Хью Самфан: Камбоджалық саясаткер және соғыс қылмыскері

Кіріспе

Камбоджалық саясаткер және соғыс қылмыскері (туған жылы 1931)

Хью Самфан (; туған 28 шілде 1931) – Камбоджаның бұрынғы коммунистік саясаткері және экономисі, 1976 жылдан 1979 жылға дейін Демократиялық Кампучияның (Камбоджа) мемлекеттік президиумының төрағасы болды. Осы ретте ол Камбоджа мемлекет басшысы қызметін атқарды және Пол Пот партияның бас хатшысы (жоғарғы лауазымды тұлға) болса да, "Қызыл кхмерлер" қозғалысының ең ықпалды тұлғаларының бірі болды. "Қызыл кхмерлерге" қосылғанға дейін ол Нородом Сианук үкіметінің "Сангкум" партиясының мүшесі болды. 1967 жылғы солшыл көтерілістен кейін Сианук Самфанды қоса солшылдарды тұтқындауға бұйрық берді, ол "Қызыл кхмерлер" билікті басып алған 1975 жылға дейін жасырын өмір сүрді. 2014 жылдың 7 тамызында ол, режимінің басқа мүшелерімен бірге, Камбоджадағы геноцид кезінде адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны үшін өмір бойына сотталды, ал 2018 жылы тағы бір сотта геноцид жасағаны үшін кінәлі деп танылды. Ол – ең егде жастағы бұрынғы премьер-министр және Нуон Чеаның 2019 жылдың тамызында және Канг Кек Иевтің (Дюх) 2020 жылдың қыркүйегінде қайтыс болуынан кейін "Қызыл кхмерлердің" соңғы тірі аға мүшесі.

Өмірбаян

Самфан Свай-Риен провинциясында француз протектораты үкіметінде судья болып қызмет еткен Кхьё Лонг пен оның әйелі Пор Конгтың отбасында дүниеге келді. Самфан анасының әкесінен қытайлық мұрасын алған кхмер-қытай тегінен шыққан. Самфан кішкентай кезінде Кхьё Лонг сыбайлас жемқорлыққа кінәлі деп танылып, түрмеге қамалды, содан кейін Самфанның анасы Кампонг-Чам провинциясында жеміс-жидек сату арқылы күнкөріс жасады, және ол сол жерде өсті. Дегенмен, Самфан Сисоват лицейіне түсіп, Монпелье университетінде экономика мамандығы бойынша оқуын жалғастыру үшін Францияға барып, кейін Париж университетінде докторлық диссертациясын қорғады. Самфан 1950-ші жылдары Париждегі Сорбоннада оқыған солшыл кхмер зиялыларының шеңберіне кірді. Оның 1959 жылғы докторлық диссертациясы «Камбоджа экономикасы және өнеркәсіптік дамуы» ұлттық дербестікті жақтады және үшінші әлем елдерінің кедейлігі үшін бай, өнеркәсіптік дамыған мемлекеттерді кінәлаудағы тәуелділік теориясының жақтастарымен келісімде болды. Ол Кхмер студенттер қауымдастығының (КСА) негізін қалаушылардың бірі болды, одан 1970-ші жылдары Камбоджа тарихын түбегейлі өзгерткен солшыл революциялық қозғалыстар өркендеді, ең бастысы – Қызыл Кхмерлер. 1956 жылы француз билігі КСА-ны жапқаннан кейін, ол тағы бір студенттік ұйым – Кхмер студенттер одағын құрды. 1959 жылы докторлық дәрежесін алып Парижден оралған Самфан Пномпень университетінде заң факультетінде жұмыс істеді және француз тіліндегі солшыл басылым L'Observateur-ді шығарды, үкімет оған жаугершілікпен қарады. L'Observateur келесі жылы үкімет тарапынан тыйым салынды. Оған қарамастан, Самфан ханзада Нородом Сиануктың «Сангкум» ұлттық қозғалысына қосылуға шақырылды, ол Камбоджадағы жалғыз саяси партия ретінде жұмыс істеді. Самфан 1962, 1964 және 1966 жылдарғы сайлауларда «Сангкум» депутаты болып сайланды, соңғысында партияның оңшыл қанаты, Лон Нол басшылығымен, үлкен жеңіске жетті. Ақпарат министрі Трин Хоанның сөзіне сүйенсек, ол қызмет еткен кезеңде «қарқынды емес, қарапайым текті, тіпті экономика министрі болған кезде де үкіметтік лимузинде жүруден бас тартқан кішіпейіл адам» ретінде танымал болды. 1966 жылы ол Сианук құрған «Контрүкіметтің» мүшесі болды, оның мақсаты оңшылдарды бақылауда ұстау болды. Коммунистік Демократиялық Кампучия жылдарында (1975–1979) Самфан қозғалыстың жоғарғы сатысында болды және 1976 жылы орталық президиум төрағасы болып тағайындалды. Оның Пол Потқа адалдығы оны Қызыл Кхмерлер билігінің соңғы жылдарындағы тазартулардан сақтап қалды. Партиядағы оның рөлі Кампучия Коммунистік партиясының жоғарғы эшелонында мықты орныққандығын және билік ететін элитаның жетекші тұлғасы болғандығын көрсетеді. 1985 жылы ол ресми түрде Пол Потты Қызыл Кхмерлердің басшысы ретінде алмастырды және 1998 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Алайда премьер-министр Хун Сен халықаралық қысымға мойын бұрмады және Самфан басылған кезде тұтқынға алынбады немесе сотталмады.

Samphan was born in Svay Rieng Province to Khieu Long, who served as a judge under the French Protectorate government and his wife Por Kong. Samphan was of Khmer Chinese extraction, having inherited his Chinese heritage from his maternal grandfather. When Samphan was a young boy, Khieu Long was found guilty of corruption and sentenced to imprisonment, leaving Samphan's mother to take up a living selling fruits and vegetables in Kampong Cham Province where he grew up. Nevertheless, Samphan managed to earn a seat at the Lycée Sisowath and was able to travel to France to pursue his university studies in Economics at the University of Montpellier, after which he earned a PhD at the University of Paris. Samphan became a member of the circle of leftist Khmer intellectuals studying at the Sorbonne, Paris, in the 1950s. His 1959 doctoral thesis Cambodia's Economy and Industrial Development advocated national self reliance and generally sided with dependency theorists in blaming the wealthy, industrialized states for the poverty of the Third World. He was one of the founders of the Khmer Students' Association (KSA), out of which grew the left wing revolutionary movements that would so alter Cambodian history in the 1970s, most notably the Khmer Rouge. Once the KSA was shuttered by French authorities in 1956, he founded yet another student organization, the Khmer Students' Union. Returning from Paris with his doctorate in 1959, Samphan held a law faculty position at the University of Phnom Penh and started L'Observateur, a French language leftist publication that was viewed with hostility by the government. L'Observateur was banned by the government in the following year Despite this, Samphan was invited to join Prince Norodom Sihanouk's Sangkum, a 'national movement' that operated as the single political party within Cambodia. Samphan stood as a Sangkum deputy in the 1962, 1964 and 1966 elections, in which the lattermost the rightist elements of the party, led by Lon Nol, gained an overwhelming victory. During his tenure, according to Minister of Information Trinh Hoanh, he was known as "a modest man of relatively humble origins who, even while minister of economy, refused to be driven in a Government limousine". In 1966, he then became a member of a 'Counter Government' created by Sihanouk to keep the rightists under control. During the years of Communist Democratic Kampuchea (1975–1979), Samphan remained near the top of the movement, assuming the post of president of the central presidium in 1976. His faithfulness to Pol Pot meant that he survived the purges in the later years of the Khmer Rouge rule. His roles within the party suggest he was well entrenched in the upper echelons of the Communist Party of Kampuchea, and a leading figure in the ruling elite. In 1985, he officially succeeded Pol Pot as leader of the Khmer Rouge, and served in this position until 1998. Prime Minister Hun Sen, however, defied international pressure and Samphan was not arrested or prosecuted at the time of his surrender.

Тұтқындау және сотталу

2007 жылдың 13 қарашасында 76 жастағы Самфан инсульт алған. Бұл оқиға бұрынғы қызыл кхмер премьер-министрінің орынбасары, сыртқы істер министрі Иенг Сари мен оның әйелі билікте болған кезде соғыс қылмыстары үшін тұтқындалғаннан кейін бір күн өткен соң орын алды. Шамамен сол уақытта Самфанның «Камбоджа тарихының демократиялық Кампучия дәуіріне дейінгі шолулары» атты кітабы жарық көрді; кітапта ол әлеуметтік әділдік пен ұлттық егемендікті қорғау үшін жұмыс істегенін, ал топтың барлық саясатына жауапкершілікті Пол Потқа жүктегенін жазды. Самфанның айтуынша, қызыл кхмерлер кезінде «аштықтан өлім-жітімге ұшырату саясаты болған жоқ. Сондай-ақ, жаппай өлім-жойымды жүргізуге бағытталған ешқандай нұсқаулар берілмеген», - делінген. Ол азық-түлік тапшылығынан туындаған азық-түлік өндірісін мәжбүрлеуді мойындады. Самфан кітапта қазіргі үкіметті сынайды, оны сыбайлас жемқорлық пен әлеуметтік кемшіліктер үшін айыптайды. Пномпеньдегі ауруханадан шыққан соң, Камбоджа трибуналы Самфанды тұтқындап, оған адамзатқа қарсы қылмыстар мен соғыс қылмыстары жасады деп айып тақты. 2014 жылдың 7 тамызында ол Нун Чэамен бірге адамзатқа қарсы қылмыстар үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Оның адвокаты үкімге шағым жасалатынын дереу мәлімдеді. Трибунал оның геноцид айыбын жеке процесс ретінде қарады. 2018 жылдың 16 қарашасында трибунал оны вьетнам халқына қарсы геноцид қылмысынан кінәлі деп тапты, бірақ ол чам халқының геноцидтік жоюға қатысы жоқ деп танылды. Сотта сондай-ақ Самфанның «көптеген азаматтардың өліміне» әкелген қылмыстық саясатты «көмектегені, қоздырғаны және заңды еткені» атап өтілді, оның ішінде бөгеттер мен көпірлер салу үшін еңбек лагерьлеріне мәжбүрленген миллиондаған адамдар мен вьетнамдықтарды жаппай жою. 2021 жылдың 16 тамызында Самфан Пномпендегі сотқа сотталуын жою үшін шағымдану үшін келді. 22 қыркүйекте апелляция қабылданбады, геноцид, адамзатқа қарсы қылмыстар және Женева конвенциясының ауыр бұзылуы туралы айыптаулар расталды.

On 13 November 2007, the 76 year old Samphan reportedly suffered a stroke. This occurred one day after the former Khmer Rouge Deputy Prime Minister and Foreign Minister Ieng Sary and his wife were arrested for war crimes committed while they were in power. At about the same time, a book by Samphan, Reflection on Cambodian History Up to the Era of Democratic Kampuchea, was published; in the book, he wrote that he had worked for social justice and the defence of national sovereignty, while attributing responsibility for all of the group's policies to Pol Pot. According to Samphan, under the Khmer Rouge, "there was no policy of starving people. Nor was there any direction set out for carrying out mass killings", and "there was always close consideration of the people's well being". He acknowledged the use of coercion to produce food due to shortages. Samphan also strongly criticized the current government in the book, blaming it for corruption and social ills. After he left a Phnom Penh hospital where he was treated following his stroke, Samphan was arrested by the Cambodia Tribunal and charged with crimes against humanity and war crimes. On 7 August 2014, he and Nuon Chea received life sentences for crimes against humanity. His lawyer immediately announced the conviction would be appealed. The tribunal continued with a trial on his genocide charges as a separate process. The tribunal found him guilty on 16 November 2018 of the crime of genocide against the Vietnamese people, but he was cleared of involvement in the genocidal extermination of the Chams. The judgment also emphasised that Samphan "encouraged, incited and legitimised" the criminal policies that led to the deaths of civilians "on a massive scale" including the millions forced into labour camps to build dams and bridges and the mass extermination of Vietnamese. On 16 August 2021, Samphan appeared before a court in Phnom Penh to appeal against his conviction, in an attempt to overturn it. The appeal was rejected on 22 September 2022, with the guilty verdicts of genocide, crimes against humanity, and grave breaches of the Geneva Convention affirmed.