Кіріспе

Дагомея амазонкалары (фон тілінде: Агоджие, Агоджи, Мино немесе Минон) – Дагомея Корольдігінің (қазіргі Бенин, Батыс Африка) 17 ғасырдан 19 ғасырдың соңына дейін бар болған, толығымен әйелдерден құралған әскери полк. Олар – заманауи тарихтағы жалғыз әйелдер армиясы. Батыс еуропалықтар оларды грек мифологиясындағы амазонка әйел жауынгерлері туралы әңгімелерге байланысты осылай атаған. Толығымен әйелдерден құралған әскери полк құрылуының себебі – Дагомеяның ерлер халқының көршілес Батыс Африка мемлекеттерімен болған жиі зорлық-зомбылық пен соғыстарда көп шығынға ұшырауы. Бұл Дагомеяның Ойо империясымен құл саудасында алдыңғы қатарда болуына әкелді, ол құлдарды Батыс Африкада тауарлармен алмасу үшін пайдаланды, бұл аймақта құл саудасы тоқтағанға дейін жалғасты. Ер адамдардың жетіспеуі Дагомея патшаларын әйелдерді әскерге қабылдауға итерген болуы мүмкін. Айта кететін бір қызық жайт, әйелдер ғанадан тұратын әскери бөлім құру – Ойоға жыл сайынғы міндетті түрде берілетін ер құлдарға қарсы шара және стратегиялық маневр болды.

Шығу тегі

Дагомеяның үшінші патшасы Хуэгбаджа (1645-1685 жылдары билік құрған) кейін Мино деп белгілі болған топты бастаған, олар бастапқыда gbeto деп аталатын піл аулаушылар корпусы болған деседі. Гбето Хуэгбаджадан бұрын да болған болуы мүмкін, себебі ол бұрыннан бар топтарды корпусқа біріктірген деген дәстүр бар, ал тағы бір дерек бойынша, гбетоның өзі патшаға қызмет етуге ұсыныс білдірген. Хуэгбаджаның қызы Ханбе ханшайым (1716-1718 жылдары билік құрған) әйелдерден құралған күзет жасағын құрған. Еуропалық саудагерлер олардың бар екенін жазған. Дәстүрге сәйкес, оның інісі және мұрагері Ағаджа патша оларды 1727 жылы Дагомеяның көршілес Сави мемлекетін жеңу үшін табысты қолданған. Дагомея армиясы әйел жауынгерлер тобын фон тілінде "аналарымыз" деген мағына беретін "мино" деп атаған. Басқа дереккөздер Ағаджа патшаның әпкесі Ханбе ханшайымның осы бөлімдерді құрғандығы туралы мәлімдемеге қарсы тұрады, тіпті кейбіреулері Ханбе ханшайымның бар болғандығына күмән келтіреді. Гезо патшаның (1818-1858 жылдары билік құрған) кезінен бастап Дагомеяда әскерилену күшейді. Гезо армияға үлкен мән берді, оның бюджетін ұлғайтты және оның құрылымын салтанаттыдан нақты әскери құрылымға айналдырды. Еуропалық әңгімелерде әйел сарбаздарды "амазонкалар" деп атаса, олар өздерін ахоси (патшаның әйелдері) немесе мино (аналарымыз) деп атады.

Жұмысқа қабылдау

Гезо шетелдік тұтқындардан ерлер мен әйелдерді әскерге шақырды. Дагомеялық еркін әйелдердің арасынан да әскерге қабылдау болды, кейбіреулері сегіз жасынан бастап тіркелді. Басқа мәліметтерде Миноның «патшаның әйелдері» атанған ахосилерден құралғаны айтылады, олардың саны жүздегенге жететін. Фон қоғамындағы кейбір әйелдер өз еркімен сарбаз болса, ал кейбіреулері күйеулері немесе әкелері патшаға олардың мінез-құлқы туралы шағымданған жағдайда міндетті түрде тіркелді. Мино қатарына кіргендердің соғысқа қатысу үшін агрессивті қасиеттерін дамытуы күтілді. Олар қатарында жүргенде бала тууға немесе үйленуге рұқсат етілмеді (бірақ олар заңды түрде патшаға үйленген еді). Олардың көпшілігі бойжеткен қыздар еді. Полк жартылай қасиетті мәртебеге ие болды, ол Фон дініндегі Водун сенімімен байланысты болды. Дагомея ауыз әдебиетіне сәйкес, Амазонкалар әскерге қабылданғанда әйелдердің жыныс мүшелері кесілген. Мино әскерлері қарқынды дене шынықтырумен айналысты. Олар тіршілік ету дағдыларын меңгерді, ауырсыну мен өлімге шыдамдылық таныды, әскери жаттығуларда акация тікендерінен жасалған қорғаныстарға шабуыл жасап, тұтқындарды атты. Тәртіпке ерекше мән берілді. Минода қызмет ету әйелдерге жеке күшін арттыруға бағытталған ортада «басшылыққа және ықпал етуге» мүмкіндік берді. Мино әйелдері бай және жоғары мәртебелі болды.

Саяси рөлі

Минолар Ұлы кеңесте патшалықтың саясатын талқылауда маңызды рөл атқарды. 1840-1870 жылдар аралығында (қарсы партия тарап кеткен кезде) минолардың көпшілігі Әбеокутаның Эгба тайпасымен бейбітшілік орнатуды қолдады, оның орнына нашар қорғалған кіші тайпаларға шабуыл жасауды ұсынды. Бұл оларды Әбеокутаға толыққанды шабуыл жасауды жақтаған әскери әріптестерімен келіспеушілікке түсірді. Агоджиемен одақтасқан азаматтық кеңес мүшелері Ұлыбританиямен берік сауда қатынастарын құруды жақтады, құл сатудан гөрі пальма майы саудасына басымдық берді. Кеңестен өзге, Дагомеяның жылдық дәстүрлері әскери шеру мен әскерді тексеруден, сондай-ақ әскердің патшаға адалдық ант беруінен тұрды. Жылдық дәстүрдің 27-ші күні Агоджиелер "бекініске" шабуыл жасап, ішіндегі "құлдарды" қолға түсіргендей әрекет ететін жасанды шайқас өтті. Бұл дәстүрді дін қызметкері Франческо Боргеро өз күнделігінде тіркеп қалды.

Жауынгерлік және құрылым

Әйелдер-сарбаздар ауырсынуға, төзімділікке және жылдамдыққа қатаң жаттықтырылды. Оқу бітірген соң оларға форма берілді. 19 ғасырдың ортасында, саяхатшылар жазған мәліметтерге сәйкес, олардың саны 1000-нан 6000-ға дейін жетеді, бұл Дагомея армиясының үштен бір бөлігін құрады. Мәліметтерде сондай-ақ, әйелдер-сарбаздардың тиімділігі мен шайқастағы батылдығы жағынан ерлерден жоғары бағаланғаны айтылған. Әйелдер-сарбаздар армияның жалпы құрылымымен салыстырылатын, өздерінің ұйымдық құрылымына ие болған, орталық бөлігі (патшаның қауіпсіздігін қамтамасыз ететін сақшылар) екі жағынан жеке командирлер басқаратын бөлімдермен шектескен. Кейбір мәліметтерде әр ер сарбаздың миномен жұптасқандығы көрсетілген. 19 ғасырдың ортасындағы ағылшын бақылаушысының бір есебінде әр аяғына үш ақ жолақ салынған әйелдерге ерекше құрмет көрсетілгені жазылған. Әйелдер армиясы бірнеше полктерден тұрды: аңшылар, мылтық көтеретіндер, орақшылар, садақшылар және зеңбілшілер. Әр полктің өзіндік формасы, қару-жарағы және командирлері болған.

Көрші мемлекеттермен қақтығыстар

Агоджие шайқастары негізінен Африка ішінде әртүрлі патшалықтар мен тайпаларға қарсы өтті. Сол кезде жау жеңілген соң, оны өлтіру немесе құлдыққа алу қалыпты жағдай болды. Көптеген африкалық тайпалар мұндай іске қатысты, Дагомея да осыдан ерекшеленбеді. Олар көбінесе жауларын құл етіп, еуропалық құл саудагерлеріне сатып, соның орнына соғысқа қажетті қару-жарақ алды. 1728 жылы Агаджа патшаның басшылығымен Дагомея әскері Уайда және Попос патшалықтарын жаулап алды. 1840 жылы олар Аттахапамс қаласындағы Махи бекінісін басып алуға көмектесті. Бірақ, олардың көп жылдық жауы Абеокутадан күйреушілік жеңіліске ұшырады, нәтижесінде көптеген адам қаза болды.

Бірінші франко-дагомейлік соғыс

Батыс Африкаға еуропалықтардың енуі 19 ғасырдың соңғы жартысында жылдамдады, ал 1890 жылы король Беханзин Бірінші франко-дагомея соғысы барысында француз әскерлерімен күресуді бастады. Еуропалық бақылаушылар әйелдердің жақын арадағы шайқаста "тамаша көрсеткенін", бірақ мылтықтарын иықтан емес, белден атып, қолданғандарын байқады. Мино әскері бір маңызды шайқасқа қатысты: Котону шайқасы, онда мыңдаған дахомеялықтар (оның ішінде көптеген минолар) француз бекінісіне шабуыл жасап, қорғаушылармен жақын арадағы шайқасқа түсті. Мино әскері шешулі түрде жеңіліске ұшырады, бірнеше жүз дахомеялық әскер атылып өлтірілді. Хабарлауынша, француз бекінісіндегі жақын арадағы шайқаста 129 дахомеялық жауынгер қаза тапты.

Екінші франко-дагомей соғысы

Екінші франко-дагомеялық соғыс аяқталған кезде Миноның арнайы бөлімшелері француз офицерлерін нысанаға алу үшін бөлінді. Бірнеше шайқастан кейін француздар Екінші франко-дагомеялық соғыста жеңіске жетіп, тәуелсіз Дагомея патшалығын жойды. Француз сарбаздары, әсіресе Француз шетел легионының сарбаздары, Амазонкалардың батылдығына тәнті болды және кейіннен олардың шайқастағы "ұлы батылдығы мен қайраттылығы" туралы жазды. Дегенмен, әлдеқайда артық қару-жарақ пен ұзын штығы бар әскери бөлімге қарсы Дагомея Миносы жеңіске жете алмады. Екінші соғыс кезінде 1892 жылғы 6 қазанда Адегон қаласы түбінде француз сарбаздарымен болған шайқаста Мино корпусының көп бөлігі француздар штыкпен шабуыл жасағаннан кейін бірнеше сағаттың ішінде қолға қол соғыста талқандалды. Дагомея 86 жауынгер және 417 Дагомея Миносын жоғалтты, олардың көбі штыкпен қаза тапты; француздар алты сарбазын жоғалтты.

Тарату және мұра

1894 жылы корольдік Францияның протекторатына айналғанда әскерлер таратылды. Ауызша дәстүр бойынша, тірі қалған минолардың кейбірі кейіннен Абомейде жасырын қалды, онда олар бірнеше француз офицерлерін жасырын түрде өлтірді. Басқа әңгімелерде әйелдер Беханзиннің інісі Аголи Агбоны қорғауға қызметтерін ұсынғандығы айтылады, олар оны қорғау үшін оның әйелдері болып киінген. Кейбіреулері үйленіп, балалы болды, ал басқалары бойдақ қалды. Бір тарихшының зерттеуі бойынша, шамамен екі дүрзінді бұрынғы минолардың өмірін қадағалаған, барлық әйелдер зейнеткерлікке шыққан жауынгерлердің өміріне бейімделуде қиындықтарды көрсетті, көбінесе бұрынғы өмірімен салыстырылатын мақтандылық сезімін беретін жаңа рөлдерді табуға күресті. Көптегендері көршілері мен туыстарын қорқытатын ұрыстарға немесе дау-жанжалдарға ұшырауға бейімділік танытты. 1934 және 1942 жылдар аралығында Абомейдегі бірнеше британдық саяхатшылар бұрынғы минолармен кездескенін жазды, ол кезде олар ескі әйелдер болып, мақта иіріп немесе аулаларда бос жүрді. Белгісіз саны бар әйелдер Дагомея миносының мүшелері таратылғаннан кейін олармен бірге жаттығулар жасады, тиімді түрде дәстүрді жалғастырды. Олар ешқашан жауынгерлік қимылдарға қатысқан жоқ. 2019 жыл шамасында Лупита Ньонго «Лупита Ньонгомен бірге Жауынгер әйелдер» теледокументалдық фильмі үшін әлі тірі болғандардың бірімен сұхбаттасты.

Нави, Дагомеяның соңғы миносы

Дагомея Миносының соңғы тірі қалған мүшесі Нави есімді әйел болған деп саналады. 1978 жылы Кинта ауылында Бенин тарихшысы Навимен кездесіп, ол 1892 жылы француз әскерімен шайқасқанын айтқан. Нави 1979 жылғы қарашада 100 жастан асып, қарттық шағында қайтыс болды.

Танымал мәдениетте

Дагомея Миносы Жюль Верннің "Robur the Conqueror" (1886) ғылыми-фантастикалық романында еске алынады (XV тарау: Дагомеядағы шайқас). Дагоме Мино 1987 жылы неміс режиссері Вернер Герцогтың "Cobra Verde" фильмінде бейнеленген. Гезоның Минолары 1971 жылғы Джордж Макдональд Фрейзердің "Азаттық үшін жарқырау!" романында маңызды рөл атқарады. Жауынгерлер Лейон Грейдің "Дагомея жауынгерлері" атты пьесасында да басты назарда. Дора Милаже, Marvel Comics кейіпкері Қара пантераның жауынгерлері мен қауіпсіздік қызметкерлері, ішінара Дагоме Миноға негізделген. Age of Empires II: The African Kingdoms және Age of Empires III: The African Royals ойындарында Дагомея Миносының ықпалымен және оның атымен аталған Гбето атты әйел бірлігі бар. Empire: Total War видеоойынында Солтүстік Африканың белгілі бір аймақтарын бағындырсаңыз, Дагомея Мино бірліктерін жалдауға болады. Lovecraft Country эпизоды "I Am" да Гипполита Дагомея Миносы болған әлемге көшіріледі. 2015 жылы ЮНЕСКО Африка тарихындағы әйелдер туралы ЮНЕСКО сериясының бөлігі ретінде "Дагомеяның әйел сарбаздары" комикс-романын жариялады. Онда Африкадағы еуропалық отаршылдықпен байланысты Минолардың тарихы айтылады және олардың қазіргі Бенин Республикасына қалдырған мұрасымен аяқталады: "Жаппай естелікке қалдырған іздерінен басқа, әйел сарбаздар Бенин Республикасына билерді, әндерді және аңыздарды қалдырды, олар Абомейде бүгінге дейін орындалады. Бүгінде Бениннің қарулы күштерінде көптеген әйелдер қызмет етеді. Олар Дагомея Корольдығының әйел сарбаздарының есімін сақтап келеді". "Дагомеяның соңғы Амазонкасы" Бернардин Эваристоның 2019 жылы Букер сыйлығын жеңіп алған "Қыз, әйел, басқа" романындағы пьеса. Ахозилер 2021 жылғы графикалық роман "Wake: The Hidden History of Women Led Slave Revolts" (авторлары: Ребекка Холл және Хьюго Мартинес) ішінде бейнеленген. Дагомея Минолары 2022 жылғы американдық "Әйел патша" фильмінің (режиссері Джина Принс-Байтвуд) тақырыбы болып табылады. Ванесса Райлидің "Ана-әже жауынгер" романында (William Morrow, 2022 жылдың 12 шілдесі) Дагомея Амазонкалары Мино ретінде бейнеленген. Mortal Kombat 1 ойынында Дагомея Миноларына сілтеме жасайтын Умгади бар.