Кіріспе

Киев облысындағы қала, орталық Украинада. Закарпатье облысындағы ауыл.

Била Церква (Біла Церква;) – Орталық Украинадағы, Рос өзенінің жағасында, тарихи Оң жағалау аймағында орналасқан қала. Киев облысындағы ең ірі қала (облыстық орталық Киев қаласы облыс құрамына кірмейді), Била Церква ауданының және Била Церква қалалық бірлестігінің әкімшілік орталығы болып табылады.

Қала туралы ең көне сақталған құжат – Ипатьев жылнамасы (1115 жыл). Тарихи тұрғыдан алғанда, қала Поросье (Рос өзені) аймағының орталығы болған. Киев Русінің шекаралық бекінісі ретінде салынған Била Церква кейіннен Польша ақсүйектерінің меншігіне өтіп, маңызды сауда орталығына айналды. 19 ғасырдан бастап өнеркәсіп және туризм қала экономикасының маңызды бөлігін құрады. Кеңес үкіметі кезінде Била Церква ауыл шаруашылығы білімі орталығы болды. Суық соғыс кезеңінде қала маңында Советтік Әуе күштерінің ірі базасы орналасқан. Тәуелсіз Украинада 2020 жылға дейін Била Церква облыстық маңызы бар қала болып келді. Әкімшілік реформадан кейін Киев облысының бірлестіктерінің (hromada) орталығына айналды.

Тарих

1032 жылы құрылған қалаға бастапқыда Ярослав Зиялы, христиан есімі Юрий болғандықтан, Юриев деген ат қойылған. Қазіргі қаланың аты, сөзбе-сөз аударғанда, "Ақ шіркеу" деген мағына береді және бұл ортағасырлық Юриевтің аққа боялған соборына (қазір сақталмаған) сілтеу болуы мүмкін. Била Церкваның ұзақ тарихында алғашқы жүз жылдары жеке меншікте болды, кейіннен иесі биліктегі империяның азаматы болғанымен, ол феодалдық жүйе ретінде ұйымдастырылды. Қала туралы ең көне сақталған құжат – Ипатьев жылнамасы (1115 жыл). Бұл қала арқылы Киевке, Венгрияға, Араб елдеріне және Үндістанға маңызды сауда жолдары өткен. Била Церква өзінің алғашқы қалыптасу кезеңінен бастап, құмандар мен татар сияқты көшпелі тайпалардан қорғану үшін маңызды бекініс саналды. Дегенмен, 13 ғасырда моңғолдар шапқан да, қиратқан.

Литва мен Польша билігі

1363 жылдан бастап Била Церква Литва Ұлы Герцогтығына, ал 1569 жылдан бастап Польша Корольдігіне қарасты. Бұл патшаның жеке меншігі болған, бірақ оның көрсеткен үлкен қызметі үшін Краков кастеляны Януш Острогскийге берілді. Келесі иесі Станислав Любомирский (1583–1649) болды, оның тұсында 1620 жылы қалаға Сигизмунд III Ваза Магдебург құқығын берді. 1626 жылғы Била Церква шайқасында (Битва під Білою Церквою, 1626) бүлікші казактарды жеңгеннен кейін, егіннің келесі иесі князь Ежи Димитр Вишневецкий болды. 1648 жылы қаланы Богдан Хмельницкий басып алды. 1651 жылы осы жерде соғысып жатқан Запорожье казак әскері (және олардың татар одақтастары) мен Польша-Литва одағы арасында Била Церква шайқасы болды, бірақ Била Церквада олар бейбітшілікке келісіп, келісімге қол қойды. Біраз уақыттан кейін Біла Церква шарты жасалды. 1666 жылы алты мың москвич әскері Била Церкваны қоршауға алды. Қоршау келесі жылға дейін жалғасты, сонда Ян Стачурский басқарылған поляк әскері, одақтас казактар мен Иван Брюховецкийдің көмегімен Петро Дорошенконың билігін жоқтың ізіне келтірді. Келесі иесі Ұлы тәж гетманы Станислав Ян Яблоновский болды. 1702 жылы қаланы казак басшысы Семен Палий басып алды. 1708 жылы қала князь Голицынның орыс әскерімен басылып алынды. Қаланың келесі иесі Ян Станислав Яблоновский, содан кейін католик шіркеуін салған Станислав Винцент Яблоновский болды. Одан кейін иелік Ежи Август Мнишекке өтті. Қала қайтадан нығайтылды. 1774 жылы Била Церква (Biała Cerkiew), сол кезде субпрефектураның (Староство) орталығы, Станислав Август Понятовскийдің иелігіне өтті, ол сол жылы мүлікті Польшаның Ұлы гетманы Франциск Ксаверий Браницкийге берді. Ол өзінің қалалық резиденциясын – Қысқы сарай кешенін және әйелі Александра Браницкаяның құрметіне аталған «Олександрия» арборетумымен бірге елдік резиденциясын салды. Ол Иоанн Баптисттің католик шіркеуін салды және православие шіркеуінің құрылысын бастады, оны оның мұрагері, ұлы граф Владислав Грегож Браницкий аяқтады. Соңғысы сондай-ақ Била Церквадағы гимназия мектеп кешенін салдырды. Гетманның ең кіші немересі Александр Браницкий Мазепаның православие шіркеуін жөндеп, аяқтады. Граф Владислав Михал Браницкийдің билігінде Била Церква аймақтық сауда және өндіріс орталығына айналды. Қалада әр түрлі уақытта Польша Корольдік армиясының әртүрлі бөлімшелері орналасты, соның ішінде 5-ші және 6-шы Ұлттық кавалерия бригадалары және 4-ші жаяу әскер полкі.

Ресей империясы

1791 жылы Ресейдің Екатерина II билігі Била Церкваны қазіргі Украинаның үлкен бөліктерін қоса алғанда, жеті қазіргі заманғы елдің аймақтарын қамтитын, Елді мекендер шебі деп аталған аймаққа қосты. Била Церква 1793 жылы Польшаның екінші бөлінісінің нәтижесінде Ресей империясына ресми түрде қосылды. 1861 жылдан кейін патшалық билік Рим-католик шіркеулерін православие шіркеулеріне айналдырды. Дегенмен, XVIII ғасырдың соңында бұл аймақта еврейлер тұрып, бір ғасыр ішінде олар қала халқының жартысына жуығын құрады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Била Церкваны 1941 жылдың 16 шілдесінен 1944 жылдың 4 қаңтарына дейін неміс әскері басып алды. 1941 жылдың тамызында Била Церквада нацистер еврей халқына қарсы қырғын жасады, ол қазір Била Церква қырқыны деп белгілі және ондаған балалар жеке-жеке өлім жазасына кесілді. 2019 жылы Била Церквада еврей балалары мен Холокост құрбандарына арналған ескерткіш ашылды. Суық соғыс кезінде қалада 72-ші гвардиялық Красноград мотоатқыштар дивизиясы және алыс қашықтықтағы авиацияның 251-ші нұсқаушы ауыр бомбалаушы авиация полкі орналасқан.

Тәуелсіз Украина

2020 жылдың 18 шілдесіне дейін Била Церква облыстық маңызы бар қала ретінде бекітілген және Била Церква ауданына кірмей тұрса да, оның әкімшілік орталығы болып саналды. 2020 жылдың шілдесінде Украинаның әкімшілік реформасы аясында Киев облысының аудандары жетіге дейін азайтылып, Била Церква қаласы Била Церква ауданының құрамына енгізілді. Васильков шайқасы барысында 100-ден астам әскери қызметкерді тасымалдаған Ресейдің Ил-76 әскери көлік ұшағы Била Церква қаласының үстінде құлатылған деген мәлімдеме бар.

Яһуди тарихы

Яһуди фольклорында бұл қала "Қара бұздыру" (Yid. Шварц Туме) деп аталды, бұл орыс тіліндегі атауымен ("Ақ шіркеу") байланысты ойын. Еврейлердің ең алғашқы тұрғындары 1648 жылға дейін табылған. Бірақ, зорлық-зомбылық пен кейіннен жасалған қастандықтар салдарынан халық саны өсіп-төмендеді. Еврейлік виртуалды кітапхана мәліметінше, 1904 жылы еврейлерге 250 шеберхана мен 25 жеңіл өнеркәсіп зауыты тиесілі болды, онда 300 еврей жұмысшысы жұмыс істеді. 1991 жылы Украина тәуелсіздік жариялады, ал 2014 жылғы Қадір-қасиет революциясынан кейін екі жыл өткен соң Владимир Гройсман Украинаның алғашқы еврей премьер-министрі болды. Үш жылдан соң Украина Владимир Зеленскийді алғашқы еврей президенті етіп сайлады. 2017 жылғы Pew Research зерттеуі Украинаның Орталық және Шығыс Еуропа елдері арасында еврейлерді ең көп қабылдайтынын көрсетті, ал 2019 жылғы келесі зерттеу осы нәтижелерді растады.

География

Қала Киевтен оңтүстікке қарай Рос өзенінің жанында орналасқан. Оның жалпы ауданы шамамен .

Климат

Била Церква 49°47'58.6" солтүстік ендігі, 30°06'32.9" шығыс бойламында орналасқан және теңіз деңгейінен биік жатыр. Қаланың жалпы ауданы – .

Экономика

Литва және кейін Польша билігі тұсында маңызды аймақтық орталық болған Била Церква, Киевке жақын орналасқандығы және Еуропаның "нанын қамтамасыз ететін аймағының" ортасында, құрлықтағы ең құнарлы жерлерге ие болғандықтан, маңыздылығын сақтап келді. Қала экономикасы алғаш рет 1700 жылдардың соңында дамыды, осы кезде Польша королі Франциск Ксаверий Браницкийдің әйелі Александра Браницкая 400 гектарлық ландшафтық саябақты жобалады. 1850 жылға қарай Била Церква өзінің алғашқы ірі зауытын салды. Кейіннен қала "мал азығын өндіруге, электр конденсаторларын, шиналарды, резеңке асбест өнімдерін, аяқ киімді, киім-кешекті, жиһазды және темірбетон бұйымдарын жасауға арналған машиналар құрастырумен айналыса бастады". Маңызды еврей орталығы болған қала, сонымен қатар саясат, дін, өнер және мәдениет саласындағы ықпалды идеялардың алмасуының белсенді орталығына айналды, белсенді сионистік қозғалыс, декабристер қозғалысының белсенді бөлімі және Біріккен славяндар қоғамының филиалы "I Александр патшаны өлтіру жоспарларын" жасады.

Спорт

Қалада "Рос Била Церква" футбол клубы бар, ол Украина Футбол Федерациясы басқаратын жарыстардың төменгі лигаларында өнер көрсетеді: Киев облысының футбол чемпионаты. Қалада сонымен қатар Костянтин Ефименко қайырымдылық қоры (Благодійний фонд Костянтина Єфименка) салған "Bilyi Bars" мұз аренасында ойнайтын "Bilyi Bars" хоккей клубы да орналасқан.

Көрнекті орындар

Била Церквада 400 акр аумақтағы тарихи ландшафт паркі – Арборетум Александрия орналасқан. Ол 1793 жылы поляк гетманы Франциск Ксаверий Браницкийдің әйелі құрған. Ерекше ғимараттардың қатарында Саудагерлер соты (1809–1814) және Пошта алаңы (1825–31) бар. Сонымен қатар, Браницкийдің "Қысқы сарайының" және бір кезде өртенгенге дейін аудандық дворяндар жиналысы болған палладиандық ағаш үйлер де кездеседі. Николай шіркеуінің құрылысын 1706 жылы украиндық гетман Иван Мазепа бастаған, бірақ ол 1852 жылға дейін аяқталмады. Православ Құтқарушының Түрлену соборы 1833–1839 жылдары салынды. Рим-католик шіркеуі – Жақын Иоанн шіркеуі 1812 жылы салынған. Мария Магдалина шіркеуі 1846 жылы граф Браницкиймен аяқталды. 19 ғасырдың ортасында салынған Ұлы хор синагогасының ғимараты сақталған. Қазір ол Била Церква ұлттық аграрлық университетінің технология және экономика колледжі. Су резервуарын ұстап тұрған Шухов су мұнарасы орыс инженері, ғалым және сәулетшісі Владимир Шуховтың жобасы бойынша салынған.

Әуежайлар

Ішкі көлік және жеке рейстер Била Церква әуежайы (UKBC) арқылы қызмет көрсетеді, ол қаланың оңтүстік-батысында, Хайок ауданында орналасқан. Жақын жерде Біла Церква әуе базасы бар.

Қоғамдық көлік

Била Черквада алты троллейбус желісі бар.

Көпірлер

Била Церковьде бірнеше ірі көпірлер бар, олардың екеуі Рос өзені арқылы өтеді.