Кіріспе

Гарба (Gujarati: ગરબા) – Үндістанның Гуджарат штатынан шыққан гужарати биінің бір түрі. Аты ежелгі санскрит тіліндегі "Garbha" сөзінен шыққан. Көптеген дәстүрлі гарбалар орталықтағы жанған шамның немесе индус құдайы Дурганың суреті немесе мүсінінің айналасында орындалады. Дәстүрлі түрде, ол тоғыз күндік индуист фестивалі Наваратри (Gujarati: નવરાત્રી, мұнда નવ – 9, ал રાત્રી – түндер) кезінде орындалады. Шам (Гарба Дип) немесе әйел құдай Дурганың (Амба деп те аталады) бейнесі құрмет нысаны ретінде концентрлі шеңберлердің ортасына қойылады.

Этимология

Гарба сөзі санскрит тілінен алынған, ол "құрсақ", яғни жүктілік, өмір деген мағынаны білдіреді. Дәстүр бойынша, би саздан жасалған, ішіне шам қойылған Гарбха Дип ("құрсақ шам") деп аталатын фонарьдың төңірегінде орындалады. Бұл шам өмірді, әсіресе ана құрсағындағы ұрықты бейнелейді. Бишілер әйелдік құдай Дургаға құрмет көрсетеді. Гарба индуистердің уақытқа қатысты көзқарасының символы ретінде шеңбер нысанында биленеді. Бишілердің шеңбері циклмен айналады, себебі индуизмде уақыт айналмалы болып келеді. Уақыт айналымы – туу, өмір сүру, өлім және қайта туу – осы процестердің арасында тек бір нәрсе өзгермейді, ол – әйелдік бейнедегі Құдай, осы шексіз қозғалыстың ортасындағы қозғалмайтын символ. Би, осы жағдайда әйелдік нысанда бейнеленген Құдайдың, үнемі өзгеріп отыратын ғаламда (джагат) өзгермейтін жалғыз нәрсе екенін көрсетеді. Гарбха Диптің тағы бір символдық мағынасы бар. Құмыраның өзі – денеміздің символы, оның ішінде Құдайлық (Құдайша түрінде) орналасқан. Гарба биі осы символдың төңірегінде барлық адамның ішінде Девидің құдайлық энергиясы бар екендігіне құрмет көрсету үшін биленеді.

Билеу

Қазіргі Гарбаға дәстүрлі түрде ерлер орындайтын Дандия Раас (гуджарати: ડાંડીયા રાસ) биі де зор әсер етеді. Бұл екі бидің бірігуі бүгінгі бидің жоғары қарқынын қалыптастырды. Ерлер де, әйелдер де гарба мен дандия орындаған кезде әдетте түрлі-түсті киім киеді. Қыздар мен әйелдер үш бөліктен тұратын шания чоли киеді. Шания чоли – кестеленген және түрлі-түсті блузка (чоли), кең етікті юбка тәрізді шания, күрделі өрнекпен тігілген, және дәстүрлі гужарати стилімен оралған дупаттан тұрады. Шания чолилер буындармен, қабықшалармен, айналармен, жұлдыздармен, кестелермен, мәтимен және тағы басқа әшекейлермен безендіріледі. Дәстүр бойынша әйелдер жумка (ірі сырғалар), алқа, бинди, бажубанд, чуда және канган, камарбанд, паял және моджиримен әшекейленеді. Ерлер кафни пижамамен және тізеден жоғары қысқа дөңгелек күрте (гхагра) киеді, сондай-ақ басына бандхини дупат, када және моджири тағады. Гуджарати тілінде ерлер киетін бұл киім "кедию" деп аталады. Жылдар өте келе Гарбаға деген қызығушылық арта түсті. Үндістан жастарының, әсіресе гуджарати диаспорасының арасында Гарбаға зор қызығушылық бар. Дәстүрлі түрде бұл би концентрлі шеңберлерде орындалады, ал барлық топ бір уақытта, біркелкі ырғақпен қадам басады, бастапқыда баяу, біртіндеп қарқыны жоғарылайды. Гарба мен Дандия Раас АҚШ-та да танымал, онда 20-дан астам университеттер жыл сайын кәсіби хореографиямен үлкен Раас/Гарба жарыстарын өткізеді. Канаданың Торонто қаласы қазір Солтүстік Америкадағы ең ірі жылдық Гарба биіне, қатысушылар саны бойынша иелік етеді. Гарба Ұлыбританияда да өте танымал, онда көптеген гуджарати қауымдастықтары өздерінің Гарба кештерін өткізеді және бүкіл әлемдегі гуджарати қауымдастығы арасында кеңінен танылған.

Дәстүр

Гарба – Навратри мерекесінде тойланатын гужараттық халық биі. Гарба әндері көбінесе тоғыз құдай-ана туралы айтады. Гарба биінің стилі Гуджараттың әр аймағында әртүрлі. Гарба бишілерінің дәстүрлі киімі – қызыл, қызғылт, сары, қызғылт сары және жарқын түсті шания, чоли немесе гагра-чоли; бандани (бағдарламалық бояу), абла (ірі айналар) немесе қалың гужараттық өрнектермен безендірілген дупута. Олар сондай-ақ 2-3 мойынсымыр, жылтыр білезіктер, белдік және ұзын күміспен қапталған сырғалар сияқты ауыр әшекейлер тағады. Дәстүр бойынша, ерлер этникалық кедия және пижама немесе күміс білезік пен мойынсымырмен доти киеді. Әдетте, дандия таяқтары ағаштан жасалған.

Таныс алу

2023 жылдың желтоқсан айында ЮНЕСКО Гарбаны материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізді.