Кіріспе
Моңғол империясының 9-шы хағаны Гэгээн хан (моңғолша: Гэгээн хаан; моңғолша жазуы: ᠭᠡᠭᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ; Shidebal Gegegen qaγan;), туған аты Шидибала (ᠰᠢᠳᠡᠪᠠᠯᠠ; 碩德八剌), сондай-ақ храмдық есімімен Юань императоры Инцзонг ретінде белгілі (1302 жылғы 22 ақпан – 1323 жылғы 4 қыркүйек), Қытайдың Юань әулетінің императоры болған. Қытай императорынан өзге, ол Моңғол империясының тоғызыншы Ұлы ханы деп есептеледі, бірақ империяның бөлінуіне байланысты бұл тек номиналды атау болды. Оның жеке есімі "Шидибала" (शुद्ध पाल्) санскрит тілінде "тазалықты қорғау" мағынасын білдіреді, ал патшалық есімі "Гегеэн хан" моңғол тілінде "ағартылған/жарқын хан" дегенді білдіреді. Оның қысқа билік ету кезеңінің басында Хунггират тобы Юань сарайында маңызды рөл атқарды. 1322 жылы оның әжесі Даги (Тарги) мен бас кеңесшісі Темудер қайтыс болғанда, оның қарсыластары жеңіске жеткендей көрінді. Императордың Конфуций принциптеріне негізделген үкіметті реформалауға ұмтылысына қарамастан, Темудер тобы Алан гвардиясымен бірігіп, 1323 жылы императорды өлтірді. Бұл Юань әулеті тарихындағы императорды Борджигин емес, басқа топтың құлатқандығынан туған алғашқы зор күрес болды, бұл оқиға Нанпо төңкерісі (南坡之變) деп танылады.
Gegeen Khan (Mongolian: Гэгээн хаан; Mongol script: ᠭᠡᠭᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ; Shidebal Gegegen qaγan; ), born Shidibala (ᠰᠢᠳᠡᠪᠠᠯᠠ; 碩德八剌), also known by his temple name as the Emperor Yingzong of Yuan (; February 22, 1302 – September 4, 1323), was an emperor of the Yuan dynasty of China. Apart from Emperor of China, he is regarded as the ninth Great Khan of the Mongol Empire, although it was only nominal due to the division of the empire. His personal name "Shidibala" (शुद्ध पाल्) in Sanskrit means "purity protection" and his regnal name "Gegeen Khan" means "enlightened/bright khan" in the Mongolian language. Early in his short reign, the Khunggirat faction played a key role in the Yuan court. When his grandmother Dagi (Targi) and the grand councillor Temuder died in 1322, his opponents seemed to have triumphed. Despite the Emperor's aim to reform the government based on the Confucian principles, Temuder's faction linked up with the Alan guard and assassinated the emperor in 1323. This was the first violent transition struggle in the Yuan dynasty's history, which is also known as the Coup d'état at Nanpo (南坡之變), that an emperor was overthrown by a group led by a non Borjigin.
Бейбіт жолмен алмасу
Принц Шидибала Аюрбарвада Буянту ханның (Император Рендзонг) және Хунгирад руынан Раднашридің үлкен ұлы болды. Өзінің тақ мұрагерлігі үшін Аюрбарвада ағасы Хайшанға, хан болғаннан кейін Хайшанның ұлын тақ мұрагері етіп тағайындауға уәде берді. Бірақ Хайшан қайтыс болғаннан кейін, оның екі ұлы шекаралық жерлерге жіберілді, ал Хайшанның жақтастары тазартылды. Шидибаланың әжесі Даги 1316 жылы Шидибаланы тақ мұрагері етіп тағайындады, содан кейін хан етіп қойды, себебі оның анасы Хунгирад хатуны болған. Бір жыл өткен соң ол Хатшылықтың және Әскери істер бюросының номиналды басшысы болды. Бір кезде әкесі Аюрбарвада Шидибаланың пайдасына тақтан бас тарту туралы ойланған. Дагидің қолдауындағы Темудер салық түсімдерін арттыра алмағандықтан, мұрагер Шидибаланың тәрбиешісі болып тағайындалды. 1320 жылдың наурызында Аюрбарваданың қайтысынан бастап 1322 жылдың қазан айына дейін Темудер Дагидің толық қолдауымен үлкен билікке ие болды. Немересі таққа отырғаннан кейін Даги Темудерді Хатшылық министрі қылып қайта тағайындады және Аюрбарвада билігінде болған кезге қарағанда саясатты ашық түрде қолға алды.
Құшақ режимі
1320 жылдың 19 сәуірінде Гегеен хан, ханзада Шидибала әкесінің орнын басып, билікке келді. Императрица Тарги (Даги) Темудерді аға кеңесші қылып қайта тағайындады. Темүдердің цензурадағы қарсыластарын қуғындауы жаңа императорды наразылыққа толы қылды, бірақ ол екі жылдан кейін қайтыс болғанша билікте қалды. Темүдердің қайта билікке оралуы жаңа зәбір-зекетермен және оның соңғы сот процесіне себепкер деп күдіктелгендердің бірнешеуін өлімге кесумен белгіленді. Соңында жас ханзада жесір императрица мен Темүдердің бағыныштылығын мазалап, өзінің тағайындалуын асықтыруға бел буды. Шидебала билікке келген күні-ақ, жасына сәйкес келмейтін саяси тәуелсіздік пен нық қадамдар көрсетті. Ұлы жесір императрица мен Темүдердің ықпалына тойтарыс беру үшін Гегеен 1320 жылдың жазында 21 жастағы Байджуды, Жалаир тайпасынан және Антонгтың немересін, әулетімен танымал және конфуциандық білімі жоғары бас кеңесші қылып тағайындады, бұл Шидабалаға бірнеше саяси артықшылықтар сыйлады. Темүдер Байджу билікке келген кезде билікке жол ашылғандай болды. Алайда, Шыңғыс ханның белгілі генералы Мукалиден тараған, адал мінезді Байджу императорға үлкен ықпал етіп, Темүдердің орнын басты. Бірақ Гегеен хан, жас император, қол қусырып отырмады. Тезірек арада конфуцийшіл ғалымдар мен шенеуніктер, күшті Темүдерге қарсы күресте патшалық таққа адалдықтарын көрсетті. Гегеен мұндай рөлге дайын еді, өйткені ол әкесі сияқты қытай тілін де жақсы білген. Конфуцийшілдік пен буддизмнің терең ықпалында болған Гегеен, есте сақтап Тан поэзиясын айта алатын, сондай-ақ, шебер каллиграф болатын. Конфуцийшіліктен басқа Гегеен буддизмге де берілгендік танытты. 1321 жылы Шидбала Даду қаласының батысындағы тауларда 'Фагс па Ламаның құрметіне будда ғибадатханасын салдырды, ал цензорлар оны кінәлағанда, олардың бірнешеуін өлімге кестірді; олардың ішінде атақты шенеунік Сояоэльхатимичи болды, оның ата-бабалары моңғол императорлық үйінің адал қызметшілері болған. Екінші жағынан, оның билік кезеңінде ислам діні айқын кемсітулерге ұшырады. Император Шандуда мұсылмандар салған ғибадатхананы қиратқан және моңғолдардан құл сатып алып, оларды қытайларға қайта сатуға тыйым салған деген қауесет тарады. Байджудың күшейіп бара жатқан ықпалы Темүдерді қатты ашуландырды. Байджу Ляодунға ата-бабаларына ескерткіш орнату үшін сапарлады. Темүдер бұл Юань сарайындағы ықпалын қайтаруға қолайлы мүмкіндік деп ойлады және сарайға келді, бірақ оған кіруге рұқсат берілмеді, көп ұзамай қайтыс болды. Императрица Даги (Тарги) да 1322-23 жылдары осы уақытта қайтыс болды.
Өзін-өзі нығайту
1322 жылы Даги мен Темудердің қазасы оған толық билікке ие болуға мүмкіндік берді. Ол Гегеен басшылығымен құрылған жаңа әкімшіліктен Хунгирад фракциясын таратып жіберді. Осы құдіретті топқа жасалған қатаң репрессия, Темудердің лауазымдары мен иеліктерінен айырылуы, оның ұлының өлім жазасы оларды қиын жағдайға түсірді. Екінші жағынан, ол Байжуды оң жақтың бас кеңесшісі етіп тағайындады. Гегееннің билігінің соңына дейін жалғыз бас кеңесші болған Байжу, Гегееннің сенімді одақтасы болды. Олар император ана мен императрицаның жеке кеңселеріне бағынышты көптеген кеңселерді жойды. Неоконфуциандық идеологияның күшеюі монғол әйелдеріне қосымша шектеулер қойды, бірақ оларға қоғамда еркін жүріп-тұруға рұқсат берілді. Өзінің тәуелсіздігіне қол жеткізгеннен кейін және Байжудың көмегімен Гегеен хан конфуцийшілдік принциптерге негізделген үкімет реформаларын бастады, әкесі Аюрбарваданың қытай мәдениетін белсенді түрде насихаттау саясатын жалғастырды. Ол және Байжу үкіметке көптеген қытай ғалым-әкімдерін тартты, олардың көпшілігі Темудер билікте болған кезде отставкаға шыққан еді. Бұл тізімдегі бастысы – тәжірибелі әкімші Жан Гуй, ол үкімет істерін басқаруға қайта тағайындалды және реформаларды жүзеге асыруда Байжудың ең жақын серігі болды. Хатшылыққа кеңесшілер ретінде үш қарт ғалым тағайындалды, ал Ханлин академиясына жеті белгілі ғалым қабылданды. Осы шамада, әкесі бастаған Юань әулетінің кодекстері мен ережелерінің жинағы – Да Юань Тонг Чжи (大元通制, «Ұлы Юаньның толық регламенттері») әкімшілдік жүйені оңайлату және әділдікті қамтамасыз ету мақсатымен қайта қарастырылды. Бұдан бөлек, шағын жер иелерінің еңбек жүктемесін азайту үшін Гегееннің әкімшілігі жер иелеріне тиесілі жерлердің белгілі бір бөлігін міндетті еңбекке жұмсалатын шығындарды өтеу үшін бөліп қоюды талап етті.
Өлім
Шидебаланың билігінің артықшылықтарына қарамастан, ол 1323 жылдың 4 қыркүйегінде «Нанпо төңкерісі» деп танылған трагикалық аяққа келді. Темудердің жақтастары, кек алудан қорқып, қастандық құрды. Оған Темудердің асырап алған ұлы Тегши жетекшілік етті. Жоғары лауазымды шенеуніктермен қатар, бес ханзада да қатысты: Аюрбарвада тарапынан өлтірілген Анси ханзадасы Ананданың кіші інісі Алтан Буха; Арық Бөкеден таралған Болад; Ананданың ұлы Ерутомөр; Кулуд Буха; және Мөңке ханның ұрпағы Улус Буха. Гегеен, жазғы сарайы Шандудан Юань әулетінің астанасы Дадуға жол тартқанда Нанпода тоқтағанда, Тегши Гегеен мен Баююды өлтірді. Ол Гегееннің Ордосына Ассуд күзетшілері мен өзінің басқа да әскерлерімен шабуыл жасады. Тегши Есун Темірден таққа отыруын сұрады, бірақ Есун Темір Дадуға кірмес бұрын Тегшидің жақтастарын тазартты, себебі ол оның құрлығына айналудан қаушады. Гегееннің билігі қысқа болды; оның тікелей билігі Даги қайтыс болғаннан кейін бір жыл ғана жалғасты. Алайда, ол қытай деректерінде даңқталды, өйткені ол және оның әкесі, синизацияланған моңғол министрлері мен қытай ғалым-шенеуніктерінің көмегімен Юаньды дәстүрлі конфуцийлік принциптер бойынша одан әрі өзгертуге күш салды. Осы тұрғыдан алғанда, Гегееннің өлтірілуі кейде конфуцийшілдер мен далалық элита арасындағы күрес ретінде түсіндірілді, себебі Есун Темір хан мұрагерлікке дейін Моңғолияны басқарды және оның саясаты қытай шенеуніктерге көбінесе қолайсыз болып көрінді. Оның Сугабаламен некесінен мұрагер болған ешкім жоқ.