Кіріспе

1890 жылдардағы киім-кешек пен сән Батыс елдерінде 1890 жылдардағы сән ұзын, әдемі сызықтармен, жоғары жағалармен және спорттық киімнің дамуымен ерекшеленеді. Бұл – әйелдерге велосипед тебуді ыңғайлы етуге мүмкіндік берген, соның салдарынан тиісті киімге қажеттілік тудырған құлап жататын рамалы қауіпсіз велосипедтің ойлап табылуымен басталган киім реформаларының дәуірі болды. Бұл дәуірдегі әйелдер сәніне, әсіресе Америкадағы эстетикалық қозғалыстың өкілдеріне саяси және мәдени ахуал зор әсер етті. Әйелдер қоғамда, саяси аренада және жалпы халық арасында белсенділік таныта бастағандықтан, олардың киімдері де осы өзгерісті көрсетті. Алтын ғасырдағы әйелдер үйден тыс өмірге қаншалықты еркін шықса, киім-кешекте де соғұрлым қозғалыс еркіндігі байқалды. Атлетикаға баса назар аудару киімде қозғалыс еркіндігін қамтамасыз ететін өзгерістерге алып келсе, гендерлік рөлдердің қатаңдығы азайған сайын киімде өзін-өзі көрсетуге мүмкіндік беретін өзгерістер енгізілді, нәтижесінде әйелдердің дене бітімі табиғи түрде көріне бастады. 1890 жылдар сәннің ұсынылу тәсілінде де өзгерістерге бастады. Мода журналдарында иллюстрациялар басым болғанымен, 1892 жылы француз журналы «La Mode Pratique»-те тұңғыш рет басылған фотосуреттер апта сайын жарияланатын болды.

Әйелдер сәндері

Сәнді әйелдер киімдерінің стилі бұрынғы онжылдықтардың кейбір әшекейлеуін қысқарды (яғни, юбкалар 1850-ші жылдардағыдай кринолинді емес, 1860-шы жылдардың соңы мен 1880-шы жылдардың ортасындағыдай арт жағынан көлемді емес, 1870-ші жылдардың соңындағыдай тығыз да емес), бірақ корсет кию әдеті өзгеріссіз қалды, тіпті оның қатаңдығы аздап артты. 1890-шы жылдардың басындағы көйлектер тығыз корсажбен және белден жиналған юбкадан тұрды, ол бұрынғы жылдарға қарағанда жамбас пен іш киім үстінен көбірек табиғи түрде түсетін. "Қой еті" жеңдері (жигот жеңдері деп те аталады) қайтадан сәнге оралды, жыл сайын үлкейіп, 1895-ші жылы ең үлкен өлшеміне жетті. 1890-шы жылдардың ортасында юбкалар А тәрізді силуэтке ие болды, ол қоңырауға ұқсас болды. 1890-шы жылдардың соңында тығыз жеңдер қайтадан пайда болды, көбінесе иықтың үстіне шағын бүршіктер немесе қыршалар тігілді, бірақ білекке жақсы бекітілді. Юбкалар труба тәрізді пішінге ие болды, жамбасқа жақын орналасып, тізеден жоғары қарай кеңейді. 1890-шы жылдардағы корсеттер суретші Чарльз Дана Гибсон бейнелеген құм сағаты пішінін қалыптастыруға көмектесті. 1890-шы жылдардың соңында корсет ұзартылды, бұл әйелдерге Эдвард дәуірінде танымал болған S иілімінен тұратын силуэт берді.

Спорттық киімдер мен жеке пішімді киімдер

Әйелдер үшін қолайлы іс-әрекеттер туралы көзқарастың өзгеруі әйелдер үшін спорттық киімді танымал етті, мысалы велосипед киімі мен теннис киімі. Ерлер тігімінен және формасының қарапайымдығынан бейімделген, ыңғайлы, пішімді киімдер сыртқы іс-әрекеттер мен саяхатта киінді. Жоғары жағалы, еркектердің көйлегі сияқты тігілген корсаж немесе белдік, шапан белдік – бұл күнделікті киім ретінде қабылданды және жұмыс істейтін әйелдердің киім нысаны болды. Жаяу жүру костюмдері білезікке дейін жететін юбкалар мен оған сәйкес жакеттерден тұратын. 1891 жылы әйелдердің денсаулығы үшін «рационалды киім» тақырыбы кеңінен талқыланды, бұл спорттық киімнің дамуына әкелді. Бұл киімге хоккейге арналған белдікпен блузка киген кең юбка кірді. Сонымен қатар, велосипедпен жүру өте танымал болды және «велосипедтік костюмдер» жасалуына әкелді, олар қысқа юбкалар немесе «бломерлер» – түрік шалбары стиліндегі киімдер болды. 1890 жылдары велосипедші әйелдер көпшілік алдында және ерлер мен басқа әйелдермен бірге бломерлерді жиі кие бастады. Блумерлер Англия мен АҚШ-қа қарағанда Парижде көбірек танымал болды, олар өте сәнді болды. АҚШ-та бломерлер көбінесе жаттығу үшін, сән үшін емес, жасалды. 1890 жылдары американдық әйелдердің колледж спортының өркендеуі жаттығу юбкаларына қарағанда еркін қозғалуға мұқтаждықты тудырды. Онжылдықтың соңына қарай, әйелдерді қабылдаған көптеген колледждерде әйелдер баскетбол командалары болды, олардың барлығы бломерлермен жабдықталған. Елдің барлық университеттерінде кең бломерлер блузкамен үйлестіріліп, әйелдердің алғашқы спорттық формасын жасады. «Жаңбырлы маргаритка» – бұл осы онжылдықта таныстырылған жаяу жүру немесе спорттық юбка стилі, ол Дейзи Миллердің есімімен аталған, бірақ сонымен қатар ылғалды ауа райындағы тиімділігі үшін аталған, өйткені қысқа жиектер суды сіңірмейді. Олар велосипедпен, жаяу жүріп немесе спортпен айналысу үшін өте пайдалы болды, өйткені қысқа жиектер велосипед механизмдеріне немесе аяққа ілігіп қалуы аз және еркін қозғалуға мүмкіндік берді. Бұл корсетсіз шай көйлектерді үйде киюдің қабылдануында да көрінді. Осы кезеңде АҚШ-та «Dress, the Jenness Miller Magazine» (1887–1898) журналында жазғы демалыс орындарында шай көйлектер алғаш рет үйден тыс жерде киілгені туралы хабарланды. Әйелдер үйден тыс жерде маңызды рөлге ие болғанға дейін дәстүрлі викториялық, тыныш және қарапайым киім стилі басым болды. Алайда 1870 және 80-жылдар аралығында эстетикалық қозғалыс мінез-құлықтың өзгеруіне әкелді, кейбір әйелдер сәнді дәстүрлі үй шаруашылығынан бас тарту және өздерінің құқықтарын қорғау әдісі ретінде пайдаланды. Бұл кезде аяқ киімді жасау және безендіру үшін пилмән, былғары, қайыс және металл сияқты материалдар қолданылды. Суэт 1890 жылы нарыққа жаңадан келді және бірнеше ашық түстерде қол жетімді болды.

Спорттық киімдер

Функционалды сәнге көшу әйелдердің спорттық киімдеріне де әсер етті. Париждік әйелдер 1893 жылдан бастап велосипед тебу кезінде шалбар кие бастады, ал Англияда велосипед рамалары әйелдердің велосипед тебу кезінде киетін көйлектеріне бейімделді. Ұзын, еденге дейін жететін көйлектер біртіндеп қысқарып, спорттық киімдердің көбірек күнделікті стиліне айналды. Сол сияқты, жүзу костюмдары да қысқарып, ашық бола бастады – бұл киімнің еркіндігі мен функционалдығына қарай өзгеруінің тағы бір мысалы.

Ерлер сәндері

1890-шы жылдардың жалпы келбеті ұзын, жіңішке және денелі болды. Шаш көбінесе қысқа шашылған, жиі үшкір сақал және қалың мұртпен үйлесім тапқан.

Жапқыш, жакеттер және шалбарлар

1890 жылдары көпіршік пальто (Ұлыбританиядағы салон пальтосы) көптеген бейресми және жартылай ресми жағдайларда фракты тез алмастырды. Үш бөліктен тұратын костюмдер ("дито костюмдер") – көпіршік пальто, оған сәйкес жилет (АҚШ-та жилет) және шалбардан тұратын, сондай-ақ жамылғы мен жилеттің контрастты шалбармен үйлесімдегі нұсқалары таралды. Контрастты жилеттер танымал болды, оларды жаға және лацкандармен немесе оларсыз жасауға болатын. Әдеттегі стиль бір көкжиекті болды. Блейзер – теңізшіл көк немесе жарқын түсті немесе жолақты фланельді пальто, көпіршік пальто сияқты кесілген, қапшалы және мыс түймелермен, спортпен, желкендесумен және басқа да демалыс шараларында киілетін. Норфолк жакеті аң аулау және қиын жағдайлардағы іс-қимылдар үшін әлі де сәнді болып келді. Ол берік твид немесе осыған ұқсас матадан жасалған, кеудесі мен арқасында жұпталған қорап тәрізді плисселермен және матадан жасалған белбеумен жабдықталған. Оған сәйкес шалбар (немесе АҚШ-тағы бридждер) киіп, Норфолк костюміне айналды, велосипед тебуге немесе гольф ойнауға тізеге дейінгі шұлықтармен және төмен аяқ киіммен, немесе аң аулауға берік етіктермен немесе былғарыдан жасалған гамашалармен киюге қолайлы болды. Еуропа мен басқа да ірі қалаларда таңертеңгі фрак әлі де ресми күндізгі шараларда киілетін. Ең ресми кешкі киім – қараңғы құйрықты пальто және қараңғы немесе ашық түсті жилет болып қалды. Кешкі киім ақ галстук-бау және қанатты жағасы бар көйлекпен киілетін. Шала жағасы бар, жібек немесе атлас қапталған, формальды емес кешкі пиджак немесе смокинг, әдетте, бір ғана түймелі болды. Кешкі пиджак үйде немесе ерлер клубында "кешкі асқа дайындалғанда" киюге арналған. Кешкі пиджак ақ көйлек пен қара галстукпен киілетін. Қыста тізеге дейінгі топтық пальтолар, көбінесе контрастты барқыт немесе жүн жағасы бар, ал тізеден төмен ұзындығы бар жапқыштар киілетін.

Шапандар мен галстуктар

Көйлек жағалары "қанаттар" сияқты бүгіліп немесе тегістеліп, он жылдық бойына биіктей түсті. Көйлектердің алдыңғы бөлігі қатты болып, кейде көйлек түйреуіштерімен безендіріліп, арты түймеленген. Жадыраған көйлектер күнделікті жағдайларда танымал болды. Көбінесе галстуктар "төрт қол" немесе Аскот галстугі түрінде, кең қанаттары бар мойын таспасы ретінде жасалып, кішкене шұңқырмен тағылатын. Бірақ 1890 жылдары күнделікті киім үшін түрлі пропорциялардағы лента галстуктер де қайтадан қолданысқа түсті.

Қосымша құралдар

Ғасырдың басындағыдай, жоғары сыныптағы ресми киімдерге цилиндр шапан (top hat) міндетті болды; боулерлер мен түрлі пішінді жұмсақ киімдік шапан (felt hats) күнделікті жағдайларда, ал яхта айдауда және теңіз жағасында жалпақ сабаннан тоқылған шапан (boaters) тағылды.

Стил галереясы

Филиппиндік ойшылдар Хосе Ризал, Марсело Х. дель Пилар және Мариано Понсе фрақта, 1890 жыл. Суретші Джон Сингер Сарджент ресми кешкі киімде, шамамен 1890 жыл. Сардженттің тағы бір суреті, күнделікті киімде: қара пальто және жилет, қара қызыл аскот және жоғары жаға, шамамен 1890 жыл. Бұл сурет сол кездегі сәнде болған ұзын, тар бойды көрсетеді. Оскар Уайльд 1890-шы жылдары қалталы фракті киген. Үш ер адам үш бөліктен тұратын костюм және боулерлер киген, 1893 жыл. Фредерик Лоу Олмстед сұр костюм үстінен беж топ-пальто киген, 1895 жыл. Жорж дю Мориер пальтосының астында екі қатар тігілген жилет және шал жағалы киім киген, сұр шалбармен. Ол 1896 жылы төртбұрышты аяқ киім және гетре киген. Ауылдық киім: Джеймс Тиссо шалбар және биік етік киген, қызғылт жағалы жилет және қоңыр пальто киген. Тіпті бұл бейресми сырт киіммен де, ол 1898 жылы галстук таққан. Колледж сәніне сабаннан тоқылған шляпа кіреді. Уильям Беверидж Баллиолда, 1898 жыл.