Кіріспе

Заңдық принцип "Nemo dat quod non habet" – "ешкімде жоқ нәрсені ешкім бере алмайды" деген мағына беретін заңдық ереже, кейде "nemo dat" ережесі деп те аталады. Бұл ереже, егер мүлік иесі емес адамнан сатып алынса, сатып алушыға да оған меншік құқығы берілмейді дегенді білдіреді. Бұл азаматтық құқықтағы (континенттік құқық жүйесіндегі) "Nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet" ережесімен тең, яғни "ешкім өзінің құқықтарынан артық құқықтарды басқаға беруге құқылы емес". Ереже, әдетте, сатып алушы сатушының мүлікке меншік құқығы жоқ екенін білмесе де күшінде болады (жақсы ниетті сатып алушы); алайда, көбінесе бірнеше кінәсіз тараптар қатысатын жағдайлар туындайды, бұл соттар үшін шешім қабылдауды қиындатады және жақсы ниетті сатып алушылар мен бастапқы иелерге белгілі бір деңгейде қорғау мақсатында жалпы ережеден көптеген ерекшеліктер жасалады. Мүліктің нақты иесі бастапқы ие болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

Америка құқығында, ұрланған тауарларды білмей тұрып сатып алып, кейін сататын адал сатып алушы, ортақ құқық бойынша, айналым күніне қарай осы тауарлардың толық нарықтық құнына жауапкершілікке тартылады. Шын меншік иесі заңды меншік құқығын сақтайтындықтан, сатушы тіпті бір-бірінен кейін келетін адал сатып алушылар тізбегінде де жауапты болады (яғни, шын меншік иесі бесінші адал сатып алушыны сәтті сотқа шақыруы мүмкін). Дегенмен, бірнеше адал сатып алушы мәселесін шешуге болады: егер сот өкілі сатушының мүлікке құқығы бар екендігіне қатысты жасырын кепілдікті мойындаса (мысалы, Бірыңғай коммерциялық кодекстің (Uniform Commercial Code - UCC) 2-бабында көрсетілгендей), онда адал сатып алушы сатушыны осы кепілдікті бұзғаны үшін сотқа шақыруы мүмкін. Әділет соттары дәстүрлі түрде басқа да түрлі ерекшеліктерді мойындайды, бұл қазіргі UCC-де көрініс тапқан идеяны тудырған болуы мүмкін. Бұл ереже Холокостты татуластыру қозғалысындағы жағдайларда көрініс тапты, онда нацистер ұрлаған немесе тартып алған өнер туындылары сияқты мүліктер бастапқы иелерінің отбасыларына қайтарылды. Өнер туындыларын сатып алған немесе оларға меншік құқығы бар деп ойлаған кез келген адам, «nemo dat» ережесіне сәйкес, даулы мүлікке қатысты кез келген құқықтан айырылды. Бұрын айтқандай, «nemo dat» ережесіне көптеген ерекшеліктер бар. Мысалы, заңды төлем құралы кейбір жағдайларда осы ережеге бағынбайды. Мысалы, егер алаяқ адал саудагерден тауар сатып алса, онда саудагер оны шын иесіне қайтаруға міндетті болмайды, себебі егер ережеге қатаң орайтын болса, экономика бұзылып, тауарлардың еркін айналысы тоқтатылуы мүмкін. Бұл басқа «саудаға қол жетімді» құралдарға да қатысты болуы мүмкін, мысалы, чектер. Егер ұры Алиса Бобтан чек ұрлап, оны кінәсіз Чарлиге сатса, Чарли чекпен айналысуға құқылы, ал Боб Чарлиден оны қайтарып талап ете алмайды (бірақ чекке жазылған аты осындай мәміленің заңдылығына әсер етуі мүмкін). Тағы бір мәселе – меншік құқығымен байланысты басқа да заңды құқықтарды беру. 2011 жылы АҚШ округтік соты ұрланған ноутбукті сатып алған әйел, ноутбукте орнатылған және оны ұрланғаннан кейін қайтаруға көмектесетін бағдарламалық жасақтамадан туындаған жеке өмірге қол сұғу үшін құрылғыны қадағалаушы компанияны сотқа шақыруға құқылы деп шешті. Бұл шешім адал сатып алушыларға тек иелік ету арқылы да кейбір құқықтар беріледі, немесе «nemo dat» адал сатып алушының жеке өміріне құқығымен алмастырылады екенін көрсетті.

Жазу ережелері

Жылжымайтын мүлікпен айналысқанда, көптеген американдық юрисдикцияларда жазба заңдары кодификацияланған, бұл кейіннен сатып алушыларға жазба заңы бойынша қорғалуға құқықтары болса, ортақ құқық бойынша иелігі бар тараптан құқықтарды иеліктен шығаруға мүмкіндік береді. Жазба заңдарының үш түрі бар: 1) жарыс заңдары, 2) хабарлама заңдары және 3) жарыс-хабарлама заңдары. Жарыс заңы бойынша, егер кейінгі сатып алушы өзінің мәмілесін жоғары құқыққа ие адамнан бұрын тіркесе, ортақ құқық бойынша иелік жоғары құқыққа ие адамнан алынады. Хабарлама заңы бойынша, егер кейінгі сатып алушы нақты немесе құрылтайлық (яғни адал ниетпен) хабарламасыз шын иесінің құқығын білмесе, ортақ құқық бойынша иелік жоғары құқыққа ие адамнан алынады. Жарыс-хабарлама заңы кейінгі сатып алушының адал болуын және алдымен тіркелуін талап етеді.

Ашық нарықтағы сату

Сегізінші ғасырда Уильям Блэкстонның кезінде ашық саудада жасалған сатулар ағылшын құқығындағы "nemo dat" қағидасына ерекшелік құрады. Бірақ, Ұлыбританияда автокөліктерді сатудың кеңеюі салдарынан, қылмыскерлерге ұрланған заттарды жасыруға мүмкіндік туғандықтан, 1994 жылғы Тауар сату (өзгерту) заңы 1995 жылы "ашық сауда" ерекшелігін "nemo dat" ережесінен алып тастады.

Жалға алу

Bruton v London Quadrant Housing Trust [2000] 1 AC 406 ісінде Лорд Хоффман жерді жалға беруге қатысты ережеге ерекшелік енгізді. Жалға алу белгілері болған жағдайда, қарапайым лицензия алушы жалға алу құқығын жасауға қабілетті, бірақ бұл мәселе даулы. Яғни, кіші құқық иесі (атап айтқанда, лицензия алушы, ол жер мүлкі емес) одан үлкен құқық, тіпті жер мүлкін құруы мүмкін.

Шотландия құқығы

АҚШ-тағыдай, Шотландиядағы банкноттар да ережеден туындайтын ерекшелік құрайды. Бұл мәселе 1749 жылы «Кроуфурдқа қарсы Корольдік банк» ісінде туындады, онда Шотландия банкі шығарған, поштада жоғалып, Корольдік Шотландия банкінің иелігінде табылған банкнотқа қатысты құқық таласы болды.