Кіріспе

Юань әулетінің 1328-1332 жылдар арасындағы императоры. Жаяту хан (моңғолша: Заяат хаан; Jayaγatu qaγan;), туған аты Туг Темур (моңғолша: Төвтөмөр;), сондай-ақ храмдық атымен Юань императоры Вэньцзун (; 16 ақпан 1304 – 2 қыркүйек 1332) – Қытайдың Юань әулетінің императоры. Қытай императоры атағынан басқа, ол Моңғол империясының 12-ші хағаны деп есептеледі, бірақ империяның бөлінуіне байланысты бұл атақ тек номиналды болды. Ол алғаш рет 16 қазан 1328 жылдан 26 ақпан 1329 жылға дейін билік етті, содан кейін ағасы Кусаланың (Император Минцзонг) пайдасына тақтан бас тарды, және Кусаланың қайтысынан кейін 8 қыркүйек 1329 жылдан 2 қыркүйек 1332 жылға дейін қайтадан билік жүргізді. Әкесінің адал қолдаушыларының арқасында Туг Темур Хайшанның (Вузун императоры) әулетін таққа қайта орнатып, бірақ ағасы Кусаланың отбасын қуғынға түсірді, кейін оған жасағандары үшін өкініш білдірді. Оның есімі "Бақытты хан" деген мағынаны білдіреді. Туг Темур көптеген мәдени шараларды демеушілік етті, өлеңдер жазды, суреттер салды және қытай классикалық мәтіндерін оқыды. Оның өте жақсы өлеңдері мен каллиграфиясының үлгілері сақталған. Ол "Дүниеге басқару үшін Императорлық әулеттің ұлы институттары" деп аталатын жинақтың құрастырылуын тапсырып, қатаң бақылады; осы мәтіндік еңбек арқылы ол өзінің билігін жаңа бастама ретінде жариялады, ол өткеннің әкімшілік тәжірибелері мен ережелерін ескеріп, Юань әулетінің басқаруында жаңа кезеңді күтті. Бірақ оның билігі қысқа болды, ал басқару құқығы қуатты министрлердің, мысалы, 1328 жылғы мұрагерлік күресінде жеңіске жетуіне көмектескен Қыпшақтың Эль-Темур және Меркиттің Баян қолдарында болды.

Ерте өмір

Ол Хайшанның (Күлүг хан немесе император Вузонг) және тангут әйелінің екінші ұлы, Кушаланың кіші інісі болды. 1311 жылы әкесі Хайшан күрт қайтыс болғанда, ал кіші інісі Аюрбарвада Юань тағына отырғанда, оны бауырымен бірге әжесі Даги және басқа да Хунгирад тобының мүшелері, соның ішінде Темудер орталық үкіметтен шеттетіп, себебі олар Хунгирад хатундарынан тумаған еді. 1320 жылы Аюрбарваданың ұлы Шидибала таққа шыққанда, Туг Темір Хайнаньға жер аударылды. Шидибала өлтірілгеннен кейін, Есун Темір жаңа билеуші болғанда, Туг Темірдің жағдайы жақсарды. Оған Хуэй патшасы атағы беріліп, Цзянькангқа (қазіргі Нанкин) және одан кейін Цзянлингке көшірілді. Осы кезде ол көптеген ғылыми және көркемдік қызығушылықтарды көрсетіп, өзін көптеген белгілі қытай әдебиетшілері мен суретшілерімен қоршады. Хайшан Күлүг ханның қуғынға ұшыраған ұлдары болғандықтан, Туг Темір мен Кусала Боржигин княздарының арасында біршама көңіл қосып, ең бастысы, әр түрлі саяси тазартулардан аман қалған әкелерінің жақтастарының адалдығын сақтап қалды.

Азаматтық соғыс

1328 жылы Шандуда Есүн Темір ханның қазасы Хайшан әулетіне көтерілуге мүмкіндік берді. Бірақ бұл бастысымен Эль-Темірдің саяси шеберлігіне байланысты болды, оның қипшақ руы Хайшан тұсында ең биік деңгейге жетті. Ол Шандудағы билікке қарсы астана Ханбалықта (Даду, қазіргі Бейжің) қастандық ұйымдастырды. Ол және оның жақтастары Есүн Темірдің адалдарына қарағанда географиялық және экономикалық үстемдікке ие болды. Эль-Темір Түг Темірді Ханбалыққа шақыртты, себебі оның ықпалды ағасы Кушала алыс Орталық Азияда қалған еді. Ол қыркүйек айында Ханбалықтың жаңа билеушісі болып тағайындалды, ал Есүн Темірдің ұлы Рағибағ Даулат Шахтың қолдауымен Шандуда таққа отырды. Рағибағтың әскерлері Ұлы Қабырғаны бірнеше жерде бұзып, Ханбалыққа жақын жерге жетті. Алайда, Эль-Темір жағдайды тез өзіне тиімді етуге үлкерді. Маньчжурия (Ляодун) және Шығыс Моңғолиядан келген қайта жаңғыртушылар адалдарға күтпеген шабуыл жасады. Шыңғыс ханның бауырларының ұрпақтары Буха Темір мен Орлуғ Темір бастаған олардың әскері 14 қарашада Шандуды қоршап алды, сол кезде адалдардың көп бөлігі Ұлы Қабырға майданында болды. Шандудағы адалдар ертесі күні жасырынды, Даулат Шах пен басқа да жетекші адалдар тұтқынға алынып, кейін жазаланды. Рағибағ жоғалып кеткені хабарланды. Эль-Темір императорлық мөрді Моңғолиядағы Кушалаға жеткізіп, Дадудың оны құрметпен қарсы алу ниетін жариялады, ал Түг Темір тақ мұрагері болып жарияланды. Әңгімеге сүйенсек, Кушаланың лагеріне келген кезде оның қызметкерлері оған сыпайылықсыз қарады, осылайша оны қорқытып, ашуландырды. Бірақ Кушала Эль-Темірге алғыс айтып, оны Хатшылықтың оң қанатының бас кеңесшісі етіп, Дарқан тайши атағын берді. Кушала өзінің адал ізбасарларын Хатшылықтың, Әскери істер бюросының және Цензураның маңызды лауазымдарына тағайындады. Дадуға жол тартқанда, 26 тамызда Кушала Шандуға жақын Оңғушадта Түг Темірмен кездесті. Түг Темірмен бірге тойдан кейін 4 күн өткен соң, ол кенеттен қайтыс болды, немесе Эль-Темірдің улаған деген күдік туды, ол Кушаланы қолдаған Шағатай хандығы мен Моңғолияның ханзадалары мен офицерлерінен билікті жоғалтудан қорқып жүрген. 1329 жылдың 8 қыркүйегінде Түг Темір таққа қайта отырды. Оның адалдарға қарсы жасаған қастандығы мен жеңісі, Кушаланың қазасы Моңғолиядағы далалық үміткерлердің билігін жойды. Түг Темірдің әкімшілігі өзінің жауларына қарсы қанды тазалау жүргізді. Есүн Темірдің мұрагері Рағибақтың басқарушы жақтастары ғана емес, олардың мүліктері де тәркіленді. Түг Темір Есүн Темір мен Рағибақтың өлімнен кейінгі есімдерін жоққа шығарды және императорлық киелі орындағы Есүн Темірдің әкесі Гаммаланың тақтасын сақтаған бөлмені бұзды. Эль-Темір Кушалаға адал офицерлерді тазалап, билікті әскери басшыларға берді.

Танылу үшін күш салу

Туг Темірдің билікке келуінің заңсыздығы айқын болғандықтан, оның режимі үшін бұрынғы ешбір билікке қарағанда, ақсүйектер мен шенеуніктердің қолдауын алу үшін кеңиелі иелік беру және жомарт сыйлықтар тарату маңыздырақ болды. Оның төрт жылдық билігі барысында жиырма төрт ханзадалық титул берілді, олардың тоғызы бірінші дәрежелі болды. Осы тоғыз бірінші дәрежелі ханзаданың жетісі тіпті Құбылай ханның ұрпақтары емес еді. 1329 жылы императорлық иеліктер қайта жаңартылып қана қоймай, Шандуға адал болғандардан тартып алынған барлық мүліктер де, қайта орнатуға үлес қосқан ханзадалар мен шенеуніктерге берілді; барлығы 125 жеке меншік алмастырылған деп есептеледі. Сонымен қатар, басқа моңғол хандықтарынан мойындау алып, олардың номиналды билеушісі ретінде қабылдануы үшін де шаралар қабылданды. Туг Темір Алтын Ордаға, Чағатай хандығына және Ылхандығына құнды сыйлықтармен үш ханзада жіберді. Сондай-ақ, ол Кусаланы күшті қолдаған Муқалидің ұрпағы Наймантайды Елжигидейге, патшалық мөр мен сыйлықтарды беру үшін жіберді, осылайша оның ашуын басуға тырысты. Бірақ Туг Темір сәттілікке жетті және жақсы жауаптар алды. Осылайша, Туг Темір моңғол әлеміндегі билігін қайта орната алды және үш батыс хандықпен тығыз қарым-қатынас орнатты.

Әкімшілік және сот өмірі

Жаяту хан Туг Темірдің төрт жылдық билігін Ел Темір мен Меркидтің Баян биледі. Қайта орнатуға ең көп жауапты болғандықтары үшін, олар Юаньдағы ешбір шенеунік ешқашан жете алмаған билік пен құрметке ие болды. Олар бюрократия мен әскерде өздерінің билік ошақтарын құрды және олардың рөлі Туг Темірді басып өтті. Туг Темір әкесінің бұрынғы министрлерін құрметтеді, оларға арнаулы атақтар берді және Аюрбарвада қудалаған Санпо мен Тогтоның мәртебесін қайта қалпына келтірді. Қайта орнатуға қатысқандар оның басқаруындағы маңызды лауазымдарға тағайындалды. Біраз мұсылман провинцияларда қызмет етсе де, олардың ешқайсысы орталық үкіметте қызмет етпеді. 1330 жылдың соңында император аспанға үлкен құрбан шалу үшін жеке бас барады, бұл жұмыс оның өкілі арқылы жасалған болатын. Одан кейін жалпы кешірім жарияланды және 1331 жылдың қаңтарында оның кіші ұлы Аратнадара мұрагер деп жарияланды. Туг Темірдің әйелі Будашири, Кусаланың жесірі Бабушаға ашуланып, оны евнух арқылы өлтірді. Содан кейін ол Кусаланың ұлы Тогон Темірді Кореяға жер аударып, ұлының мұрагерлігін қамтамасыз етуге тырысты; бірақ Аратнадара мұрагерлікке тағайындалғаннан кейін бір ай өткен соң қайтыс болды. Ұлының күрт қайтысы Туг Темірдің мұрагерлік жоспарын толығымен құлатты. Жаяту хан Туг Темір өзінің тағы бір ұлы Гунадараны (Кулатана) Ел Темірмен бірге өмір сүргізіп, оны әкесі деп мойындады және оның атын Ел Тегус деп өзгертті. Үкіметтің бюджет тапшылығы күрт өсіп, 1330 жылы ғана 2,3 миллион дин қағаз валютасына жеткендіктен, Туг Темірдің сарайы императорлық үлестірулер, буддалық құрбандықтар және сарай шығындары сияқты шығыстарды қысқартуға тырысты. Осы шаралардың арқасында олар бюджет тапшылығын басқарылатын деңгейде ұстап тұра алды және қолында жеткілікті астық қоры болды.

Принц Тугелдің көтерілісі

Лоялистерге қарсы соғыстың қосымша шығындары, этникалық азшылықтардың көтерілістерін басу және табиғи апаттар Туг Темір үкіметінің ресурстарын күйретуге айналды. Юньнаньдағы соғыс күмәнді табыстармен жалғасты, бірақ императорлық генерал Аратнашири 100 000 сарбаздық әскер жинап, лололарды және басқа тау тұрғындарын жеңіп, олардың екі басшысын өлтірді. Ол көтерілісті тоқтатты және Юньнань мен Сычуаньды бейбіттендірді. Юньнаньдағы көтерілісшілердің басшыларының бірі Ло Ю тауларға қашып кетті; ол өзінің жақтастарын жинап, оларды алпыс кішкентай топқа бөліп, Чуньюэн аймағына шапты, онда олар қорқынышты қиратушылықтар жасады. Оларға қарсы күш жіберілді, ал Туг Темірдің әскері олардың басты бекінісін басып алды. Принц Тугельдің үш ұлы мен екі бауыры тұтқынға алынды, ал үшінші бауыры императорлық әскердің қолына түспеу үшін өзін-өзі суға батырып өлтірді. 1332 жылдың наурыз айында Тугельдің жақтастары өздерінің күресінен бас тартты. Бұл жорыққа 630 000 дин қағаз валюта жұмсалды. Тұрмыстық жайлылықты ұнататын Туг Темір бұл алыс жорыққа қызығушылық танытпады. Императордың осы әрекеті көптеген наразылықтарға әкелді, ал 1307 жылы таққа таласқан Ананданың ұлы Елу Тимур, Қытайдағы Лама дінінің басшыларымен бірігіп, оны тақтан түсіруге қастандық жасады; бірақ бұл ашылып, олар лайықты жазаланды.

Академия, өнер және білім

Туг Темір қытай тілі мен тарихын жақсы білген, сондай-ақ, өнерлі ақын, каллиграф және суретші болған. Нақты билігі Эл Темірмен шектелген Туг Темір мәдени үлесімен танымал. Юаньның мәдениетті билеушісі ретінде танылған Туг Темір конфуциандыққа құрмет көрсету және қытай мәдени құндылықтарын насихаттау үшін көптеген шаралар қабылдады. 1330 жылы ол бірнеше конфуцийшіл даналар мен ұстаздарға құрметті атақтар берді, сондай-ақ өзі жеке түрде Көкке арналған қала маңындағы құрбандықтарды жасады, осылайша Қытайдың дәстүрлі мемлекеттік рәсімін жеке орындаған алғашқы Юань императоры атанды. Конфуцийшілдік моральды нығайту үшін, сот әр жылы өнегелілігімен және адалдығымен танымал ерлер мен әйелдерді марапаттады. Қытай халқының монғолдық, демек, конфуцийшіл емес әдет-ғұрыптарды ұстануына жол бермеу үшін, 1330 жылы үкімет өздерінің жесір қалған еншілес аналарын немесе қарындастарының күйеулерін әйел ретінде алуға батқан еркектерді жазалау туралы жарлық шығарды. Сол уақытта, монғолдар мен мұсылмандарды қытай әдет-ғұрыптарын қабылдауға ынталандыру үшін, 1329 жылы осы екі этностың өкілдеріне ата-аналары қайтыс болғанда үш жыл аза тұтуға рұқсат берілді. Ол Чжу Сидің неоконфуциандығын қолдады және буддизмді де өрістетті. Ол буддалық Бейлин ғибадатханасындағы Чжаочжоу ұстазының ступасын салуға жетекшілік етті. Қытай білімін қолдау жөніндегі ең маңызды қадамы – 1329 жылдың көктемінде құрылған Әдебиет жұлдызы павильоны академиясын құру болды. Бұл академияның мақсаты – «конфуцийшіл жоғары мәдениетті монғол императорлық мекемелеріне жеткізуге қатысты бірқатар міндеттерді» орындау болды. Бұл міндеттерге конфуций классикасы мен қытай тарихын императорға түсіндіру, жоғары лауазымды тұлғалардың ұрпақтарына және кесигтің жас мүшелеріне білім беру, кітаптарды жинау, толықтыру және құрастыру, сондай-ақ императорлық коллекциядағы суреттер мен каллиграфиялық туындыларды бағалау және жіктеу кірді. Академияда қызмет еткен 113 шенеунік арасында көптеген белгілі қытай әдебиетшілері, сол кездегі қытай білімінің ең көрнекті монғол және мұсылман ғалымдары болды. Бір үкіметтік органда осыншама таланттарды әдебиет, өнер және білім беру салаларындағы түрлі іс-шараларды жүзеге асыру үшін шоғырландыру Юань әулетінің ғана емес, сонымен қатар Қытай тарихында бұрын-соңды болмаған құбылыс еді. Академия бірқатар кітаптарды жинақтап, басылымға дайындады. Бірақ оның ең маңызды жетістігі – «Джинси Дадиан» («Дүниеге билік жүргізудің ұлы каноны») деп аталатын үлкен институционалдық жинақ құрастыру болды. Бұл жұмыста Юаньның барлық маңызды ресми құжаттары мен заңдарын Тан және Сун әулеттерінің «Хуяо» («Мемлекеттік институттардың толық жинағы») үлгісімен сәйкес біріктіру және жүйелеу мақсаты Юань билігінің бұрынғы қытай әулеттерімен тең екенін көрсету болды. 1330 жылдың мамырында басталған бұл амбициозды жоба он үш айда аяқталды. Кейіннен ол Мин әулетінің басында құрастырылған «Юаньши» (Юань тарихы) атты түрлі трактаттардың негізін қалады.

Кейінгі өмірі

Ел Темірдің бюрократияны басып алуына байланысты, оның зұлымдық билігі империяның құлдырауын анық көрсетті, сол себепті Әдебиет жұлдызы павильоны академиясының үкіметке жалпы әсері шектеулі болды. Ел Темір 1332 жылдың басында, Түг Темірдің өліміне алты ай қалғанда академияны басып алды. Түг Темірдің өлімінен кейін академия тоқтатылды. Ел Тегюс тірі болғанымен, Түг Темір өлім төсегінде ағасы Кусаға жасағандықтарына өкініш білдіріп, тақты Тогон Темірге беру ниетін жеткізді. 1332 жылдың 2 қыркүйегінде Жаяту хан Түг Темір қайтыс болғаннан кейін, Кусаланың екінші ұлы Ринчинбал, Тогон Темір орталық үкіметтен алыс болғандықтан, Ел Темірдің күшімен алты жасында таққа отырғызылды.