Кіріспе

Батыс Азиядағы қазіргі заманғы мандей тілі.

Жалпы ақпарат

Неоманда тілі (ISO 639-3: mid) – классикалық манда тілінің дамуының соңғы кезеңін көрсетеді. Бұл тіл Таяу Шығысқа тән тіл болып табылады және алғаш рет Кейінгі Антикалық дәуірде куәландырылған. Бүгінгі күнге дейін Ирак пен Ирандағы мандалық діни қауымдастығы оны қолданып келеді. Әлем бойынша шамамен 70 000 немесе одан да аз өкілі бар осы қауымдастықтың мүшелері классикалық диалектімен қасиетті әдебиеттері мен құлшылық ғибадаттары арқылы таныс, бірақ тек бірнеше жүз мандаи, көбінесе Иранда тұратындар, неоманда тілінде (олар оны raṭnɔ деп атайды) ана тілі ретінде сөйлейді. Қазірге дейін неоманда тілінің Ахваз (Макух 1965а, Макух 1965б, Макух 1989 және Макух 1993) және Хоррамшахр (Хаберл 2009) диалекттері зерттелген. Бұл диалекттердің иелері бір-бірін түсінеді және екеуінің арасында ешқандай айырмашылық жоқ деп санайды.

Генетикалық тектес

Неоманда тілі – арамей тілінің диалектісі, солтүстік-батыс семит тілдері тобына жататын және бұрын Таяу Шығыс аймағында кеңінен қолданылған тіл. Көне заманда арамей тілінің батыс диалектілері (негізінен Сирия, Ливан, Иордания және Израильде сөйленген) мен шығыс диалектілері (негізінен Месопотамия мен Иранда сөйленген) арасында айырмашылық пайда болды, ал Неоманда тілі осы шығыс диалектілеріне жатады. Осы диалектілердің қазіргі кездегі түрлерін зерттеуге қатысты ғылыми еңбектердің көп бөлігі, жиынтығында Неоарамей тілдері деп аталатын, негізінен Шығыс арамей тілдеріне, әсіресе Орталық Неоарамей (Туройо және Млахсо) мен Солтүстік-Шығыс Неоарамей (NENA) диалектілеріне бағытталған, оларды еврей және христиан қауымдастықтары Шығыс Анатолия, Ирак Күрдістаны, Иран Күрдістаны және Иран Әзербайжанында қолданады. Дамаск маңындағы үш ауылда христиандар мен мұсылмандар сөйлейтін Батыс Неоарамей диалекттері және Неоманда тілі сияқты шеткі диалекттерге де бірқатар зерттеулер арналған. Осы уақытқа дейін құжатталған барлық диалекттердің ішінде тек Неоманда тілін арамей тілінің классикалық жазба нұсқасының қазіргі кездегі тілдік көрінісі деп сенімді түрде айтуға болады.

Ғылым тарихы

Неоманда тілін құжаттауға жасалған алғашқы тырасты, Басраның неоманда диалектісінен лексикалық бірліктерді қамтитын көптілдік сөздікті, шамамен 350 жыл бұрын Боргероның аяқ киімдерін киген кармелиттермен байланыстырған Кармелит миссионері жасаған. Бұл глоссарий мандеологтардың келешек ұрпақтарына мәңгілік әсер етті; оны Теодор Нёльдеке және Рудольф Макух пайдаланды. ХХ ғасырдың басына дейін толық неоманда мәтіні жарияланбады, сол кезде де Морган Иранда жиналған бес құжатты жариялады (Макух транслитерациялап, аударған).

Фоналогия

Неоманда тілінде 35 ерекше дыбыстық сегмент бар: 28 дауыссыз және жеті дауысты. Бұл сегменттердің көпшілігі үшін аллофондық айырмашылықтың салыстырмалы түрде кең деңгейі кездеседі. Фонемиялық транскрипция жүйесі бұл айырмашылықты көрсетпейді; сондай-ақ, ол тілдік жылдамдық кезінде кездесетін сирек ассимиляцияларды, жойылуларды және басқа да ерекшеліктерді де көрсетпейді.

Іс-әрекеттер

Неомандалық етістік екі аспектіде (жетілген және жетілмеген), үш модада (хабарламалық, шартты және бұйрық) және үш дауыста (белсенді, орта және пассивті) кездесуі мүмкін. Басқа семит тілдеріндегідей, көптеген етістіктер үш түбірлі дыбыстық тамырға негізделген, олардың әрқайсысы алты сөздік сабақтың біреуін немесе бірнешеуін тудыруы мүмкін: G сабағы немесе негізгі сабақ, D сабағы немесе транзитивтік-туынды сөздік сабақ, C сабағы немесе себептік сөздік сабақ, және tG, tD және tC сабақтары, оларға алғашқы түбірлі дыбыстың алдына туынды морфема t қосылған. Бұл морфема барлық тамырлардан жойылған, тек бастапқы радикалдарында тіс дыбысы бар тамырларда ғана сақталған, мысалы, G сабағында eṣṭəwɔ ~ eṣṭəwi (meṣṭəwi) ‘шомылдыру’ немесе C сабағында eštallam ~ eštallam (meštallam), онда тоқтау және тіс дыбысы орны ауыстырылады. Жетінші сабақ, Q сабағы, төрт түбірлі дыбыстық тамырлары бар етістіктерге ғана арналған. Көмейлік дауыссыздан басталатын етістіктер I-әлсіз деп аталады. Классикалық мандай тілінде ассимиляцияға бейім болған n және y жуық дыбыстарынан басталатын етістіктер күшті етістіктердің үлгісімен қайта құрылды. Олар дыбыстық тамырдың екінші немесе үшінші радикалдары ретінде пайда болғанда, w және y сұйықтары жоғарыда сипатталған дифтонгтардың жалпы құлдырауына ұшырайды. Осылайша әсер еткен етістіктер II-әлсіз және III-әлсіз етістіктер деп аталады. Екінші және үшінші радикалдық дыбыстары бірдей болған тамырлар II-әлсіз етістіктердің үлгісімен қайта құрылды; бұл процесс классикалық мандай тілінде басталған. Неомандалық тілдегі етістіктердің өте кең және өнімді класы бір мағыналық және синтаксистік бірлік құрайтын етістік элементтен және сөздік емес элементтен тұрады. Сөздік емес элемент көбінесе əwɔdɔ ‘іс’ сияқты есім немесе həyɔnɔ ‘жанды’ сияқты сын есім болады, мысалы, əwɔdɔ əwad ~ əwod (ɔwed) ‘жұмыс істеу немесе бірдеңе жасау’ немесе həyɔnɔ tammɔ ‘аман қалу’. Бұл құралымдардың көпшілігінде, етістік элемент – «жеңіл» етістік, ол тек тұлға, уақыт, мода және аспект сияқты етістік түбірлерін көрсетуге қызмет етеді; бұл құралымдардың мағынасы негізінен сөздік емес элементтен алынады, ол әрқашан етістік элементінен бұрын келеді. Ең көп қолданылатын жеңіл етістіктер – əwad ~ əwod (ɔwed) ‘істеу’, əhaw ~ əhow (ɔhew) ‘беру’, məhɔ ~ məhi (mɔhi) ‘соғу’ және tammɔ ‘болу’. Осыған ұқсас фразеологиялық етістіктер классикалық мандай тілінде де кездессе де, көптеген неомандалық фразеологиялық етістіктер парсы фразеологиялық етістіктерінен алынған, ал көптеген сөздік емес элементтер парсы немесе араб тілдерінен қарыз сөздер болып табылады.

Салыстыру

Жоғарыда сипатталған ерекшеліктер жиынтығы Неоманда тілінің грамматикасы классикалық манда тілімен салыстырғанда ерекше консервативті екенін көрсетеді, ал бұл екі тілді ерекшелейтін көптеген ерекшеліктер (әсіресе, атау морфологиясы мен етістік жүйесінің қайта құрылуы) классикалық және постклассикалық манда тілінде бұрыннан куәландырылған дамудың нәтижесі болып табылады. Батыс нео-арамей тілінен басқа, басқа нео-арамей диалекттерінен өзгеше, Неоманда тілі ғана ескі семит жұрнақтық жұпталуын (Неоманда тілінің перфективін) сақтайды. Бұйрық сөздерден басқа, префикс конъюгациясы (классикалық манда тілінің кемелсіздігі) классикалық манда тілінде де күтілген Неоманда тілінің кемелсіздігімен алмастырылған. Тіпті лексика да классикалық манда тілінің сөздік қорын үлкен дәрежеде сақтайды; Хаберл жинаған Неоманда тіліндегі ең көп қолданылатын 207 терминнің тізіміндегі 85%-дан астамы классикалық тілде де кездеседі, ал қалған 15%-ы негізінен араб және парсы тілдерінен алынған. Классикалық арамей диалектісінің соңғы сатысы ретінде, ұзақ және үзіліссіз тарихы бар Неоманда тілі арамей диалекттерінің типологиясын және жалпы семит тілдерін зерттеу үшін зор құндылыққа ие.