Кіріспе

Жаңа Зеландияның географиялық аймағы – Стрэт-Тайери (кейде Стрэт-Тайери деп те жазылады) – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы ірі мұздық аңғар және өзен жазығы. Ол Отаго шығанағының солтүстігі мен батысындағы тік жарлы таулармен қоршалған. 1989 жылдан бері ол Дунедин қаласының құрамына кіреді. Оның оңтүстік бөлігінде Миддлмарч шағын қаласы орналасқан. Атауы Стрэт (ағылшын-ирланд және шотланд гаэл тілінен алынған srath) сөзінен және одан өтетін өзеннің маори тіліндегі Таьери (балама жазуы – Тайари) атауынан құралған гибридтік сөз. Бұл сөз кең өзен аңғарын білдіреді.

Ерте тарих

Моа аңшыларының (1300–1500) бір кездері Strath Taieri, Taieri Gorge, Deep Stream және Rocklands аймақтарында, оңтүстікке қарай жатқан платода белсенді болғандығы туралы мәліметтер бар. Маорилердің жағалаудан ішкі аймаққа қарайғы жолы осы аңғармен өтіпті. Классикалық кезеңде (1500–1642) қызметкерлік 1949 жылы табылған, кіреберісі жабық үңгірмен расталады, онда маори әйелі мен баласының денелері сақталған. Олардың қасақана тұтқынға алынғандары ма, әлде жазатайым оқиғаның құрбаны болғандары ма, әзірге белгісіз. Бұл аймақтағы басқа да орындарда, көбінесе тұрмыстық заттар, ағаш ыдыстар, киім-кешек жасауға арналған материалдар, сондай-ақ мықыш аулауға немесе балық аулауға қажетті құрал-жабдықтар табылған тас қоршаулар бар. Чарльз Кетл 1847 жылы Маунгатуа тауының үстінен бұл аймақты көріп, жердің мал өсіруге мол мүмкіндіктеріне тәнті болды. Strath Taieri және оның төңірегіндегі аудан Кетл зерттеген жағалаудағы Отаго учаскесінің шегінен тыс жерде жатқан, бірақ 1848 жылы Отаго қауымдастығының осы жерге қоныстануынан кейін жаңа горизонттар ашылды. Кетл 1851 жылғы ақпан айында «strath» аймағына зерттеу тобын жетектеп барғанда, Strath Taieri-ге келген алғашқы еуропалықтардың бірі болды. 1852 жылы Отаго провинциялық үкіметі құрылды, оның құрамына осы аймақ та кірді. Дыңқан Стюарт, оның әйелі және балалары 1853 жылдың соңында немесе 1854 жылдың басында кейін Баревуд шаруашылығы болып белгіленген жерде, Баревуд учаскесінде тұрған көрінеді. Джон Саттонға 1854 жылы Баревуд учаскесі берілді, одан кейін ол зерттелді. 1857 мен 1859 жылдар аралығында Strath Taieri және оның төңірегіндегі жерлердің көп бөлігі патшадан жалдаған малшыларға берілді. Осы жалдаулардың бірі – Коттсбрук – Тасманиялық Геллибранд отбасы құрған бірнеше қой шаруашылықтарының орталығы болды. Үй, кеңсе, коттедж, ас үйі, етхана және үлкен қой қырқу орталығынан тұратын бірнеше ғимараттар жергілікті тастан салынды. Олар қалыптасқан архитектураның және ерекше австралиялық дизайнның көрнекті үлгілері болып табылады. Алғашқы еуропалық қоныс аударушылардың көпшілігі Тасманиядан келген.

Алтынға деген құштарлық және оның салдары

1861 жылдан бастап Отаго алтын іздеу кезеңінде эстакадалық жол құрылысы дамыды. Дунстан жолы Аутрам маңындағы Тайери жазығынан басталып, солтүстік-батысқа қарай Страт Тайеридің оңтүстігіндегі плато арқылы, Кларк түйіскені мен Рок пен Пилар таулары арқылы Маниототоға дейін созылды. 1863 жылы Страт Тайери арқылы солтүстікке қарай жаңа жол салу ұсынылды. 1864 жылы Страт Тайеридің басындағы Хайдта алтынның табылуы хабарланды, ол Дунединнің солтүстік шегіне айналды. Бір қысқа мерзімде онда екі мың адам тұрды. Шығыс және солтүстіктегі алтын кендері Страт Тайериді, кейде «орталық Тайери аңғары» деп атайтын, гүлденген аймақтармен қоршады. Эдвард Уингфилд Хамфрис (1841–1892) осы аңғарға «Страт Тайери» деген ат бергені үшін есімдерін таныстырды. Элис Хамфрис (туған тегі Хоудон, 1848–1934) 1869 жылы күйеуімен үйленгеннен кейін көп ұзамай «страт» деп аталатын оның жеріне көшіп келді. Ол Джордж Элиоттың романының атымен өздерінің жеке меншік қалашығын «Миддлмарч» деп атады. Алайда, атаудың осы шығу тегі күмәнді. Ол атына қалай ие болса да, Хэмфридің Гартмилдегі жеке меншігіндегі Миддлмарч жоспарланған темір жолдың жанындағы жерге жоспарланып, 1880 жылдың 6 қарашасына дейін бірнеше учаске сатылды. 1881 жылдың қысына дейін мистер Кёрк пен оның отбасы басып алған тас үй салынды. 1891 жылға қарай онда қонақүй, сегіз үй, екі ұстахана, екі дүкен, мектеп және темір жол құрылысында жұмыс істейтін жиырма шатыр болды. 1876 жылы Жаңа Зеландия провинциялары таратылғаннан кейін Тайери округі құрылды, оның Терең ағымдық бөлігі Страт Тайериді қамтыды. Округ Тайери жазығынан плато арқылы өтетін жолды жақсартты, 1880 жылы Deep Stream арқылы көпір, 1885 жылы Саттондағы Тайери өзені арқылы аспалы көпір және сол жылы Миддлмарчты Коттсбрук станциясымен байланыстыратын Тайери арқылы тағы бір көпір салды. Қаладан оңтүстікке қарай орналасқан Саттон ағысына 1884 жылы көпір салынды. «Орталық жол» (қазіргі 87-ші мемлекеттік тас жол) Хайд пен Маниототоға дейін солтүстікке қарай ұзартылғанға дейін ұзақ үзіліс болды. Оңтүстік аралдың жағалау бойындағы негізгі магистралінен Отаго орталық темір жолының құрылысы 1879 жылы басталды. Оның бағыты Тайери жазығын кесіп өтіп, Тайери шатқалын жоғары қарай Страт Тайериге дейін жалғастыратыны жоспарланды, содан кейін ол Орталық Отагоға апаратын негізгі жол ретінде оңтүстіктен солтүстікке қарай өтеді. Шатқалдағы қиындықтар қазіргі көпірлер мен туннельдердің көрнекті куәсі болып табылады. Желі 1891 жылдың сәуір айында Миддлмарчқа жетіп, қалашықтың дамуына серпін берді. 1894 жылдың 16 шілдесінде ол Хайдқа дейін ұзартылды, онда да осындай әсер болды. Желінің соңғы станциясы Жоғарғы Клута су алабындағы Кромвелл болды, бірақ ол 1921 жылға дейін осы жерге келмеді. Миддлмарчты дамыту үшін Март сағасы өз бағытын өзгертті және көп жылдар бойы қалашықты су басу қаупі болды, бірақ сағадағы канал жұмыстары бұл мәселені шешті. 1886 жылы Пресвитериандық дін қызметкері Страт Тайери ауданында қызмет етті. 1901 жылы англикандық және рим-католик шіркеулері салынды, ал 1906 жылы пресвитериандықтар үшін жергілікті шист тастан жасалған әдемі шіркеу аяқталды.

ХХ ғасыр және одан кейінгі дәуірлер

Макрас Флат және Нентхорн сияқты жақын жерлердегі алтын өндірісі Страт Тайери мен оның қалашықтарының дамуына серпін берді, бірақ ХХ ғасырда бұл үрдіс тоқтап қалды. 1880 жылдары қоян көбейіп, індетке айналды, және 1940 жылдарға дейін оны күшпен тоқтатуға тура келді. 1894 жылы және одан кейін шаруашылықтарды ұсақтап, жақын маңдағы жерлерге бөліп берді, бірақ аңғарда халық тыныш қалды. 1914 жылы Страт Тайери округін Маниотото округіне қосу туралы ұсыныс жасалды, бірақ ол қабылданбады. 1930 жылдары Миддлмарк қаласын сумен қамтамасыз етуге тырысылды, бірақ бұл да сәтсіз аяқталды. Дегенмен, 1939 жылдың 28 шілдесінде Миддлмаркқа электр қуаты келді. 1943 жылдың 4 маусымында Хайдтың шетінде Дунедин-Кромвелл экспресінің рельстен шығуы салдарынан жиырма бір адам қаза тапты. Апат локомотив жүргізушісінің кінәсінен болғандықтан, үкімет 200 000 фунт стерлингтен астам өтемақы төлеуге міндетті болды. Бүгінгі шақта бұл сома бірнеше миллион долларға тең болар еді. Соғыстан кейінгі даму баяу болды, ал шаруашылық өндірісі артқанмен, халық саны аздап өсті, кейін азайды. ХХ ғасырдың аяғына қарай бұл кең және көз жартылай бос жатқан аймақ пионерлік ауданның мінезін сақтап қалды. Миддлмарк келушілерге "Жоғарғы түскі ас" фильміне түсірілім алаңындай көрінуі мүмкін. Оңтүстіктегі таулы жазықтар, оның ерекше тас формалары мен шыңдары, ежелгілік және түс көрікті әсерін күшейтеді, бұл суретшілерге шабыттандырды. 1948 жылға дейін Хиндонда сурьма өндірілді. Жаңа Зеландияның белгілі суретшісі Колин МакКахон 1936 жылы мектеп оқушысы кезінде Тайери жазығына қарап, жағалау төбелерінен батысқа қарай қарағанда, кейін "көрініс" деп сипаттаған нәрсені көреді. Ол өнерінің осы көріністі жеткізуге тырысқанын айтты. Ол оны "Мысырдың күннен алыс, Отагоның суығында тұрған пейзаж" деп сипаттады. Ол оны "ұлылық, тәртіп және тыныштық пейзажы" деп атады, оны Киелі кітаптан бұрынғы орын деп есептеді. 1945 жылы оның жас және сонымен қатар белгілі Отаголық замандасы, ақын Джеймс К. Бакстер "Жоғарғы жолда / Жай жүр, бейтаныс / / Аспанға бойын бер / / Ашулы жүрегіңді" деп жазды. Бұл жолдар, әрине, кейбір адамдарға оңтүстіктен келіп, жолмен Страт Тайериге жақындағанда, таулы жазықты кесіп өтудің әсерін көрсетеді. 1960-1970 жылдары бұл ландшафт жасылданды, өйткені жергілікті тусок еуропалық жайылымға айналдырылды, бұл процеске суретші Мэрилин Уэбб өз туындыларында қарсылық білдірді. Бірақ соғыстан кейінгі шаруашылықтың өркендеуі 1970 жылдары аяқталды. 1977 жылдың қазанында Тайери округі солтүстік көршісі Вайкуаити округімен біріктірілді, осылайша Страт Тайери Дунединді және оның ішкі округтерін қоршаған жаңа Сильверпикс округінің бір бөлігіне айналды. Ауылдық дағдарыс күшейді, ал 1989 жылы Сильверпикс округі жаңа, едәуір кеңейтілген Дунедин қаласына қосылды. 1990 жылы Орталық Отаго темір жолы жабылды, ал Клайдтан Миддлмархқа дейінгі желі жақын арада демонтаждалды. Дегенмен, Дунединнен Страт Тайериге дейін Таери шатқалы арқылы қалған бөлігінде туристік пойыз қызметі жалғасты. 1991 жылдан бастап оны Дунедин қалалық кеңесіне тиесілі Таери шатқалы темір жолы компаниясы басқарады. 1993 жылы ішкі жаққа қарай созылған жол жаяу және велосипедшілер үшін Отаго орталық темір жолы ретінде ашылды. Екеуі де келушілерді тартуда сәтті болды. Стратегиялық тұрғыдан орналасқан, бірақ географиялық кедергілерге байланысты оқшауланған шаруашылық ауданы ретінде Страт Тайеридің дамуы 20-ғасырдың соңына дейін шаруашылық және көлік саласындағы өзгерістерге байланысты болды. Теңіз бен ішкі аймақ арасында ауыр жүктерді тасымалдаудың бұл құралының тоқтатылуымен теміржолдың жабылуы, ал 1996 жылы 87 мемлекеттік тас жолын асфальттаудың аяқталуы басқа бір құралдың пайда болуы болды. Туризмнің өсуімен, оның көп бөлігі автомобильге негізделген, бұл темір жол және туристік темір жол қызметтерімен бірге жаңа мүмкіндіктерді әкелді. Ауданның ауылдық, пионерлік атмосферасы, мүмкін, оның бойдақтар билерінің күтпеген табысына себеп болды, жақында оларға серіктес табу үшін жарнамаланды. Бұл оқиға және Жаңа Зеландияның танымал Оңтүстік адамының пайда болуы елдің түкпір-түкпірінен және шетелден келушілерді тартты. Көптеген үйленулер болмаса да, Страт Тайери көптеген адамдарға танымал болды.

Білім

2021 жылы Стрэт-Тайери ауданында Миддлмарчта бір бастауыш мектеп бар. Алдыңғы уақыттарда бірнеше мектеп болған.