Бағдат халифі әл-Муқтафи би-әмр Аллаһ

Кіріспе

Бағдадтағы Аббасид халифасы (r. 1136–1160) 10 ғасырдағы осы атқа ие халифа

Әбу Абдалла Мұхаммед ибн Ахмад әл-Мустазир (أبو عبد الله محمد بن أحمد المستظهر; 9 сәуір 1096 – 12 наурыз 1160), билік есімімен әл-Муқтафи ли Амр Алла (المقتفي لأمر الله) деп жақсы белгілі, 1136 жылдан 1160 жылға дейін Бағдадтағы Аббасид халифасы болды. Ол Селжұқтардың қысымымен тақтан басқан немере інісі әл-Рашидтің орнын басты. Селжұқ түркілері арасындағы үнемігі дау-жанжалдар әл-Муқтафиге Бағдадтағы билігін сақтап қана қоймай, оны бүкіл Иракқа таратуға мүмкіндік берді.

Туған жері мен шыққан тегі

Болашақ халифа әл-Мұқтафи 1096 жылдың 9 сәуірінде Аббасид халифасы әл-Мустазирдің ұлы, Әбу Абдалла Мұхаммед ретінде дүниеге келді. Оның анасы – Сириядан келген құл қыз Ашин. 1118 жылдың 6 тамызында ол оның орнын басты. Әл-Мустаршид (1118–1135 жылдары билік етті) он алты жыл халифа ретінде билік жүргізді, бірақ оның билігінің соңғы үш жылы Сәлжұқ сұлтаны Масудқа (оның орынбасары) қарсы соғыспен өтті. Дамаскты қоршаудан кейін көп ұзамай, әл-Мустаршид 1133 жылдың қаңтарында Бағдадта халифаның өзі тағайындаған Масуд сұлтанына қарсы әскери науқан бастады. Екі әскер Хамадан маңында кездесті. Әскерлері оны тастап кеткен халифа тұтқынға алынып, сарайын тастамайтынына уәде берген соң босатылды. Бірақ сұлтан болмаған кезде халифаның шатырында қалған ол, Құран оқып жатқанда, халифаға деген ниеті жаман болған Ассасиндердің елшісімен өлтірілді деп есептеледі. Қазіргі заманғы тарихшылар Масудтың бұл кісі өлтіруге қатысқан болуын күдіктенеді, бірақ осы кезеңнің ең маңызды екі тарихшысы – Ибн әл-Атир мен Ибн әл-Жаузи бұл мәселеде пікір білдірген жоқ. Әл-Мустаршид денесінде қызыл шаш, көк көз және шекпен болған. Әл-Мустаршидтің орнын 1135 жылдың 29 тамызында оның ұлы және мұрагері Әл-Рашид Билла иеленді. Әкесі әл-Мустаршид сияқты, Әл-Рашид Билла да Сәлжұқтардан әскери тәуелсіздікке тағы бір рет тырысты (өз әскерін құрды). Әкесінің өліміне кек қайтару үшін ол солтан Ғият ад Дин Масудтың елшісін, ауыр сыйлық талап еткендігі үшін қорлады, халықты оның сарайын тонауға үгіттеді, содан кейін Дубайс ибн Садақаның өлтірілуіне байланысты солтанға қарсы болған Зенгидің қолдауымен балама сұлтанды орнатты. Масуд бүлікшілердің астанасына асығып барып, оны қоршады. Өзені мен каналдары жақсы қорғалған Бағдад шабуылға қарсы тұрды, бірақ соңында халифа мен Зенги үмітсіздікке ұшырап Мосулға қашып кетті. Сұлтанның билігі қайта орнатылып, кеңес өткізілді, халифа тақтан алынып, оның інісі әл-Муқтафи жаңа халифа болды. Әл-Рашид Билла Исфаханға қашып кетіп, 1138 жылдың маусым айында төрт Низари исмаилиден (Ассасиндер) құралған топ оны өлтірді. Бұл оқиға Аламұтта бір апта бойы тойланды.

The future caliph al Muqtafi was born on 9 April 1096 as Abu Abdallah Muhammad, the son of the Abbasid caliph al Mustazhir His mother was Ashin, a slave girl from Syria. succeeded him on 6 August 1118. Al Mustarshid (r. 1118–1135) ruled for sixteen years as Caliph but the last three years of his reign were occupied with war against Seljuq sultan Mas'ud (his deputy). Not long after the siege of Damascus, al Mustarshid launched a military campaign against Seljuk sultan Mas'ud, who had obtained the title in Baghdad in January 1133 by the caliph himself. The rival armies met near Hamadan. The caliph, deserted by his troops, was taken prisoner, and pardoned on the promising not to quit his palace. Left in the caliphal tent, however, in the sultan's absence, he was found murdered while reading the Quran, as is supposed, by an emissary of the Assassins, who had no love for the caliph. Modern historians have suspected that Mas'ud instigated the murder although the two most important historians of the period Ibn al Athir and Ibn al Jawzi did not speculate on this matter. Physically, al Mustarshid was a red haired man with blue eyes and freckles. Al Mustarshid was succeeded by his son and heir apparent, Al Rashid Billah on 29 August 1135. Like his father al Mustarshid, al Rashid Billah made another attempt of military independence (forming his own military) from the Seljuks. To avenge his father's death, he insulted the envoy of sultan Ghiyath ad Din Mas'ud who came to demand a heavy largess, incited the mob to plunder his palace, and then, supported by Zengi, who was equally hostile to the sultan because of the murder of Dubais ibn Sadaqah, set up a rival sultan. Mas'ud hastened to the rebellious capital and laid siege to it. Baghdad, well defended by the river and its canals, resisted the attack; but in the end the caliph and Zengi, hopeless of success, escaped to Mosul. The sultan's power restored, a council was held, the caliph deposed, and his uncle al Muqtafi succeeded as the new caliph. Al Rashid Bi'llah fled to Isfahan where he was assassinated by a team of four Nizari Ismailis (Assassins) in June 1138. This was celebrated in Alamut for a week.

Билік

Әл-Мұқтафи 1136 жылдың 17 қыркүйегінде халифа болып жарияланды. Ол Сельджуктардың ішкі тартыстарын Бағдадтағы өзінің билігін сақтау үшін пайдалана алды, тіпті өзінің үстемдігін Ирактың көп бөлігіне дейін біртіндеп кеңейтті. 1148 жылы ол Сұлтан Масудқа қарсы бүлік көтерген және Бағдадқа жорыққа шыққан Сельджук генералдарының тобын сәтті талқан етті. Кейбір деректерге сәйкес, келесі жылы да осындай талпыныс жасалды, бірақ халифаның әскерлері оны да жеңіске бұйырды. 1152 жылдың қазан айында Масудтың қайтысынан және Сельджуктар арасындағы сұлтандық тақ үшін болған күрестен кейін Әл-Мұқтафи белсенді қатысты. Масудтың өлімінен кейінгі айларда ол Васит пен әл-Хилла қалаларын жаулап алды. Сельджуктардың билік үшін күресінде ол Масудтың інісі Сүлеймен шаһты, Масудтың немересі Мұхаммед II-ге қарсы қолдады, сондай-ақ Иракқа араласпауға уәде алып, одан қолдау алды. Бірақ Мұхаммед Сүлеймен шаһты жеңгеннен кейін, Сельджуктар Бағдадқа жорық жасап, халифті шығыс бөлігіне қашуға мәжбүр етті, осылайша 1157 жылғы Бағдадты Сельджуктардың қоршауы басталды. Мұхаммед Хамаданда Мәлік Шах III-нің бүлігіне тап болғандықтан, қоршаудан бас тартты. Уақыт өте келе Әл-Мұқтафи Мұхаммедпен жақсы қарым-қатынасты қайта орнатты. Өмірінің соңғы жылдары Әл-Мұқтафи Тикритке екі рет шабуыл жасады, бірақ нәтижесіз болды, алайда Лиф қаласын басып алды. Аун әл-Дин ибн Хубайра халифаның уәзірі болып тағайындалды және 1165 жылдың 27 наурызындағы өліміне дейін он алты жыл осы лауазымды иеленді. Оның өліміне улану себеп болды деп есептеледі, ал оның дәрігері оның қарсыластарының қызметінде болған. Оның халифалық кезеңінде крест жорықтары жалғасты, ал Мосулдың атабегі және Зенгид әулетінің негізін қалаушы Зенги батырлығымен және жомарттығымен ерекше көзге түсті. Бір кезде қиын жағдайға түскен Зенги Бағдадтан көмек сұрап, шұғыл өтініш жасады. Сұлтан мен халифа жауап ретінде 20 мың сарбаз жіберді. Бірақ шындығында, Сельджуктардың, халифаның және олардың әмірлерінің ешқайсысы крестшілерге қарсы соғысқа құлшыныс танытпады. Әл-Мұқтафиді замандас мұсылман тарихшылары ізгі, қабілетті және батыр деп мақтайды. 25 жылдық халифалық билігі кезінде ол Ирак пен Сириядағы жауларға қарсы көптеген шағын жорықтар ұйымдастырды. 1139 жылы Әл-Мұқтафидің несториандық патриарх Абдишо III-ке берген қорғау шарты 1926 жылы ассириялық ғалым Альфонс Мингана тарапынан жарияланды.

Al Muqtafi was proclaimed caliph on 17 September 1136. He was able to use the infighting of the Seljuks to safeguard his own control over Baghdad, and even gradually extend his rule over much of Iraq. In 1148, he successfully fought off a group of Seljuk generals who rebelled against Sultan Mas'ud and marched on Baghdad. According to some sources, a similar attempt followed in the next year, and was likewise defeated by the caliph's troops. Following the death of Mas'ud in October 1152, and the ensuing contest for the sultanate among the Seljuks, al Muqtafi played an active role. In the months after Mas'ud's death, he seized Wasit and al Hilla. In the Seljuk succession struggle, he supported Mas'ud's brother, Suleiman Shah, against Mas'ud's nephew, Muhammad II, extracting from the former a pledge not to interfere in Iraq. After Muhammad defeated Suleiman Shah, however, the Seljuks marched on Baghdad and forced the caliph to take refuge in the eastern quarter, initiating the Seljuk siege of Baghdad of 1157. The siege was eventually abandoned as Muhammad faced the rebellion of Malik Shah III in Hamadan, and over time al Muqtafi restored good relations with Muhammad. During his last years, al Muqtafi attacked Tikrit twice in vain, but captured the town of Lihf. Awn al Din ibn Hubayra was appointed as the vizier of the Caliph, a post he kept for sixteen years until his death on 27 March 1165, commonly attributed to poisoning through his physician, who was in the pay of his rivals. During his caliphate, the Crusades were raging and Zengi, the atabeg of Mosul and founder of Zengid dynasty, obtained high distinction as a brave and generous warrior. At one time hard pressed, Zengi made urgent appeal for help to Baghdad. The sultan and the caliph dispatched 20,000 men in response. But in reality neither the Seljuks, nor the caliph, nor their emirs, had any enthusiasm for war against the Crusaders. Al Muqtafi is praised by contemporary Muslim historians as virtuous, capable and brave. During his caliphate of twenty five years, he conducted many minor expeditions against enemies throughout Iraq and Syria. A charter of protection granted by al Muqtafi in 1139 to the Nestorian patriarch Abdisho III was published in 1926 by the Assyrian scholar Alphonse Mingana.

Отбасы

Оның әйелдерінің бірі – Фатима Хатун, Мұхаммед I Тапар сұлтанның және оның әйелі Нистандар Жаханның қызы еді. Олар 1137 жылы үйленді. Ол 1147 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды. Оның бір кәнизагы грек Таус еді. Ол Аль-Мустанджидтің анасы болды, ол оның мұрагері атанды. Тағы бір кәнизагы – Умм Әбу Әли. Ол оның ұлы Әбу Әлидің анасы еді. Ол өзінің ұлының билікке ие болуын қалады. 1160 жылы күйеуі қайтыс болғаннан кейін, ол көптеген әмірлерді өз жағына тартты және олардың құл қыздарын жаңа халифті өлтіру үшін пышақтармен қаруландырды. Әл-Мустанджид бұл қастандықтың жоспарын ашып, бүлікші ұлын және анасын түрмеге қамады. Оның бір қызы – Зөбайда еді. Ол сұлтан Ғият әд-Дин Мәсудтың әйелі болды. Олар 1140 жылы үйленді. Оның қалыңы – жүз мың динар. Оның жас болғандықтан тойдың басталуы бес жылға кейінге шегерілді. Бірақ, 1152 жылы Мәсуд қайтыс болғандықтан, неке толыққанды жүзеге аспады. Олар 1158 жылдың соңында немесе 1159 жылдың басында тағы да үйленді. Алайда, ол ауруына байланысты некені толыққанды орындай алмады. Оның қайтысынан кейін, 1160 жылдың қараша айында Арслан Шахқа үйленді.

Өлім

Әл-Мұқтафи 1160 жылдың 12 наурызында 64 жасында қайтыс болды. Оның орнын ұлы Юсуф, әл-Мустанджид атты әмір ретінде танымал болды. Ол 1124 жылы туған, ал әкесі Әл-Мұқтафи қайтыс болғаннан кейін 36 жасында таққа отырды.