Кіріспе

Сергей Александрович Карякин (12 қаңтар 1990 жылы туған) – ресейлік шахмат гроссмейстері. Өте талантты шахматшы, ол бұрынғы әлемдегі ең жас гроссмейстер рекордын ұстаған, 12 жас 7 айлық шамасында осы атаққа ие болған. Карякин 1999 жылы U10 Еуропа чемпионатында жеңіске жетті, ал 2001 жылы U12 әлем чемпионы атанды. 11 жасында Халықаралық шебер атағын алды және 2003 жылы гроссмейстер атанды. 2004 жылы Украина құрамасы сапында шахмат олимпиадасында командалық және жеке алтын медальдар жеңіп алды. Украина үшін тағы екі шахмат олимпиадасында өнер көрсетіп, 2009 жылы Corus шахмат турнирінде жеңімпаз болды. Содан бері Ресей құрамасымен бес рет шахмат олимпиадасына қатысып, 2010 жылы жеке алтын медальді қанжығасына таңды. Сондай-ақ, 2013 және 2019 жылдары Ресей құрамасымен шахматтан әлем чемпионатында командалық алтын медаль жеңіп алды. Карякин 2012 жылы жылдам шахматтан әлем чемпионатында, ал 2013 және 2014 жылдары Норвегия шахмат турнирінде жеңіске жетті. 2014 жылғы үміткерлер турнирінде екінші орын алды. 2015 жылы шахмат әлем кубогын жеңіп алып, 2016 жылғы үміткерлер турниріне қатысу құқығын иеленді. Ол турнирде жеңіске жетіп, әлем чемпионатының күресіне өтуге мүмкіндік алды. 2016 жылдың қараша айында классикалық партиялардың нәтижесі 6:6 тең түскеннен кейін, жылдам ойын арқылы шешілетін тай-брейкте Магнус Карлсенге есе жіберді. 2016 жылы блиц шахматтан әлем чемпионатында жеңімпаз атанды. 2018 жылы үміткерлер турниріне қайта қатысып, үшінші орын алды, ал 2021 жылғы шахмат әлем кубогында екінші орын алып, 2022 жылғы үміткерлер турниріне жолдама алды. Карякиннің Ресейдің Украинаға басып кіруін жария түрде қолдауы, оны болашақ іс-шаралардан шеттетуге себеп болды. Сондай-ақ, ол FIDE рейтингілік турнирлеріне алты айға, соның ішінде 2022 жылғы үміткерлер турниріне қатысудан шеттетілді. Тыйым мерзімі біткеннен кейін, Карякин Ресей туы астында ойнауға тыйым салынған іс-шараларға қатысудан бас тартты.

Ұлан-ғайыр

Карякин шахмат ойнауды бес жасында үйренген. Ол Украинаның Краматорск қаласындағы А. В. Момот клубына қосылды және Владислав Боровиковтың оқушысы болды. 11 жас 11 айлық шағында халықаралық шебер атағын алды. 1999 жылы U10 Еуропа чемпионатында, ал 2001 жылы U12 әлем чемпионатында жеңіске жетті. 2001 жылы U14 Еуропа чемпионатында Борки Предоевич пен Рауф Мамедовпен бірге бірінші орынды бөлісіп, қосымша көрсеткіштер бойынша күміс жүлде алды. 2002 жылғы қаңтарда FIDE әлем чемпионатының финалында украиналық Руслан Пономаревтің екінші бапкері болды, бірақ сол кезде Карякиннің жасы 12-ге толмаған еді. 2002 жылғы мамырда Мәскеудегі «Аэрофлот Ашық» турнирінде, тамызда Алушта және Судакта гроссмейстер нормасын орындап, 12 жас 7 айлық шағында әлемдегі ең жас гроссмейстер атанды. Бұл рекорд 2021 жылға дейін, 19 жыл бойы сақталды, содан кейін американдық ойыншы Абиману Мишра 12 жас 4 ай 25 күндік шағында осы атаққа ие болды. Алайда, Карякин мен Мишра екеуі де атаққа қол жеткізу жолдарына қатысты сынға ұшырады. Карякиннің әкесі шахмат ережелерін сақтамай, оның осылай ерте атақ алуына көмектескен деп айыпталды. 2003 жылы Карякин Бриссагода Александра Костенюкпен («Даннеман Классико») өткен алты партиядан тұратын матчта 4:2 есебімен жеңіске жетіп, Украина чемпионатында екінші орын алды. 2004 жылы Триполиде өткен FIDE әлем чемпионатында бірінші турда Михаил Кобалиядан жеңілді. Содан кейін Карякин Дортмунд Sparkassen шахмат турниріне қатысты, онда үстем әлем чемпионы Владимир Крамникке блицте жеңді. Қазан айында Испанияның Бильбао қаласында өткен «Адам мен машина» командалық әлем чемпионатында компьютерге қарсы жеңіске жеткен жалғыз адам Карякин болды. Ол турнирдегі ең жас және рейтингі ең төмен ойыншы еді, Deep Junior жеңді. Кальвиядағы 36-шы шахмат Олимпиадасында ол алтын медальді жеңіп алған украиналық команданың ең жас мүшесі болды. Екінші нөмірлі тақтада көрсеткен 6½/7 ұпайының арқасында ол жеке алтын медаль да жеңіп алды. 2004 жылғы желтоқсанда Карякин Памплона турнирінде Борис Гельфандтан кейін екінші орын алды. Келесі айда ол Вейк-ан-Зедегі Corus шахмат турнирінің B тобында жеңіске жетіп, 2006 жылғы A тобына қатысу құқығын алды. Карякин 2005 жылғы сәуірдегі FIDE рейтингісінде 2635 Elo көрсеткішімен 64-орынға ие болып, әлемнің үздік 100 шахматишісінің қатарына енді. Ол 8½/11 ұпай жинап (+7=3−1), мамыр айында Ресейдің Кириши қаласында өткен «Young Stars of the World» турнирінде жеңіске жетті. Шілдеде ол жеке Еуропа чемпионатында үшінші орынды бөлісті.

2006 жыл

2006 жылы Карякин алғаш рет Вик-ан-Зеедегі Corus A турниріне қатысып, 7/13 ұпай жинады (4 жеңіс, 6 тең түсу, 3 жеңіліс). Сол жылы ол Амстердамда өткен NH шахмат турниріне де қатысты. Бұл екі команда арасындағы матч болды: "Жаңа Жұлдыздар" (Карякин, Магнус Карлсен, Ван Хао, Даниэль Стеллваген және Ян Смитс) және "Тәжірибе" (Александр Белявский, Артур Юсупов, Джон Нунн және Ульф Андерссон). Матч Шевенинген жүйесі бойынша өтті, және "Жаңа Жұлдыздар" командасы 28–22 есебімен жеңіске жетті.

2007 жыл

Карякин тағы да "Rising Stars" командасы үшін NH шахмат турнирінде ойнады, олар "Experience" командасын 26½–23½ есебімен жеңіске жеткізді. Ол ең үздік ойыншы атанды, 10 мүмкіндіктен 7 ұпай жинап, 2008 жылғы Амбер шахмат турниріне шақыру алды. 2007 жылдың қазан айында Карякин Билбаода өткен кордан (көзбен көрмей) шахмат әлем кубогінде Бу Сяньцзиден кейін екінші орынды иеленді, ол бес жеңіс, екі тең және үш жеңіліс нәтижесінде 17 ұпай жинады (ұпай санау жүйесі: жеңіске 3 ұпай, теңге 1 ұпай және жеңіліске 0 ұпай). 2010 жылғы Шахмат әлем чемпионатының іріктеу турнирі болған 2007 жылғы Шахмат әлем кубогінде Карякин жартылай финалға өтті, онда Алексей Шировтан жеңілді. Карякин 18 жасқа толғанға дейін жарияланған 2008 жылғы қаңтардағы FIDE рейтингісінде ол алғаш рет 2700 ұпайдан асып, "элиталық" ойыншыларды басқа гроссмейстерлерден ажырататын деңгейге жетті, жаңа рейтингі 2732, ал әлемдік рейтингі 13-ке көтерілді.

2008-2010 жылдар

2008 жылдың шілдесінде Карякин ГМ Найджел Шортқа қарсы жылдам шахмат матчында 7½–2½ есебімен убедительно жеңіске жетті. 2009 жылдың ақпан айында ол Вейк-ан-Зедегі (XIX санаты) Corus шахмат турнирінің А тобында өзінің алғашқы элиталық турнирін 8/13 ұпаймен жеңіп алды. 2010 жылдың 27-29 мамырында өткен ACP әлемнің жылдам шахмат кубогын жеңіп, финалда Дмитрий Яковенкомен 4–3 есебімен жеңді.

2011 жыл

2011 жылдың маусым айында Карякин Румынияның Медиаш қаласында өткен Bazna Kings турнирінде екінші орынды иеленді. Ол соңғы турда Магнус Карлсенмен бірге көшбасшылықты бөлісіп, турнирдің ресми тең түсу ережелері бойынша жеңімпаз анықталды. Қорытынды турнирлік кестеде Карлсен, одан кейін Карякин, Хикару Накамура, Теймур Раджабов, Василий Иванчук және Ливиу Дитер Нисипеану тізілді. Бұл нәтижелер әлемдік рейтингке әсер етті, Карлсен бірінші орынды қайта иеленді, ал Карякин төртінші орынға Крамникті басып өтті. Қараша айында Карякин Мәскеуде өткен 22-санатты Тал мемориалында Василий Иванчук пен Ян Непомняччимен бірге үшінші орынды бөлісті.

2012: Жедел жүгіру әлем чемпионы

2012 жылдың шілдесінде Карякин Астана қаласында өткен әлемнің бірінші нөмірі Магнус Карлсеннен бір ұпайға басымдықпен жылдам шахмат бойынша әлем чемпионатында жеңіске жетті. Сол айда ол Фабиано Каруанамен Дортмундта бірінші орынды бөлісті, бірақ тай-брейк нәтижесінде екінші орынды иеленді. 2012 жылдың қараша-желтоқсан айларында Карякин Өзбекстанның Ташкент қаласында өткен FIDE Grand Prix турнирінде Ван Хао және Александр Морозевичпен 6½/9 есебімен бірінші орынды бөлісті.

2013-2014 жылдар

Мамыр айында ол Норвегия шахматының тұңғыш турнирінде жеңіске жетіп, 6½/9 (+6−2=1) ұпай жинады, бұл Карлсеннен жарты ұпайға көп. 2014 жылдың наурыз айында Ресейдің Ханты-Мансийск қаласында өткен ФИДЕ кандидаттар турнирінде Висванатан Анандтан кейін екінші орынды иеленді. Оның бұл турнирдегі екіншісі – бұрынғы ФИДЕ әлем чемпионы Рустам Касимжанов. 2014 жылдың маусым айында Карякин Норвегия шахматы турнирін екінші жыл қатарынан жеңіп алды. Бұл турнирде ол тоғыз ойыншымен бақ сынасты, олардың алтауы ФИДЕ рейтингісіндегі алғашқы ондыққа кірді.

2015 жыл

Карякин 2015 жылғы шахмат әлем кубогында бұрынғы кубок иегері Питер Свидлерден 0:2 есебімен жеңіліп қалғанмен, кейіннен блиц тай-брейкте 6:4 есебімен жеңіске жетті. Ең жақсы екі ойыншының қатарында болған Карякин, Свидлермен бірге 2016 жылғы үміткерлер турниріне қатысу құқығын алды. Сол жылы ол Ресей-Қытай шарасында өнер көрсетті. Іс-шараның бірінші бөлігі 29 шілде мен 1 тамыз аралығында Хэйсязи аралында өтті, онда Карякин Қытай командасының бес мүшесінің төртеуін – Вэй И, Дин Лирен, Ни Хуа және Ю Янгиді тікелей жеңіп шығарды. Желтоқсан айында Харбин қаласында өткен екінші бөлігінде ол Ван Юеді де жеңіп, Ресей командасын жеңіске жеткізді.

2016: Кандидат жеңімпазы және Әлемдік жарыс чемпионы

2016 жылдың наурыз айында Карякин Мәскеуде өткен 2016 жылғы үміткерлер турнирінде жеңіске жетіп, Магнус Карлсенмен әлем чемпионы атағы үшін күресуге мүмкіндік алды. Ол турнирдің соңғы турында Фабиано Каруананы жеңіп, 14 партияның 8½-ін аяқтады, бұл Каруана мен Анандтан бір ұпайға көп. 2016 жылғы Әлем Чемпионаты 11–30 қарашада Нью-Йорк қаласында өтті. Форматы ұзақ классикалық уақыт бақылауымен өткен, ең көп дегенде 12 партиядан тұрды, соңында мүмкін болған жылдам шахматтық тай-брейктер мен Армагеддон партиясы жеңімпазды анықтау үшін ойналды. Әлем чемпионатына дейін Карякиннің Карлсенге қарсы классикалық партиялардағы көрсеткіші: 1 жеңіс, 4 жеңіліс және 16 теңдік. Карякин сегізінші партияны жеңіп алды, бірақ оныншысын ұтырып, матчты 6:6 есебімен тең қалдырды. Карлсен жылдам тай-брейктерде Карякинды 3:1 есебімен жеңіп, матчта жеңіске жетті. Бұл Карлсеннің Әлем Чемпионаты финалында классикалық немесе жылдам партияда жеңілген соңғы реті болды, себебі ол Карякинмен жылдам тай-брейктерде, 2018 жылы Каруанамен (классикалық бөлімде де, жылдам тай-брейктерде де) және 2021 жылы Непомнящиймен өткен матчтарында жеңіліссіз болды. Карякин 2016 жылғы Әлемдік блиц-шахмат чемпионатында жеңіске жетті, ол 29 және 30 желтоқсанда өтті. Соңғы раундқа дейін Карлсен 20 партиядан 16 ұпаймен көш бастады, ал Карякин жарты ұпайға қалып қойды. Соңғы раундта Карлсен Питер Лекомен тең түсті, ал Карякин Баадур Жобаваға қарсы жеңіске жетті. Осылайша, екеуі де турнирді 21 партиядан 16½ ұпаймен аяқтады. Жеңімпазды анықтау үшін теңдік (оппоненттердің Эло рейтингісінің орташасы) қолданылды, және Карякиннің оппоненттерінің орташа көрсеткіші жақсы болғандықтан, Карякин 2016 жылғы Әлем Чемпионы атанды. Карякин мен Карлсеннің турнирдегі үстемдігін олардың ең жақын қарсыластары Даниил Дубов, Хикару Накамура және Александр Грищук (үш дүркін әлем чемпионы) екі ұпайға қалып қойғандығы көрсетті.

2017-2018 жылдар

Желтоқсан айында ол Лондон шахмат классикасына қатысып, 3½/9 ұпаймен сегізінші орынды иеленді. Қаңтар айында Карякин Tata Steel Masters турниріне қатысты. Ол 7½/13 (+2−0=11) ұпаймен жетінші орын алды. Наурыз айында ол 2018 жылғы Үміткерлер турниріне қатысты. Ол 8/14 (+4−2=8) есебімен үшінші орынды иеленді, жеңімпаз Каруанадан бір ұпай кем қалды. Сәуір айында ол Шамкир шахматының бесінші турниріне қатысып, 5/9 (+1−0=8) ұпаймен үшінші орынды иеленді. 28 мамырдан 7 маусымға дейін Норвегия шахматының алтыншы турнирінде ол 3/8 (+1−3=4) есебімен соңғы орынды иеленді.

2019-2020 жылдар

2019 жылдың наурыз айында Карякин Ресей құрамасының құрамында Қазақстанның Астана қаласында өткен Әлемдік командалық чемпионатта өнер көрсетті. Ол қазақстандық гроссмейстер Ринат Джумабаевтан жеңілді. Осыған қарамастан, Ресей құрамасы турнирде бірінші орынды жеңіп алды. 31 наурыздан 9 сәуірге дейін ол Шамкир шахмат турнирі 2019-ға қатысты. 9 партияның ішінде 5 ұпай жинап, екінші орынды бөлісті. 2020 жылдың 5-16 желтоқсанында Карякин 73-ші Ресей шахмат чемпионатында бақ сынасты. Ол 11 партияда 7 ұпай жинап, жеңімпаз Иан Непомниаччиден кейін екінші орынды иеленді.

2021 жыл

2021 жылдың шілде-тамызында Карякин 2021 жылғы Шахмат әлем кубогінде өнер көрсетті. Бесінші турда Карякин классикалық партиялар тең түскеннен кейін жылдам тай-брейкте француз гроссмейстері Максим Вашье-Лагравты жеңді. Одан кейін ол ширек финалда америкалық гроссмейстер Сэм Шенклендті, жартылай финалда ресейлік гроссмейстер Владимир Федосеевті жеңіп, 2022 жылғы үміткерлер турниріне қатысу құқығын алды. Ақырында Карякин финалда поляк гроссмейстері Ян Кшиштоф Дудадан жеңіліп, екінші орынды иеленді. Карякин Даниил Дубовты 2021 жылғы Әлем чемпионатына Иан Непомнящийге қарсы Магнус Карлсеннің екіншісі болып қызмет еткені үшін сынады. Бұл сынға Сергей Шипов та қатысты, ол Карякинмен бірге Дубовтың ресейлік емес шахматшыға ресейлік қарсыласына қарсы матчта көмектеспеуі керек екенін айтты. Дубов бұл екі адамның арасындағы матч деп санайтынын және Карлсенмен жұмыс істеу оның шахмат шеберлігін арттыратынын, соның арқасында ресейлік командаға көмектесетінін мәлімдеді. 2021 жылдың 26-28 желтоқсанында Карякин 2021 жылғы FIDE жылдам шахмат чемпионатында қатысып, тай-брейктерден кейін 13 партияда 9 ұпай жинап, 11-орынды иеленді.

2022 қазіргі заман

2022 жылдың қаңтарында ол Tata Steel Chess Tournament 2022 турниріне қатысып, 7/13 ұпаймен бесінші орынды бөлісті. Оныншы раундтан кейін көрермендер арасында дау туды, себебі Карякин мен Карлсен 20 минут ішінде 16 ходтан кейін үш рет қайталап тең түсті, ал Карякин Берлин қорғанысының теңдікке бағытталған нұсқасын таңдады. Ойыннан кейін Карякин Twitter-де "#drawmagnus #saynoto2900" деп жазды.

Күші жойылды

2022 жылдың ақпан айында 2009 жылы Украина шахмат федерациясынан Ресей шахмат федерациясына ауысқан, Қырымда туған Карякин Ресейдің Украинаға басып кіруін жақтап айтты. Бұл ФИДЕ-ні оны (сондай-ақ, басқа да үлкен шебер Сергей Шиповты) этика және тәртіп комиссиясына жолдауға мәжбүр етті. Тергеу барысында бірнеше шахмат турнирлері мен платформалар Карякинге тыйым салды: Grand Chess Tour наурыз айының басында «GCT Басқармасы үлкен шебер Сергей Карякиннің Ресей президенті Владимир Путин мен Ресейдің Украинаға басып кіруін қолдаған әлеуметтік желідегі жаулық пікірлеріне байланысты барлық алдағы және болашақ GCT іс-шараларына қатысуына тыйым салынды» деп мәлімдеді, ал Chess.com сол айда барлық жүлделі турнирлерге қатысуына тыйым салды. 2022 жылдың наурызында ФИДЕ этика және тәртіп комиссиясы оны алты айға ФИДЕ рейтингілік турнирлерінде ойнаудан шеттетуге үкім шығарды. Ресей шахмат федерациясы шағым түсірді, бірақ ол қабылданбады. Бұл шешім Карякиннің 2022 жылғы үміткерлер турниріне қатыса алмайтынын білдірді. Карякин өзінің Telegram арнасына жариялаған хабарында ФИДЕ-ні спортты саясатпен араластырғаны үшін сынады. Ол өзін ең алдымен патриот, екінші кезекте шахматшы санайтынын және ешнәрсеге өкінетін жоқ екенін мәлімдеді. Оның басып кіруді жария түрде қолдауы Ресей президенті Владимир Путиннің 2022 жылдың маусым айында оған «Отанға сіңірген қызметі үшін» орденінің медалін табыстауына себеп болды. 2022 жылдың қыркүйегінде бұрынғы шектеу тоқтатылғаннан кейін Карякин Ресей туы астында ойнамайтын кез келген турнирге қатысудан бас тартып, өзіне-өзі «қамауға» түсті. Еске сала кетейік, Карякин рейтингісіне байланысты турнирге қатысуға құқылы болғанына қарамастан, 2023 жылғы шахмат әлем кубогінен бас тартты, «жақын арада өтетін турнирде мен өз елімнің атынан ойнай алмаймын, өз елімнің туын көтеріп ойнаймын, егер сәтті өнер көрсетсем, өз елімнің әнұранын естімеймін» деп наразылығын білдірді.

Ойын стилі

Карякин қорғаныс шеберлігімен танымал, соның арқасында оған Ресейдің "Қорғаныс министрі" деген бейресми лақап таңылған. 2016 жылғы Әлем чемпионатында, әсіресе 3-ші және 4-ші партияларда, ол әлем чемпионы Магнус Карлсенге қарсы нашар позицияларды сәтті қорғады – Карлсен өзінің ұсақ артықшылықтан жеңіс жолын таба білуімен мәшһүр. Карякин, егер ол мұны ең жақсы шешім деп санаса, қиындықтарға барудың орнына, аз кемшілікпен ойын соңына шығуға дайын. Дегенмен, жағдай талап еткенде, ол агрессивті ойынды да көрсетуге қабілетті, мысалы, 2017 жылғы Гашимов мемориалында Веселин Топаловқа қарсы 30 жүрісте жеңіске жеткен.

Жеке өмір

Карякин - этникалық орыс. Ол шығыс православиелік христиан. Карякин 2014 жылдың мамыр айында Мәскеу шахмат федерациясының хатшысы Галия Камаловаға үйленді. Олардың екі ұлы бар, біреуі 2015 жылы, екіншісі 2017 жылы дүниеге келді. Ол бұрын 2009 жылдан бері украиналық шахматшы Катерина Должиковамен үйленген болатын. 2009 жылдың 25 шілдесінде Ресей Президенті Дмитрий Медведевтің жарлығымен Карякин Ресей азаматтығын алды. Сол жылы ол шахмат федерациясын Украинадан Ресейге ауыстырды. 2009 жылдан бері Мәскеуде тұрып келеді. 2013 жылы Ресей мемлекеттік әлеуметтік университетін әлеуметтік педагогика мамандығы бойынша бітірді. 2024 жылдың қаңтарында Карякин өте ауыр автокөлік апатына ұшырады, ол бірнеше рет аударылған көліктің жолаушысы болды. Ол қабырға сүйектерінің сынуын алды. Дегенмен, жарақаттары өмірге қауіпті емес еді. Кейіннен, 2024 жылдың ақпан айында, Карякин ресейлік әскерлер жақында басып алған украиналық Авдиевка қаласының қираған жерлерін аралады. Ол әскери киімде селфи түсірді.

Саяси көзқарастар

Карякин Владимир Путинге деген күшті қолдауымен белгілі. 2022 жылы ол Украинаға Ресейдің басып кіруін жария түрде мақұлдады.

Санкциялар

2022 жылы Украинаның Ресейдің Украинаға басып кіруін жария түрде қолдауы мен мақұлдауы үшін Украина тарапынан санкцияланды.