Кіріспе

Гонконг (1800-жылдар – 1930-жылдар) Британ империясы тұсында Гонконгтың жаңа тәждік колониясының құрылуын бақылады. Бірінші опиум соғысынан кейін, аймақ Цин империясынан Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігіне Нанкин шарты (1842) және Пекин конвенциясы (1860) арқылы мәңгілікке өткізілді. Гонконг аумағын кеңейту туралы конвенция (1898) бойынша британдықтарға жалға берілген қосымша жерлермен бірге Гонконг Шығыс Азияның өнеркәсіптеуге ұшыраған алғашқы аймақтарының біріне айналды.

Сауда-саттық басталуы

Қытай британдықтарға өз шайын негізгі жеткізуші болды, олардың жылдық ішкі тұтынуы 1830 жылы халықтың бір басына шаққанда орташа есеппен 1 кг-ға жетті. Британдық экономикалық тұрғысынан қарағанда, қытай шайы маңызды тауар болды, себебі ол Қытайдағы шетелдік (әсіресе британдық) бизнесмендерге – тайпандарға – үлкен байлық әкелді, ал шайға салынатын салық мемлекеттік кірістің 10% құрады.

Қарсылық

Лондон британдық өнімдерді жоюды ұятсыздық деп қарады және аймаққа алғашқы әскери күшін жіберді. Бірінші опиум соғысы (1839–1842) Корольдік теңіз флотының капитаны Чарльз Эллиот пен Корольдік теңіз жаяу әскерінің капитаны Энтони Блэксленд Стрэншемнің қатысуымен басталды. Қытайдың бірнеше жеңіліске ұшырауынан кейін, 1841 жылдың 20 қаңтарында Гонконг аралын британдықтар басып алды. Сэр Эдвард Белчер HMS Sulphur кемесімен 1841 жылдың 25 қаңтарында Гонконгқа келді. Ол 1841 жылдың сәуір айында мұнда теңіздік қоймаларды салғызды. Арал соғыс кезінде британдықтар үшін алғашқы бекет ретінде пайдаланылды, ал Шығыс Үндістан компаниясы Жоушан аралында тұрақты база құруды жоспарлағанмен, Эллиот аралды тұрақты түрде иеленуді өз міндетіне алды. Басып алуға ресми рұқсат капитан Эллиот пен Лянгуанның вице-королі, маньчжур шенеунігі Цишань арасында келісілді. Чуенпи келісімі жасалды, бірақ Пекиндегі Цин әулетінің сарайы оны мойындамады. Кейіннен, 1842 жылы Нанкин шарты бойынша Гонконг аралы Ұлыбританияға берілді, осылайша аумақ Корольдік колониясы атанды. Опиум соғысы ресми түрде Қытаймен сауданы либералдау мақсатымен жүргізілді. Гонконгтағы базасымен британдық саудагерлер, опиум сатушылар және саудагерлер, соның ішінде Jardine Matheson & Co. және Dent & Co. Шығыстың "еркін сауда" орталығына айналатын қаланы құрды. Рассел, Перкинс және Форбс сияқты американдық опиум саудагерлері мен банкирлері де осы саудаға қосылды. Екінші опиум соғысының (1856–1858) ресми аяқталуын белгілеген 1860 жылғы Пекин келісіміне қол қою арқылы Ұлыбритания Коулун түбегіндегі Боундери көшесінің оңтүстігіндегі аумақты мәңгілік мерзімге жалға алды. Кейін, 1898 жылы Цин үкіметі Ұлыбритания мен Қытай арасындағы Гонконг аумағын кеңейту туралы келісімге (Пекіннің екінші келісімі деп те аталады) мәжбүрлі түрде келісті, бұл Қытайды Шам Чун өзеніне дейін, Шекара көшесінен солтүстікке қарайғы аумақты және оған жақын екі жүзден астам аралды беруге міндеттеді. Британ үкіметі Гонконгтың қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету үшін маңызды деп санайтын бұл аумақтар Жаңа аумақтар деп аталды. 99 жылдық жалға алу мерзімі 1997 жылдың 30 маусымында түн ортасында аяқталды. 1850 жылдары Тайпин көтерілісіне байланысты көптеген қытайлықтар Қытайдан Гонконгқа эмиграциялады. Қытайдың құрлықтағы су тасқыны, тайфун және ашаршылық сияқты басқа да оқиғалар Гонконгты хаостан құтылуға болатын орын ретінде қалыптастыруға да ықпал етті. 1865 жылғы халық санауы бойынша Гонконгта 125 504 адам тұрды, оның шамамен 2000-ы американдықтар мен еуропалықтар еді.

Бөлектеу

Бос порттың құрылуы Гонконгты бастапқыдан-ақ Қытай мен Еуропадан адамдарды тартатын маңызды транзиттік орталыққа айналдырды. Британдық отаршылдық саясаты мен көзқарастарының салдарынан қоғамда нәсілдік бөлініс пен шиеленіс сақталды. XIX ғасырдың соңына қарай британдық білім алған қытайлық жоғарғы таптың қалыптасуына қарамастан, Пик резервациясы туралы жарлық сияқты нәсілдік заңдар қытай халқының Виктория Пик сияқты элиталық аудандарда тұруына тыйым салды.

Өмір салты

Колониалды Гонконгтың шығыс бөлігі көбінесе британдықтарға арналған еді; жарыс жолдарымен, парад алаңдарымен, казармалармен, крикет және поло алаңдарымен толы болды. Батыс бөлігінде қытай дүкендері, тығыз базарлар және шайханалар орналасқан. Гонконгтың шай мәдениеті осы кезеңде басталып, юм чаға дамыды. Ең көп таралған таңғы астардың бірі - балық және арпа қосылған конжи. 19 ғасырдың ортасында көптеген саудагерлер жібек, жаде сататын, ал дүкен ашу үшін фэн-шуймен кеңесіп, рухани тұрғыдан жағымды жағдайды іздейтін. Кули сияқты төмен дәрежедегі топтар болашақта жақсырақ өмір сүру үшін қажырлы еңбек етсе жеткілікті деген оймен келді. Саудагерлердің, қайықшылардың, арба жегіштердің және балықшылардың коммерциялық табысының арқасында Гонконг Қытайдың ең халқы көп порты Кантоннан озып кетті. 1880 жылға қарай Гонконг порты материктің экспорттың 27% және импорттың 37% өтімділігін қамтамасыз етті.

Пандемиялар мен апаттар

Қытайда 1880 жылдары бубондық обаның үшінші пандемиясы басталды. 1894 жылдың көктеміне қарай материкте шамамен 100 мың адам қаза тапты. 1894 жылдың мамыр айында ауру Гонконгтың Тай Пинг-Шан ауданындағы, қытайлар тығырықтап қоныстанған жерге тарады. Айдың соңына қарай шамамен 450 адам осы аурудан көз жұмды. 1920 жылдары түрлі тәуелсіз компанияларға тиесілі автобустар гүлденді, бірақ 1933 жылы үкімет China Motor Bus және Kowloon Motor Bus компанияларына ресми франшиза берді. 1928 жылы Гонконгқа алғашқы британдық ұшақтары келді. 1924 жылға қарай Кай Так әуежайы да іске қосылды. Imperial Airways компаниясының алғашқы рейсі 1937 жылы қолжетімді болды, билет бағасы 288 фунтты құрады. 1870 жылы Тунг Вах ауруханасы Гонконгтағы алғашқы ресми аурухана атанды. Ол көптеген әлеуметтік қызметтерді атқарды және Гонконг аралы мен Кванг Тунг аймақтарында тегін вакцинация жүргізді. 1877 жылы Қытайдағы ашаршылыққа қаржы жинағаннан кейін, аурухананың бірқатар қызметкерлері Тунг Вах элитасына айналды, олар қытай халқының көпшілігін өкілдік ететін зор билікке ие болды. Сол дәуірде өркендеген қонақ үй бизнесіне Виктория қонақ үйі, Жаңа Виктория қонақ үйі және Король Эдуард қонақ үйі кірді.

Қаржылық

1864 жылы алғашқы ірі заманауи банк – Гонконг-Шанхай банкі құрылып, Гонконг Азиядағы қаржы орталығына айналды. Оның бас директоры, сэр Томас Джексонның Статуялар алаңында ескерткіші орнатылған. Банк алғаш рет 1864 жылы Уордли үйін айына 500 гонконг долларына жалдады. 5 миллион гонконг доллары капитал жинағаннан кейін, 1865 жылы банк қызметін бастады. «Гонконг жерін инвестициялау және агенттік компаниясы» ЖШС сияқты басқа компаниялар да үкіметтің барлық кірісіне тең зор байлық жинақтады. (Қосымша мағлұматтар үшін China Light and Power бетіне қараңыз.)

Саясат

Бір бақылаушы ондаған жылдарды "саясат, үгіт-насихат, үрей, қауесет, көтеріліс, революция және босқындар" деп сипаттады. Оның сөзіне қарағанда, Гонконгтың әкімшілік құрылымының заңдылығына күш түсіре алатын элиталардың немесе күштердің кез келген коалициясы қазіргі жүйемен бірігіп, жетекші саяси белсенділерді, бизнес өкілдерін және басқа да элиталарды қадағалау комитеттеріне тағайындау арқылы, оларға британдық наградалар беру арқылы және Гонконгтың ат жарысу клубтары сияқты элиталық институттарға қабылдау арқылы бағынышқа түсірілетін еді. Ол мұны "синархия" деп атады, бұл термин Джон К. Фэрбанк Қытайдағы соңғы Цин әулеті кезеңіндегі үкіметтік механизмдерді сипаттау үшін қолданған. Соңғы династия құлағаннан кейін, жаңа Қытай құрылғанда, Гонконгтағы алғашқы саяси әрекеттердің бірі ұзақ шашты қысқа шашқа ауыстыру болды. 1938 жылы Гуанчжоу жапондықтардың бақылауына өтті, ал Гонконг алыс Шығыстағы барлық сауда үшін маңызды стратегиялық әскери бекініс саналды. Уинстон Черчилль Гонконгтың "жаулап алуға мүмкін емес бекініс" екенін мәлімдегенімен, бұл британдық армияның екі майданда соғысуға жеткіліксіз күші болғандықтан, шындыққа қатысты ескерту ретінде қабылдалды.