Кіріспе
Теңгерімдеу ұғымы билік теңгерімі теориясынан, реалистік ойлау мектебінің ең ықпалды теориясынан туындайды. Бұл теория көп мемлекеттік жүйеде гегемонияның қалыптасуы мүмкін емес деп санайды, себебі гегемония басқа мемлекеттер үшін қатерлі әсер ретінде қарастырылады, олардың әлеуетті гегемонға қарсы теңгерімдеуге түсуіне себеп болады. Теңгерімдеу – белгілі бір мемлекет немесе мемлекеттер тобының күшті мемлекеттерге қарсы тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету үшін қолданатын әрекеттері, яғни күшті мемлекеттердің әлсіз мемлекеттерге қарсы әскери артықшылықтарын пайдалануын қиындату және осылайша оның ықтималдығын азайту. Билік теңгерімі теориясына сәйкес, мемлекеттер, ең алдымен өмір сүру және қауіпсіздікке ұмтылысымен жетеледі, әлеуетті қауіп төндіретін ең күшті және дамып келе жатқан мемлекетті шектеу үшін әскери қабілеттерді және күшті билік құралдарын дамытып, іске асырады. Бұл идея ішкі теңгерім концепциясын көрсетеді, ол сыртқы теңгерімге қарама-қарсы келеді, онда мемлекеттер бірігіп, үстем немесе дамып келе жатқан күшке қарсы теңгерімді сақтау және оған көбірек ықпал ету үшін одақ құрады. Соңғы жылдары жұмсақ теңгерім мемлекеттердің күшті актерлерге қалай теңгерім жасайтынын көрсететін жаңа концепция ретінде пайда болды, ол ең күшті мемлекетті шектеу және олардың билік пен үстемдік етуін тежеу үшін экономикалық және дипломатиялық құралдарды қолдануды жақтады.
Теориялық шығу тегі
Мемлекеттердің тепе-теңдікке ұмтылуы күш тепе-теңдігі жүйесінің құрылымдық ерекшеліктерімен шақырылады. Бұл сенімді неореализм немесе құрылымдық реализм теориясының өкілдері, әсіресе неореализм мен күш тепе-теңдігі теориясына ең алғашқы және маңызды үлес қоскан Кеннет Уолц нығайтты. Неореалистік теория жүйе, оның ішіндегі актерлердің мүдделері мен ниеттері және барлық мемлекеттерге қатысты шектеулер туралы бірнеше болжам жасайды, бұл нәтижесінде тепе-теңдік сияқты мінез-құлыққа алып келеді. Бірінші болжам – халықаралық тәртіптің анархиялық болуы, ол мемлекеттердің тепе-теңдікке ұмтылуының басты себебі. Анархия, яғни жоғары тұрған заңды күшімен қамтамасыз ететін органның болмауы, мемлекеттерді өздерінің әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін дербес ресурстары мен іс-қимылдарына сүйенуге мәжбүр етеді. Осылайша, әр мемлекеттің өзінің өмір сүруі мен қауіпсіздігін сақтауы және басқа актерлердің күш көрсетуі мен агрессиясына қарсы тұруға дайын болуы міндеттілік пен қажеттілікке айналады. Екінші болжам – барлық актерлердің басты мақсаты – өзінің тірі қалуы. Олар ең болжағында өздерін сақтауға ұмтылады, ал кейбіреулері кеңейіп, бүкіл әлемді билеуді көздейді. Сондықтан тепе-теңдік – мемлекеттердің қолда бар құралдарды пайдаланып өз мақсаттары мен мүдделеріне жетуге мүмкіндік беретін құралға айналады; яғни, өзін қауіпті актерден қорғау немесе өзінің күшін арттыру. Бұл анархиялық тәртіптегі барлық актерлердің негізгі әрекеті саналатын өзіне-өзі көмектесу ұғымына әкеледі. Мемлекеттер өздерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін өздерінің мүдделеріне сүйене отырып әрекет етуі керек, соның арқасында күшті мемлекеттің құрбаны болмайды. Бұл мемлекеттерді күш тепе-теңдігінің талаптарына сәйкес мінез-құлық танытуға итермелейді. Үшінші болжам – биліктің салыстырмалы сипаты. Әр мемлекеттің қауіпсіздігі мен тірі қалуының кілті – билік, бірақ ол абсолютті ұғым ретінде емес, басқа мемлекеттермен салыстырғанда маңызды. Тепе-теңдік көбінесе биліктің үлесін арттыру немесе басқа мемлекеттің билігін азайту механизмі ретінде қолданылады.
Дәстүрлі нысандар
Теңгерімдеу ішкі немесе сыртқы күш-жігер мен құралдар арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Ішкі теңгерімде мемлекеттің экономикалық ресурстарын және әскери күшін арттыру арқылы оның қуатын күшейтуге бағытталған күш-жігер қарастырылады, осылайша ол әлеуетті гегемонға жауап ретінде тәуелсіз мүмкіндіктерге сүйенуге және халықаралық жүйеде тиімді бәсекелесуге қабілетті болады. Өзін-өзі қолдауға негіделген, анархиялық жүйеде ішкі теңгерімнің механизмдері сыртқы теңгерімге қарағанда сенімдірек және дәл деп есептеледі, себебі олар тәуелсіз стратегиялар мен әрекеттерге негізделген. Сыртқы теңгерімге гегемонды тежеу немесе күшейіп келе жатқан күшке қарсы тұру үшін одақтарды нығайту және мемлекетаралық ынтымақтастықты кеңейту кіреді. Ортақ қауіп және ұжымдық қауіпсіздік пен өмір сүруді қауіпке ұшырату мүмкіндігі бар бір ғана үстем мемлекетке қарсы тұрғанда, мемлекеттердің екінші деңгейдегі дауларын шегіне ысырып, теңгерімдеуші одаққа қосылуы күтіледі. Сыртқы теңгерім – мемлекеттердің қауіп көзі деп саналатын күшті мемлекетке қарсы бірігіп құрылатын одақ. Бұл теңгерім кіші мемлекеттердің қауіпсіздігіне және амандығына қауіп төндіретін агрессорға немесе әлеуетті гегемонға қарсы біріккен күшпен қарсы тұру арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз ету шарасы болып табылады. Билік тепе-теңдігі жүйесінде теңгерімдеу, кіші мемлекеттердің ірі күшпен немесе үстем актёрмен одақтасып, өздерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге тырысатын «бандвагонинг» тұжырымдамасына қарсы келеді. Бұл мүмкіндік кіші мемлекеттер үшін қаншалықты тартымды болса да, ол халықаралық жүйенің қауіпсіздігін әлсірете алады, өйткені күшейіп келе жатқан, экспансиялық саясат ұстанатын мемлекетпен одақтасу арқылы агрессия мен экспансиялық ниеттер марапатталып, қабылданады. Мемлекеттердің мүддесінде, олардың қорғаныс және ұстау қабілеттерін арттыру үшін ұқсас немесе одан аз қуатқа ие басқа мемлекеттермен коалиция құру және осы арқылы өсіп келе жатқан күштің тым күшті және үстем болуына жол бермеу. Соңында, Вальц айтқандай, «мемлекеттер әлсіз жаққа жиналады, себебі оларды күшті жақ қауіптендіреді».
Неліктен мемлекеттер теңгерімде
Мемлекеттер күшті мемлекеттердің үстемдігіне ұшырамас үшін тепе-теңдікті сақтайды. Мемлекеттер үшін үстемдікке ие болғаннан кейін оның билігіне тәуелді болудан сақтану үшін, әлеуетті гегемон тым күшті болмас бұрын оны тежеу маңызды. Өзін-өзі қолдау арқылы өзінің мүмкіндіктерін арттыру немесе жүйеде үстемдік құруға және оның құрамындағы актерлердің өмір сүруіне қауіп төндіруге қабілеттіге қарсы тұру үшін оңай үстемдік ете алмайтын мемлекеттермен одақ құру – бұл қауіпсіз балама болып табылады. Көптеген жағдайларда мемлекеттер тепе-теңдікті таңдаудың тағы бір себебі – тепе-теңдік одағына қосылу оларға көбірек ықпал етуге және одақта маңызды рөл атқаруға мүмкіндік береді, ал ірі державамен одақ оларға үлкен үлес қосуға және шешуші мүмкіндіктерге ие болуға мүмкіндік бермейді, себебі олар күшті одақтастарының ықпалында болады. Мемлекеттер альянста өз әрекеттерінің еркіндігін сақтауды жөн көреді, гегемонмен келісім арқылы оларға бұйрықтар жүктелуіне жол бермейді. Егер мемлекеттер өте осал және маңызсыз болмаса, олар үшін арқанға шығу – жалғыз мүмкіндік болуы мүмкін, бірақ орташа күштер мен қорғауға бір нәрсесі бар мемлекеттер өсіп келе жатқан күш пен әлеуетті гегемонға қарсы әрқашан тепе-теңдікті ұстанады. Стивен Уолт одақ құру туралы есебінде айтқандай, мемлекеттердің тепе-теңдікке немесе арқанға шығуына әсер ететін бірнеше фактор бар. Біріншісі – мемлекеттің ресурстары мен мүмкіндіктерін құрайтын жалпы күш. Бұл фактор тепе-теңдікке алып келуі мүмкін, өйткені жоғары жалпы күшке ие мемлекет әлеуетті қауіп болып табылады және кішігірім мемлекеттерде үстемдік қорқынышын тудыруы мүмкін, бірақ кішігірім мемлекеттер күшті одақтастан күш пен қорғау күтетін болғандықтан, арқанға шығуы да мүмкін. Екінші фактор – жақын орналасқан күш, яғни географиялық жағынан жақын мемлекеттер алыс мемлекеттерге қарағанда үлкен қауіп төндіреді, себебі күш көрсету қабілеті қашықтықпен бірге төмендейді. Тағы да, агрессивті және күшейіп келе жатқан көрші мемлекет басқа мемлекеттерді оған қарсы тепе-теңдік стратегиясын қолдануға итермелейді, алайда үлкен державамен көршілес шағын, әлсіз және осал мемлекеттер өмір сүруге лайықты баламалардың болмауына байланысты тепе-теңдікке ұмтылады, өздігінен тепе-теңдікке қол жеткізе алмайды немесе тепе-теңдік одағына үлес қоса алмайды. Шабуылдық күш – үшінші фактор, ол үлкен және өсіп келе жатқан шабуылдық мүмкіндіктерге ие мемлекеттердің басқаларын оларға қарсы тепе-теңдікке итермелеуі мүмкін екенін көрсетеді. Төртінші фактор – шабуылдық ниеттер, онда мемлекеттің агрессивті немесе экспансионистік мақсаттары немесе мотивтері басқаларын оған қарсы тепе-теңдікке итермелейді. Дәстүрлі түрде тепе-теңдік мемлекеттердің гегемонияға қарсы мінез-құлқының түсіндірілуінде және одақтардың қалай құрылатынының түсінігінде басымдық құптап келді. Алайда, соңғы онжылдықтарда АҚШ-тың күшті болуына байланысты тепе-теңдікке қарағанда арқанға шығуға бейімділік күшейгенін жобау қиын. Бұл үрдіс көрсетіп тұрғандай, қорғаныш іздеу немесе қорқыныштан туындаған мемлекеттер супердержавамен одақтасуды және оның халықаралық жүйеге салған шарттарын қабылдауды таңдайды.
There are a number of factors that influence the decision of states to balance or bandwagon, as proposed by Stephen Walt in his account on alliance formation. First is aggregate power, which constitutes state's resources and capabilities. This particular factor can provoke balancing, in that a state with high aggregate power is a potential threat and can evoke fears of domination in smaller powers, but it can just as easily lead to bandwagoning as smaller states might be attracted to power and protection from a strong ally. The second factor is proximate power, whereby geographically close states pose a greater threat than distant ones as the ability to project power declines with distance. Once again, an aggressive and increasingly powerful neighbouring state is likely to alarm other states to engage in balancing strategies against it, however small, weak and vulnerable states neighbouring a great power are often prone to balancing due to the lack of viable alternatives, inability to balance independently or contribute to a balancing alliance. Offensive power is the third factor, which conveys that states with large and growing offensive capabilities are likely to provoke other to balance against them. The fourth factor concerns offensive intentions, where perceived aggressive or expansionist goals or motives of a state lead others to balance against it. Traditionally, balancing prevailed in understanding the behaviour of states in face of hegemony, as well as in understanding how alliances come together. However, it is tough to dispute the growing trend towards bandwagoning rather than balancing exhibited over the recent decades of United States (U. S.) prevalence. This trend has shown that, whether for purposes of seeking protection or out of fear, states are choosing to ally with the superpower and accept the conditions its inflicts onto the international system.
Жетіспеушіліктер мен сын-пікірлер
Теңгерімдеудің ішкі және сыртқы түрлері де түрлі кедергілерге, мәселелерге және сынға ұшырайды. Ішкі теңгерімде оның табысына кедергі келтіретін бірқатар ішкі қиындықтар бар. Олардың арасында жоғары шығындар мен ресурстарды бөлудегі қиындық, экономикалық және әскери дамуға маңызды үлес қосуға қабілетті болу – бастылары. Сонымен қатар, ірі державаны тәуелсіз теңгерімдеу үшін қабілеттерді кеңейту және жедел қайта қарулану қажет, бұл тек сол держава ғана емес, басқа мемлекеттердің де жағымсыз реакциясын тудыруы мүмкін. Өзінің қауіпсіздігін арттыру және дамып келе жатқан державаны теңгерімдеу үшін әскери күшін арттыру стратегиясын қабылдаған мемлекет, ең болмаса, кері нәтижеге алып келіп, халықаралық жүйедегі барлық тараптар үшін қолайсыз жағдайлар жасауы мүмкін. Бұл қауіпсіздік дилеммасын тудыруы мүмкін, онда бір мемлекеттің күші мен қауіпсіздігінің артуы екіншісінің күшін азайтады, шабуылдық әрекеттерге, қарулану жарысына және актерлер арасындағы жауыздыққа алып келіп, ұжымдық қауіпсіздікке кедергі келтіреді. Сыртқы теңгерімдеу, ол теңгерімдеудің жиі қолданылатын түрі болғамен, түрлі кедергілерге және сынға тап болады. Оның табысы тұрақты және үйлесімді одақтастық жүйесіне байланысты, бірақ халықаралық жүйенің құрылымдық шектеулерін ескере отырып, мұны жүзеге асыру және қамтамасыз ету қиын болуы мүмкін. Халықаралық жүйенің анархиялық сипаты және мемлекеттердің өмір сүруге бағытталған басты мақсаты барлық мемлекеттердің өзін-өзі қолдауына әкеледі, бұл басқа актерлерге сенімділіктің төмендеуіне себеп болады. Дегенмен, осындай құрылымдық кедергілерге қарамастан одақтар құрылады, бірақ олар уақытша келісімдер ретінде қарастырылады және оларға тым көп сенім артуға болмайды. Халықаралық жүйеде қатысушылардың ниеттері мен әрекеттеріне қатысты тұрақты қауіпсіздіксіздік пен белгісіздік орналасқан, бұл ынтымақтастықты жүзеге асыру мен сақтауды қиындатады. Сонымен қатар, сыртқы теңгерімдеу «координация ойыны» және ұзақ мерзімді ынтымақтастықты, бағыныштылықты және ортақ мақсатқа тең үлес қосуды қиын ететін ұжымдық әрекет проблемасының құрбаны болады. Басқалардың күш-жігеріне сүйеніп, шығындар мен тәуекелдерден қашып, одақтың артықшылықтарын пайдалануға күшті ынталы болушылар бар. Одақтағы әрбір қатысушының бірдей мүдде мен мақсаты болғандықтан, дамып келе жатқан ірі державаны теңгерімдеу үшін, логикалық тұрғыдан алғанда, одақтағы әрбір адам ортақ мүдделер үшін әрекет етеді. Алайда, ортақ мақсатқа жету үшін шығындар мен күш-жігерді бөлісу күтілгенмен, одақтар мен топтар пайдалануға және қатысушылардың арасындағы сәйкессіз бағыныштылық пен үлес енгізуге бейім. Ұжымдық әрекеттердің жетекші теоретиктерінің бірі Манкур Олсон барлық мүшелердің ортақ мүддеге ие болғанына қарамастан, топтардың (немесе осы мақсат үшін одақтардың) ұжымдық пайдаға жетудің шығындарын төлеуге ортақ мүддесі жоқ екенін анықтады, бұл мақсатқа жетуді қиын және одақты сақтауды күрделі етеді. Алайда, билік теңгерімінің теориясына және мемлекеттердің теңгерімдеу мінез-құлқына қатысты негізгі сын бұл логиканың гегемонның өсу кезеңіне қатысты екенін көрсетеді: мемлекеттер бірігіп, гегемон болуға ұмтылысын көрсететін дамып келе жатқан күшті теңгерімдейді, ал гегемония орнағаннан кейін болатын оқиғалар туралы өте аз айтады және ешқандай болжам жасамайды. Осылайша, мемлекеттік мінез-құлқының бұл теориясы мен қиындықтары бүгінгі әлемдік шекарадағы оқиғаларды түсіндіруге жеткіліксіз. Қазіргі уақытта АҚШ-тың берік басымдығы бар, оның күші мен мүмкіндіктері басқа мемлекеттердікінен әлдеқайда жоғары. Тарихтың ешбір кезеңінде бір мемлекеттің басқаларына қатысты үстемдігі осы деңгейде болған емес, бұл билік теңгерімінің теориясын дәстүрлі түрде қолдануды және екінші деңгейлі күштердің теңгерімдеу мінез-құлқының болжамдарын қолдануға болмайтын етеді.
Бүгінгі күні: жұмсақ тепе-теңдік аргументі
Кеннет Уолц монополярлықтың ең тұрақсыз және «барлық халықаралық құрылымдардың ең аз ұзаққа созылатыны» екенін ұсынды, себебі үстем державаның ниеті жақсы болған күнде де, екінші деңгейлі державалар тепе-теңдік пен шектеулердің болмауында оның болашақ ниеттері мен әрекеттеріне қатысты сақ болуы керек, және оны теңгеріп ұстау үшін тең күш қажет. Тарихи мысалдар, мысалы, Людовик XIV мен Наполеон I-нің Франциядағы немесе Адольф Гитлердің Германиядағы билігі, жаулап алу және үстемдік құруға бағытталған агрессивті және экспансионистік ұмтылыстарды көрсетті, сондықтан бір ғана үстем мемлекет болған жағдайда теңгерімге келтірудің қажеттілігі туындайды. Бүгінгі монополярлық әлемде, ішкі және сыртқы қатаң теңгерімге байланысты туындайтын мәселелер мен қиындықтарды ескере отырып, жұмсақ теңгерім екінші деңгейлі державалар үшін әскери емес құралдар арқылы «АҚШ – полюстік көшбасшының» әрекеттерін, стратегияларын және бір жақты шешімдерін «кешіктіруге, тоқтатуға және күшінсіздендіруге» тырысудың тиімді жолы болып көрінеді. Жұмсақ теңгерімді жақтаушылар мемлекеттердің осы теңгерім түріне қатысуына мүмкіндік беретін бірқатар механизмдерді ұсынды, оларға дипломатия, дипломатиялық коалициялар, халықаралық институттар мен келісімдер, аумақтық бас тарту сияқты мемлекеттік саясат құралдары, сондай-ақ экономикалық бастамалар және үдерісте супердержаваны жоққа шығаратын көпжақты және аймақтық экономикалық жобалар жатады. АҚШ-тың үстемдігі соңғы онжылдықтарда теңгерілмеген, себебі супердержава басқалардың егемендігіне қарсы тұрмай, оларды басып алмауға тырысып, барлық державалардың қауіпсіздігі мен тәуелсіздігін нығайтуға бағытталды. Алайда, әсіресе Буш әкімшілігі кезінде АҚШ-тың бір жақты әрекеттері оның игі ниетті супердержава бейнесін өзгертті және шетелдік үкіметтерді оның амбицияларына қатысты алаңдатты. Агрессивті және бір жақты сыртқы саясаттың көптеген мысалдары, олардың ішінде Киото протоколынан бас тарту, Стратегиялық шабуылға қарсы келісімнен шығу және ең бастысы, 2003 жылы Иракқа соғыс ашу шешімі (басқа мемлекеттердің күшті қарсылығына қарамастан) екінші деңгейлі державаларды АҚШ-тың күшін шектеу және оны «шексіз жаһандық гегемонға» айналуына жол бермеу үшін жұмсақ теңгерім стратегиясын қолдануға итермеледі. Иракқа басып кіру көбінесе ірі мемлекеттерді өздерінің қауіпсіздігін қайта қарастыруға және монополярлыққа қарсы жұмсақ теңгерімге жүгінуге итермелеген маңызды оқиға ретінде қарастырылады, себебі ол тек ядролық қаруды таратуға қарсы күреске бағытталған стратегия емес, сонымен қатар аумақтық тұтастық нормасына қарсы күрес болды – АҚШ-тың өзінен тыс аймаққа жасаған агрессивті араласуы, олардың үстемдігіне ешкім де күш сынамауы үшін қажетті шараларды қолдануға дайын екенін көрсетті.
Болашақ
Жұмсақ тепе-теңдік туралы ұғым салыстырмалы түрде жаңа және барлыққа бірдей қабылданбаған болса да, болашақта мемлекеттердің тепе-теңдікке қатысу жолы ретінде қалыптасуда. Бұл халықаралық аренадағы күштер тепе-теңдігіне елеулі өзгерістер әкелмесе де, ірі державаларды шектеуге және екінші деңгейлі державаларға халықаралық істерге өз үлесін қосуға, сондай-ақ бір полюсті көшбасшының үстемдігі аясында автономиясын сақтауға мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл дәстүрлі, қатаң тепе-теңдіктің өткен нәрсе екенін білдірмейді. Шындығында, саяси және ғылыми салалардағы маңызды аргументтер Қытай мен Үндістан сияқты өсіп келе жатқан державалардың күш, үстемдік және соңында гегемония үшін АҚШ-пен бәсекелестікке және тепе-теңдікке ұмтылуын көрсетеді. Жұмсақ тепе-теңдік және бірполюсті тұрақтылыққа қатысты сыншылар үшін Dall'Agnol еңбектерін қараңыз. Автордың негізгі тезисі – Уолц ұсынған күштер тепе-теңдігі салған соғыстан кейінгі кезеңге де қатысты. Қытай күшті держава ретінде көзге түсуде, алдағы он-екі жылда АҚШ-тың басымдығынан тепе-теңдікті өзгертуге ең көп мүмкіндік береді. Қытай АҚШ үшін «қауіпті саяси, стратегиялық және экономикалық бәсекелес» ретінде қалыптасып, өңірлік және жаһандық көшбасшылығына күшін арттыруда. Экономикалық өркендеуге бағытталған «бейбіт өрлеу» туралы мәлімдемелерге қарамастан, әлем Қытайдың әскери кеңеюі мен жаңғыруына алаңдаушылық білдіруде, оның әскери бюджеті 2008 жылы 17,5 пайызға, ал 2009 жылы 18,5 пайызға өсті. Қытайдың экономикалық және әскери өсуі ішкі тепе-теңдік логикасына сәйкес келеді, сондықтан оның «бейбіт өрлеу» туралы мәлімдемесі қазіргі әлемдік тәртіп пен күштер тепе-теңдігіне қатысты күдік тудырмауы мүмкін емес. Сонымен қатар, жұмсақ тепе-теңдік механизмдерін де байқауға болады, өйткені өңірлік серіктестіктер мен келісімдердің өсуі Қытай орталығындағы жаңа өңірлік интеграцияны құруда, онда АҚШ-тың қатысуына жол берілмейді, ең маңызды мысалы – 2010 жылдың қаңтарынан бастап құрылған АСЕАН-Қытай еркін сауда аймағы. Жаңа ірі державалардың пайда болуы күштер тепе-теңдігінің динамикасына өзгерістер әкелетіні сөзсіз, олар бірполюсті көшбасшыны тепе-теңдікке келтіруге қаншалықты белсенділік танытатынына қарамастан. Егер Қытай және басқа да дамып келе жатқан мемлекеттер АҚШ-ты тепе-теңдікке келтіруден бас тартса да, олардың экономикасының көлемі, мүмкіндіктері және әскери күші АҚШ-тың стратегиялық әрекет ету еркіндігіне, ықпал ету, үстемдік ету және күш көрсету қабілетіне сөзсіз шектеулер қояды.