады және "Риватекс" және "Эльдорет ККК" сияқты жергілікті футбол командаларына қызмет етеді. Стадион уақыт өте келе тозығы жетіп, 2007 жылы Кения үкіметі оны жаңартуға 100 миллион сом бөлгеннен кейін қайта жаңартылды. 2018 жылы стадион екінші масштабты кеңейту мен реконструкциядан өтті. "Эльдорет Фальконс" әйелдер футбол командасы ұлттық лигада қаланың намысын қорғайды, ал "Эльдорет RFC" ерлер регби командасы да ұлттық лигада өнер көрсетеді. Қала "KCB Сафари раллиі" үшін де танымал трасса болған. Бұл қалада "Эльдорет қалалық марафоны" өтеді, оның 2019 жылы өткен екінші жарысында жеңімпаздарға 35 000 доллар сыйлық қарастырылып, Африкадағы ең жомарт марафондық жарысқа айналды. Іс-шараны Уасин Гишу облысының әкімдігі ұйымдастырып, облыс әкімі Жонатан Кимели Бии Челилим және Джон Кибет Баророт демеушілік етеді. Қалада жыл сайынғы ұлттық жетілік регби турнирінің де кезеңі өтеді. "Эльдорет" кезеңі маусым айында өткізіліп, "Сепетука Севенс" деп аталады. Бұл турнир өте танымал, ол демалыс күндері қаланың өмірін тоқтатады, бүкіл елден келген жанкүйерлермен толады. Эльдоретте Кениялық және халықаралық спортшыларға арналған Халықаралық жеңіл атлетика федерациясының (IAAF) жоғары биіктіктегі жаттығу орталығы да орналасқан. Гольф клубы "Эльдорет клубы" қаланың орталық бөлігінен үлкен арақашықтықта емес.

Әуежайлар

Эльдорет қаласына екі әуеайлақ қызмет көрсетеді: Эльдорет халықаралық әуежайы және Эльдорет ұшу-қону алаңы. Эльдорет халықаралық әуежайы – Эльдорет қаласынан шамамен аймақтық әуежай. Ол күнделікті Найроби мен Лодварға жоспарлы рейстерді, ал Emirates және Etihad Airways компаниялары апта сайын халықаралық жүк рейстерін орындайды. Теңіз деңгейінен 2116 метр биіктікте орналасқан әуежайда ұзындығы шамамен бір асфальт ұшу-қону жолағы бар. Бұл әуежайда төрт ішкі әуе компаниясы жұмыс істейді: Fly 540, Jambojet, Skyward Express және Silverstone Air. Эльдорет Бома әуежайы деп те аталатын Эльдорет ұшу-қону алаңы – Эльдорет қаласында, Эльдорет-Итен тас жолында орналасқан шағын әуеайлақ. Оның биіктігі теңіз деңгейінен 7050 фут (2144 метр) жоғары, ал ұшу-қону жолағының ұзындығы шамамен ... құрайды. Уасин Гишу округінің әкімдігі 2015 жылдың шілде айында Эльдорет ұшу-қону алаңының жұмысын өз бақылауына алды.

Жолдар

Транс-Африкалық тас жол қаланың орталық бизнес ауданынан өтеді.

Теміржол

Қалаға Кения-Уганда темір жолы да қызмет етеді.

Қуат

Француздық жаңару энергиясы компаниясы Voltalia, Кениялық Alten Africa француз күн энергетикалық компаниясы үшін Элдорет қаласының Кессес ауданында 40 мегаватттық (МВт) күн электр стансасын салуда. 2020 жылдың наурыз айында пайдалануға берілгеннен кейін, жыл сайын шамамен 123,6 ГВт/сағ таза электр энергиясы желіге жіберіледі, бұл 824 000-нан астам кениялықтың жылдық энергия тұтыну қажеттілігін қамтамасыз етеді.

Мұнай құбырлары

"Кения құбыр желісі" компаниясы қаладан өтетін құбыр желісін пайдаланады. Ол жағажай қаласы Момбасадағы мұнай өңдеу зауытымен байланысты және Эльдореттен көл жағасындағы Кисуму қаласына дейін жалғасады. Қалада бес ұлттық мұнай қоймасының бірі орналасқан.