Шарт түсіндірудегі "қарсы жазушыға" қағидасы

Кіріспе

Келісімшартты түсіндіру туралы ілім. Contra proferentem (лат. "ұсынушыға қарсы"), сондай-ақ "шартты жасаушыға қарсы түсіндіру" деп аталады, бұл келісімшартты түсіндірудің қағидасы. Егер уәде, келісім немесе шарттың мағынасы белгісіз болса, басымдық оның сөздерін жазған тараптың мүддесіне қарсы келетін түсіндірілуіне беріледі.

Шолу

Бұл ілім жиі стандартталған шарттарға немесе тараптардың келіссөз жүргізу мүмкіндігі тең емес жағдайларда қолданылады, бірақ басқа да жағдайларда да қолданылуы мүмкін. Дегенмен, бұл ілім заңмен міндеттелген тілге тікелей қатысты емес, мысалы, сақтандыру шарты мен жүкқұжаттарында жиі кездесетіндей. Бұл ереженің мақсаты – шартты жасаушыны мүмкіндігінше анық және нақты болуға, сондай-ақ болжамды жағдайларды ескеруге итермелеу. Эрик Познер былай деді: «Мысалы, контра проферентем ережесі шартты жасаушыны міндеттемелер туралы толыққанды және егжей-тегжейлі мәлімет беруге ұқтыруы мүмкін. Бұл екінші тараптың шартты дұрыс түсінбеу ықтималдығын азайтады, сонымен қатар соттың шартты түсіндіру процесін жеңілдетеді». Ури Вайс: «Контра проферентем ережесі тәуекелге бейім емес шартты жасаушыны шартты түсініксіз ету арқылы екінші тарапты манипуляциялаудан аулақ болуға ынталандырады. Осылайша, екі тарап тәуекелге бейім емес тарап шартты жасауға келісе алады, бұл мәміленің құнын төмендетеді. Бұл ереже болмаса, моральдық тәуекел туындауы мүмкін». Бұған қоса, бұл ереже соттың стандартты шарттарға, яғни қосылу шарттарына (мысалы, жеке тұтынушыларға арналған стандартты сақтандыру шарты, тұрғын үйді жалға беру шарты, әуе тасымалы шарты және т.б.) деген теріс көзқарасын көрсетеді. Сот мұндай шарттарды әділетсіз немесе тең емес жағдайдағы тараптардың келіссөзінің нәтижесі деп қарастырады. Бұл қабылдауға байланысты әділетсіздікті азайту үшін құқықтық жүйелер контра проферентем ілімін қолданады, шартты жасалмаған тарапқа кез келген күмәнді жағдайларда артықшылық береді. Контра проферентем сонымен қатар зиянды жағдайдан аулақ болуға ең қолайлы жағдайда болған тарапқа залалдың салдарынан туындаған шығындарды жүктейді. Әдетте, бұл шартты жасаған адам болады. Мысалы, жоғарыда аталған сақтандыру шарты осыған дәлел. Онда сақтандыру компаниясы шарттың барлық шарттарын толық бақылайды және, мысалы, шартты бұзудан аулақ болу үшін жақсы жағдайға ие.

The doctrine is often applied to situations involving standardized contracts or where the parties are of unequal bargaining power, but is applicable to other cases. The doctrine is not, however, directly applicable to situations where the language at issue is mandated by law, as is often the case with insurance contracts and bills of lading. The reasoning behind this rule is to encourage the drafter of a contract to be as clear and explicit as possible and to take into account as many foreseeable situations as it can. Eric Posner claimed: "The contra proferentem rule, for example, might encourage the drafter to be more explicit and to provide more details about obligations. This may reduce the chance that the other party will misunderstand the contract; it also may facilitate judicial interpretation of the contract." Uri Weiss claimed: "The Contra Proferentem rule motivates the less risk averse drafter to refrain from manipulating the other side by making the contract unclear. Thus, the two parties can agree that the less risk averse side will formulate the contract, thus reducing the cost of the transaction. Without this rule, there might be a moral hazard problem". Additionally, the rule reflects the court's inherent dislike of standard form take it or leave it contracts also known as contracts of adhesion (e. g., standard form insurance contracts for individual consumers, residential leases, airline contracts of carriage, etc.). The court perceives such contracts to be the product of bargaining between parties in unfair or uneven positions. To mitigate this perceived unfairness, legal systems apply the doctrine of contra proferentem; giving the benefit of any doubt in favor of the party that did not provide the contract. Contra proferentem also places the cost of losses on the party who was in the best position to avoid the harm. This is generally the person who drafted the contract. An example of this is the insurance contract mentioned above, which is a good example of an adhesion contract. There, the insurance company is the party completely in control of the terms of the contract and is generally in a better position, for example, to avoid contractual forfeiture.