Қазіргі Мандей тілі: Батыс Азиядағы нео-мандей диалектісі
Neo-Mandaic
Жаңа мандаи тілі (Neo Mandaic) – Ирак пен Ирандағы мандаи қауымының ежелгі тілінің қазіргі түрі. 70 мыңға жуық адам қолданады, негізінен Иранда. Тіл туралы толық ақпарат!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Азиядағы қазіргі заманғы мандей тілі.
Modern Mandaean language from West Asia
Жалпы ақпарат
Неоманда тілі (ISO 639-3: mid) – классикалық манда тілінің дамуының соңғы кезеңін көрсетеді. Бұл тіл Таяу Шығысқа тән тіл болып табылады және алғаш рет Кейінгі Антикалық дәуірде куәландырылған. Бүгінгі күнге дейін Ирак пен Ирандағы мандалық діни қауымдастығы оны қолданып келеді. Әлем бойынша шамамен 70 000 немесе одан да аз өкілі бар осы қауымдастықтың мүшелері классикалық диалектімен қасиетті әдебиеттері мен құлшылық ғибадаттары арқылы таныс, бірақ тек бірнеше жүз мандаи, көбінесе Иранда тұратындар, неоманда тілінде (олар оны raṭnɔ деп атайды) ана тілі ретінде сөйлейді. Қазірге дейін неоманда тілінің Ахваз (Макух 1965а, Макух 1965б, Макух 1989 және Макух 1993) және Хоррамшахр (Хаберл 2009) диалекттері зерттелген. Бұл диалекттердің иелері бір-бірін түсінеді және екеуінің арасында ешқандай айырмашылық жоқ деп санайды.
Neo Mandaic (ISO 639 3: mid) represents the latest stage of the development of Classical Mandaic, a language of the Middle East which was first attested during the period of Late Antiquity and which continues to be used to the present date by the Mandaean religious community of Iraq and Iran. While the members of this community, numbered at roughly 70,000 or fewer adherents throughout the world, are familiar with the classical dialect through their sacred literature and liturgy, only a few hundred Mandaeans, located primarily in Iran, speak Neo Mandaic (known to them as the raṭnɔ) as a first language. Two surviving dialects of Neo Mandaic have thus far been documented, those of Ahwāz (in Macuch 1965a, Macuch 1965b, Macuch 1989, and Macuch 1993) and Khorramshahr (in Häberl 2009). These dialects are mutually intelligible to the extent that speakers of either dialect will deny that there are any differences between the two.
Генетикалық тектес
Неоманда тілі – арамей тілінің диалектісі, солтүстік-батыс семит тілдері тобына жататын және бұрын Таяу Шығыс аймағында кеңінен қолданылған тіл. Көне заманда арамей тілінің батыс диалектілері (негізінен Сирия, Ливан, Иордания және Израильде сөйленген) мен шығыс диалектілері (негізінен Месопотамия мен Иранда сөйленген) арасында айырмашылық пайда болды, ал Неоманда тілі осы шығыс диалектілеріне жатады. Осы диалектілердің қазіргі кездегі түрлерін зерттеуге қатысты ғылыми еңбектердің көп бөлігі, жиынтығында Неоарамей тілдері деп аталатын, негізінен Шығыс арамей тілдеріне, әсіресе Орталық Неоарамей (Туройо және Млахсо) мен Солтүстік-Шығыс Неоарамей (NENA) диалектілеріне бағытталған, оларды еврей және христиан қауымдастықтары Шығыс Анатолия, Ирак Күрдістаны, Иран Күрдістаны және Иран Әзербайжанында қолданады. Дамаск маңындағы үш ауылда христиандар мен мұсылмандар сөйлейтін Батыс Неоарамей диалекттері және Неоманда тілі сияқты шеткі диалекттерге де бірқатар зерттеулер арналған. Осы уақытқа дейін құжатталған барлық диалекттердің ішінде тек Неоманда тілін арамей тілінің классикалық жазба нұсқасының қазіргі кездегі тілдік көрінісі деп сенімді түрде айтуға болады.
Neo Mandaic is a dialect of Aramaic, a Northwest Semitic language that was formerly spoken throughout the Middle East. Already in antiquity, a split had developed between the Western dialects of Aramaic (spoken in primarily in Syria, Lebanon, Jordan, and Israel), and the Eastern dialects (spoken primarily in Mesopotamia and Iran) to which Neo Mandaic pertains. The bulk of scholarship on these modern reflexes of these dialects, collectively described as Neo Aramaic, has focused primarily on Eastern Aramaic languages, particularly the Central Neo Aramaic (Turoyo and Mlahsô) and Northeastern Neo Aramaic (NENA) dialects spoken by Jewish and Christian communities in Eastern Anatolia, Iraqi Kurdistan, Iranian Kurdistan and Iranian Azerbaijan. A smaller but still considerable volume of scholarship is dedicated to the more peripheral dialects such as the Western Neo Aramaic dialects spoken by Christians and Muslims in three villages near Damascus, and Neo Mandaic. Of all the dialects that have thus far been documented, only Neo Mandaic can be described with any certainty as the modern reflex of any classical written form of Aramaic.
Ғылым тарихы
Неоманда тілін құжаттауға жасалған алғашқы тырасты, Басраның неоманда диалектісінен лексикалық бірліктерді қамтитын көптілдік сөздікті, шамамен 350 жыл бұрын Боргероның аяқ киімдерін киген кармелиттермен байланыстырған Кармелит миссионері жасаған. Бұл глоссарий мандеологтардың келешек ұрпақтарына мәңгілік әсер етті; оны Теодор Нёльдеке және Рудольф Макух пайдаланды. ХХ ғасырдың басына дейін толық неоманда мәтіні жарияланбады, сол кезде де Морган Иранда жиналған бес құжатты жариялады (Макух транслитерациялап, аударған).
The first attempt at documenting Neo Mandaic, a polyglot glossary including a column of lexical items from the Neo Mandaic dialect of Basra, was produced roughly 350 years ago by a Carmelite missionary whom Borghero has identified with the Discalced Carmelite it. This Glossarium was to have a perennial influence upon subsequent generations of Mandaeologists; it was consulted by Theodor Nöldeke and Rudolf Macúch No complete Neo Mandaic text was published until the beginning of the twentieth century, when de Morgan published five documents collected in Iran (transliterated and translated by Macuch
Фоналогия
Неоманда тілінде 35 ерекше дыбыстық сегмент бар: 28 дауыссыз және жеті дауысты. Бұл сегменттердің көпшілігі үшін аллофондық айырмашылықтың салыстырмалы түрде кең деңгейі кездеседі. Фонемиялық транскрипция жүйесі бұл айырмашылықты көрсетпейді; сондай-ақ, ол тілдік жылдамдық кезінде кездесетін сирек ассимиляцияларды, жойылуларды және басқа да ерекшеліктерді де көрсетпейді.
There are 35 distinctive segments in Neo Mandaic: 28 consonants and seven vowels. For most of these segments, there is a relatively wide degree of allophonic variation. The transcription system, which is phonemic, does not reflect this variation; nor does it reflect sporadic assimilations, deletions, and other features that are typical of allegro speech.
Іс-әрекеттер
Неомандалық етістік екі аспектіде (жетілген және жетілмеген), үш модада (хабарламалық, шартты және бұйрық) және үш дауыста (белсенді, орта және пассивті) кездесуі мүмкін. Басқа семит тілдеріндегідей, көптеген етістіктер үш түбірлі дыбыстық тамырға негізделген, олардың әрқайсысы алты сөздік сабақтың біреуін немесе бірнешеуін тудыруы мүмкін: G сабағы немесе негізгі сабақ, D сабағы немесе транзитивтік-туынды сөздік сабақ, C сабағы немесе себептік сөздік сабақ, және tG, tD және tC сабақтары, оларға алғашқы түбірлі дыбыстың алдына туынды морфема t қосылған. Бұл морфема барлық тамырлардан жойылған, тек бастапқы радикалдарында тіс дыбысы бар тамырларда ғана сақталған, мысалы, G сабағында eṣṭəwɔ ~ eṣṭəwi (meṣṭəwi) ‘шомылдыру’ немесе C сабағында eštallam ~ eštallam (meštallam), онда тоқтау және тіс дыбысы орны ауыстырылады. Жетінші сабақ, Q сабағы, төрт түбірлі дыбыстық тамырлары бар етістіктерге ғана арналған. Көмейлік дауыссыздан басталатын етістіктер I-әлсіз деп аталады. Классикалық мандай тілінде ассимиляцияға бейім болған n және y жуық дыбыстарынан басталатын етістіктер күшті етістіктердің үлгісімен қайта құрылды. Олар дыбыстық тамырдың екінші немесе үшінші радикалдары ретінде пайда болғанда, w және y сұйықтары жоғарыда сипатталған дифтонгтардың жалпы құлдырауына ұшырайды. Осылайша әсер еткен етістіктер II-әлсіз және III-әлсіз етістіктер деп аталады. Екінші және үшінші радикалдық дыбыстары бірдей болған тамырлар II-әлсіз етістіктердің үлгісімен қайта құрылды; бұл процесс классикалық мандай тілінде басталған. Неомандалық тілдегі етістіктердің өте кең және өнімді класы бір мағыналық және синтаксистік бірлік құрайтын етістік элементтен және сөздік емес элементтен тұрады. Сөздік емес элемент көбінесе əwɔdɔ ‘іс’ сияқты есім немесе həyɔnɔ ‘жанды’ сияқты сын есім болады, мысалы, əwɔdɔ əwad ~ əwod (ɔwed) ‘жұмыс істеу немесе бірдеңе жасау’ немесе həyɔnɔ tammɔ ‘аман қалу’. Бұл құралымдардың көпшілігінде, етістік элемент – «жеңіл» етістік, ол тек тұлға, уақыт, мода және аспект сияқты етістік түбірлерін көрсетуге қызмет етеді; бұл құралымдардың мағынасы негізінен сөздік емес элементтен алынады, ол әрқашан етістік элементінен бұрын келеді. Ең көп қолданылатын жеңіл етістіктер – əwad ~ əwod (ɔwed) ‘істеу’, əhaw ~ əhow (ɔhew) ‘беру’, məhɔ ~ məhi (mɔhi) ‘соғу’ және tammɔ ‘болу’. Осыған ұқсас фразеологиялық етістіктер классикалық мандай тілінде де кездессе де, көптеген неомандалық фразеологиялық етістіктер парсы фразеологиялық етістіктерінен алынған, ал көптеген сөздік емес элементтер парсы немесе араб тілдерінен қарыз сөздер болып табылады.
The Neo Mandaic verb may appear in two aspects (perfective and imperfective), three moods (indicative, subjunctive, and imperative), and three voices (active, middle, and passive). As in other Semitic languages, the majority of verbs are built upon a triconsonantal root, each of which may yield one or more of six verbal stems: the G stem or basic stem, the D stem or transitivizing denominative verbal stem, the C stem or causative verbal stem, and the tG , tD , and tC stems, to which a derivational morpheme, t , was prefixed before the first root consonant. This morpheme has disappeared from all roots save for those possessing a sibilant as their initial radical, such as eṣṭəwɔ ~ eṣṭəwi (meṣṭəwi) ‘to be baptized’ in the G stem or eštallam ~ eštallam (meštallam) in the C stem, in which the stop and the sibilant are metathesized. A seventh stem, the Q stem, is reserved exclusively for those verbs possessing four root consonants. Verbs that begin with a vowel rather than a consonant are called I weak. Verbs beginning with the approximants n and y, which were susceptible to assimilation in Classical Mandaic, have been reformed on the analogy of the strong verbs. When they appear as the second or third radical of a consonantal root, the liquids w and y are susceptible to the general collapse of diphthongs described above. The verbs that are thus affected are known as II weak and III weak verbs. Those roots in which the second and third radical consonants were identical have been reformed on the analogy of the II weak verbs; this process had already begun in Classical Mandaic. A very large and productive class of verbs in Neo Mandaic consists of a verbal element and a non verbal element, which form a single semantic and syntactic unit. The non verbal element is most often a noun such as əwɔdɔ ‘deed’ in the compound əwɔdɔ əwad ~ əwod (ɔwed) ‘to work or to do something,’ or an adjective such as həyɔnɔ ‘alive’ in the compound həyɔnɔ tammɔ ‘to survive,’ although prepositions such as qɔr ‘at,’ in the compound qɔr tammɔ ‘to be born to s. o.,’ are attested. In many of these compounds, the verbal element is a "light" verb, which serves only to indicate verbal inflections such as person, tense, mood, and aspect; the meaning of these compounds is primarily derived from the non verbal element, which always precedes the verbal element. The most common light verbs are əwad ~ əwod (ɔwed) ‘to do,’ əhaw ~ əhow (ɔhew) ‘to give,’ məhɔ ~ məhi (mɔhi) ‘to hit,’ and tammɔ ‘to become.’ Although phrasal verbs similar to these are attested in Classical Mandaic, most Neo Mandaic phrasal verbs are calqued upon Persian phrasal verbs, and many non verbal elements are Persian or Arabic loan words.
Салыстыру
Жоғарыда сипатталған ерекшеліктер жиынтығы Неоманда тілінің грамматикасы классикалық манда тілімен салыстырғанда ерекше консервативті екенін көрсетеді, ал бұл екі тілді ерекшелейтін көптеген ерекшеліктер (әсіресе, атау морфологиясы мен етістік жүйесінің қайта құрылуы) классикалық және постклассикалық манда тілінде бұрыннан куәландырылған дамудың нәтижесі болып табылады. Батыс нео-арамей тілінен басқа, басқа нео-арамей диалекттерінен өзгеше, Неоманда тілі ғана ескі семит жұрнақтық жұпталуын (Неоманда тілінің перфективін) сақтайды. Бұйрық сөздерден басқа, префикс конъюгациясы (классикалық манда тілінің кемелсіздігі) классикалық манда тілінде де күтілген Неоманда тілінің кемелсіздігімен алмастырылған. Тіпті лексика да классикалық манда тілінің сөздік қорын үлкен дәрежеде сақтайды; Хаберл жинаған Неоманда тіліндегі ең көп қолданылатын 207 терминнің тізіміндегі 85%-дан астамы классикалық тілде де кездеседі, ал қалған 15%-ы негізінен араб және парсы тілдерінен алынған. Классикалық арамей диалектісінің соңғы сатысы ретінде, ұзақ және үзіліссіз тарихы бар Неоманда тілі арамей диалекттерінің типологиясын және жалпы семит тілдерін зерттеу үшін зор құндылыққа ие.
The ensemble of the features described above suggest that the grammar of Neo Mandaic is remarkably conservative in comparison with that of Classical Mandaic, and that most of the features that distinguish the former from the latter (in particular, the restructuring of the nominal morphology and the verbal system) are the result of developments already attested in Classical and Postclassical Mandaic. Unlike the other Neo Aramaic dialects (apart from Western Neo Aramaic), Neo Mandaic alone preserves the old Semitic suffix conjugation (the Neo Mandaic perfective). Apart from the imperative forms, the prefix conjugation (the Classical Mandaic imperfect) has been replaced by the Neo Mandaic imperfective, which was already anticipated in Classical Mandaic as well. Even the lexicon preserves the vocabulary of Classical Mandaic to a large degree; in a list of 207 of the most common terms in Neo Mandaic collected by Häberl, over 85% were also attested in the classical language, the remaining 15% deriving primarily from Arabic and Persian. As the latest stage of a classical Aramaic dialect with a long and fairly continuous history of attestation, Neo Mandaic is potentially of great value for elucidating the typology of the Aramaic dialects as well as the study of the Semitic languages in general.