Кіріспе
Халықаралық гуманитарлық құқық (ХГҚ), сонымен қатар қарулы қақтығыстар заңдары деп те аталады, – соғыс жүргізуді реттейтін заң (jus in bello). Бұл халықаралық құқықтың бір саласы болып табылады, ол қарулы қақтығыстардың салдарына шек қоюға, жаушылыққа қатыспайтын адамдарды қорғауға және жауынгерлерге қолжетімді соғыс құралдары мен әдістерін шектеу және реттеу арқылы қол жеткізеді. Халықаралық гуманитарлық құқық адамгершілік пен адамзаттың қайғысын азайту қағидаларына негізделген. Ол келісім-шарттар немесе әдет-ғұрыптар арқылы құрылған, қарулы қақтығыста зардап шеккен немесе зардап шегуі мүмкін адамдар мен мүлікті/объектілерді қорғауға бағытталған ережелер жиынтығын қамтиды, сондай-ақ қақтығысқа қатысушы тараптардың өздері таңдаған соғыс әдістерін және құралдарын қолдану құқықтарын шектейді. Халықаралық құқықтың көздеріне халықаралық келісімдер (Женева конвенциялары), халықаралық әдет-ғұрыптық құқық, мемлекеттердің жалпы принциптері және сот практикасы жатады. Ол соғысып жатқан мемлекеттердің, бейтарап мемлекеттердің және соғысқа қатысқан адамдардың бір-біріне және қорғалатын адамдарға (әдетте жауынгер еместер) қатысты мінез-құлқы мен жауапкершілігін анықтайды. Ол гуманитарлық мүдделерді әскери қажеттілікпен теңестіруге және соғыстың жойқын әсерін шектеу арқылы, адамзаттың азаптарын жеңілдету арқылы заң үстемдігіне бағындырады. Халықаралық гуманитарлық құқық дәстүрлі түрде халықаралық адам құқықтары құқығынан (мемлекеттің өз халқына қатысты мінез-құлқын реттейтін) ерекшеленеді, бірақ екі құқық саласы да бір-бірін толықтырады және кейбір жағдайларда өзара байланысты.
International humanitarian law (IHL), also referred to as the laws of armed conflict, is the law that regulates the conduct of war (jus in bello). It is a branch of international law that seeks to limit the effects of armed conflict by protecting persons who are not participating in hostilities and by restricting and regulating the means and methods of warfare available to combatants. International humanitarian law is inspired by considerations of humanity and the mitigation of human suffering. It comprises a set of rules, which is established by treaty or custom and that seeks to protect persons and property/objects that are or may be affected by armed conflict, and it limits the rights of parties to a conflict to use methods and means of warfare of their choice. Sources of international law include international agreements (the Geneva Conventions), customary international law, general principles of nations, and case law. It defines the conduct and responsibilities of belligerent nations, neutral nations, and individuals engaged in warfare, in relation to each other and to protected persons, usually meaning non combatants. It is designed to balance humanitarian concerns and military necessity, and subjects warfare to the rule of law by limiting its destructive effect and alleviating human suffering. International humanitarian law is traditionally seen as distinct from international human rights law (which governs the conduct of a state towards its people), although the two branches of law are complementary and in some ways overlap.
Женева заңы
Фриц Мунк 1800 жылға дейінгі әскери тәжірибені былай қорытындылады: "Ең маңызды нәрселер мыналар болып көрінеді: шайқаста және күшпен алынған қалаларда, соғысқа қатысушылар да, бейбіт тұрғындар да өлтірілді, ал мүлік қиратылды немесе тоналды". 17 ғасырда, халықаралық құқықтың негізін қалаушы немесе әкесі саналатын голландиялық юрист Гюго Гроций, "соғыстар өз мақсаттарына жету үшін күш пен қорқытуды ең тиімді құралдары ретінде пайдалануға мәжбүр" деп жазды.
Тарихтағы гуманитарлық нормалар
Дегенмен, тарихтың қасіретті кезеңдерінде де қарулы қақтығыстардың құрбандарын – жараланғандарды, науқастарды және кеме апаттарына ұшырағандарды қорғау үшін гуманитарлық нормалар жиі айтылып, қолданысқа енді. Бұл ежелгі заманға дейін барады. Ескі өсиетте Израиль патшасы, Елисей пайғамбардың дұшпан тұтқындарын аялау туралы насихатына құлақ асқаннан кейін, тұтқындарды өлтіруден бас тартады. Патшаның сұрағына Елисей: «Оларды өлтірме! Өздеріңе қарсы келгендерді қандай құралмен – қылышпен немесе садақпен тұтқындап, өлтіруге тырысасыңдар? Оларға нан мен су беріңдер, жесін, ішсін, сосын өздерінің мырзаларына қайтсын», – деді. Ежелгі Үндістанда (мысалы, Ману заңдарында) қолданылмауы тиіс қару түрлері туралы жазбалар бар: «Жаумен шайқасқанда, ол жасырын қарумен (ағашқа жасырылған), немесе тікенді, уланған, немесе ұшы отпен тұтанған қарулармен соғыспасын». Сондай-ақ, «қолдарын жайып жалбарынушы, ұйықтаған, қару-жарағын жоғалтқан, киімсіз, қарусыз қалған, шайқасқа қатыспай бақылап тұрған» жауға шабуыл жасамау бұйрығы да бар. Ислам заңдарында «әйелдер, балалар, монахтар мен шөлгештер, қарттар, соқырлар және ақыл-есі кем адамдар» сияқты соғысқа қатыспаған бейбіт тұрғындарға зиян келтіруге тыйым салынған. Бірінші халифа Әбу Бәкір: «Адамды мүкіс етпеңдер. Кішкентай балаларды, қарттар мен әйелдерді өлтірмеңдер! Пальма ағаштарының басын кеспеңдер немесе оларды өртемеңдер. Жеміс ағаштарын кеспеңдер. Малды тек тамақ үшін ғана сойыңдар» деді. Ислам ғалымдары тұтқынды өлтіруге болмайды деп санайды, өйткені ол «жауынгерлік әрекеттері үшін жауапты емес». Алайда, ислам заңы бойынша бейбіт тұрғындарды өлтіруге тыйым салу абсолютті емес. Мысалы, «душман бекіністерге шегініп, жекелеген күрес мүмкін болмайтын» жағдайларда, ислам ғалымдары әскери қажеттілік туғанда үлкен тастарды лақтыратын мангонел сияқты ажырата алмайтын қаруларды қолдануға бірауыздан рұқсат берді, бірақ мұндай жағдайларда отты қолдану мәселесінде пікірлер екіге бөлінді.
Гуманитарлық нормаларды кодтау
Халықаралық гуманитарлық құқықтың ең маңызды көзі – 1820 жылы Венесуэланың Санта-Ана де Трухильо қаласында Ұлы Колумбия үкіметінің өкілдері мен Испания экспедициялық күштерінің басшысы арасында қол қойылған және ратификацияланған қазіргі соғыс туралы келісім және соғыс жүргізу тәртібін реттеу туралы келісім. Бұл келісім Тәуелсіздік соғысы кезінде жасалды және Батыста осы сипаттағы алғашқы келісім болды. Дегенмен, XIX ғасырдың екінші жартысына дейін ғана жүйелі тәсіл қолданыла бастады. АҚШ-та 1863 жылы неміс иммигрант Фрэнсис Либер Америка Азамат соғысы кезінде Одақ армиясы үшін мінез-құлық кодексін жасады, ол Либер кодексі деп белгілі болды. Либер кодексі қақтығыс аймақтарындағы азаматтық халыққа гуманитарлық қарым-қатынас жасауды және соғыс тұтқындарын өлім жазасына кесуге тыйым салуды қамтиды. Сонымен қатар, Флоренс Найтингейл және Генри Дюнан сияқты тұлғалардың Қырым соғысына қатысуы, оның ішінде Дюнанның Сольферино шайқасында жараланған әскерлермен жұмыс істеуі, соғыс салдарынан зардап шеккендердің азаятын деңгейде қалдыруға бағытталған жүйелі күш-жігерге әкелді. Дюнан өзінің көрген қорқынышты оқиғаларын сипаттаған «Сольферино естелігі» атты кітап жазды. Оның есебі соншалықты қорқынышты болғандықтан, 1863 жылы Халықаралық Қызыл Крест комитетінің (ХҚК) құрылуына және 1864 жылы Женевада конференция өткізуге себеп болды, нәтижесінде жауынгерлік даладағы жаралы әскерлердің жағдайын жақсарту туралы Женева конвенциясы жасалды. Женева құқығы тікелей адамгершілік принципіне негізделген. Ол қақтығысқа қатыспаған тұлғаларға, сондай-ақ жауынгерлік әрекеттерге қатыса алмайтын әскери қызметшілерге қатысты. Ол ХҚК сияқты бейтарап гуманитарлық ұйымдар тарапынан көрсетілетін қорғау мен гуманитарлық көмекке заңдық негіз береді. Осы бағытты Женева конвенцияларында табуға болады.
Халықаралық гуманитарлық құқық пен соғыс заңдарының тарихи үйлесімділігі
Женева конвенцияларына 1977 жылғы қосымша хаттамалар қабылданғаннан кейін екі құқық саласы бірігуге бастады, бірақ адамгершілікке бағытталған ережелер (мысалы, кейбір соғыс тұтқындары мен оккупацияланған аумақтардағы азаматтарды қорғау) Гаага заңдарында бұрыннан-ақ кездесетін. 1977 жылғы қосымша хаттамалар, халықаралық және ішкі қақтығыстарда зардап шеккендерді қорғауға қатысты, Гаага заңы мен Женева заңының ерекшеліктерін ғана емес, сонымен қатар маңызды адам құқықтарының қағидаларын да қамтыды.
МӘӘ-нің негізгі ережелері
Қорғалатын адамдар – қарулы қақтығыс жағдайындағы жауынгерлік әрекеттерге қатыспайтын немесе одан шығарылған (hors de combat) адамдар, және олар барлық жағдайларда қорғалуға тиіс. Халықаралық қарулы қақтығыста қорғалатын адамдар тізімінен өз ұлттық билігіне бағынышты азаматтар, соғыс жүріп жатқан аумақта тұратын бейтарап ел азаматтары және соғыс жүргізіп жатқан мемлекетпен дипломатиялық қатынасы бар мемлекеттердің азаматтары алынып тасталады. Жарақат алған және ауырған қорғалатын адамдарды оларды өз билігінде ұстаған қақтығысқа қатысушы тарап күтіп-бағып, қорғауы тиіс. "Қызыл крест" немесе "Қызыл жарты ай" белгісі қорғау нысаны ретінде құрметтелуге міндетті. Соғыс жүргізуші тараптан тұтқынға алынған қорғалатын адамдар зорлық-зомбылық пен жазалаудан қорғалуға тиіс. Олар өз отбасыларымен хат алмасуға және көмек алуға құқылы.
Қызыл Крест халықаралық комитеті
Халықаралық гуманитарлық құқық бойынша бақылау органы ретінде нақты айтылған жалғыз мекеме – ХҚКК. ХҚКК-нің заңдық мандаты 1949 жылғы төрт Женева конвенциясымен және оның өзінің Жарғысымен белгіленеді. Халықаралық Қызыл Крест комитеті (ХҚКК) – бейтарап, бейтарап және тәуелсіз ұйым, оның құпия гуманитарлық миссиясы соғыс пен ішкі қақтығыстардың құрбандарының өмірін және қадір-қасиетін қорғау және оларға көмек көрсету болып табылады.
Құқық бұзушылықтар мен жазалар
Соғыс кезінде соғыс заңдарын бұзғаны үшін жаза, қарсы шара ретінде соғыс заңдарын нақты, әдейі және шектеулі түрде бұзу болуы мүмкін. Соғыс заңдарының нақты ережелерін бұзған жауынгерлер соғыс тұтқындарына берілетін қорғау мен мәртебеден айырылады, бірақ тек "компетентті трибуналда" қаралып болғаннан кейін ғана. Осы кезде олар заңсыз жауынгерге айналады, бірақ оларға әлі де "адамдықпен қарау және сот болған жағдайда әділ және заңды сот процесінен айырылмау" тиіс, өйткені олар әлі де IV Жарғының 5-бабымен қамтылған. Шпиондар мен террористерді соғыс заңдары тек қарулы қақтығыс немесе соғыс жағдайында оларды ұстаған "мемлекет" қорғайды және олар "заңсыз жауынгер" деп табылғанға дейін ғана. Қарайлас жағдайға байланысты, олар өз іс-әрекеттері үшін азаматтық заң немесе әскери сот алдында жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Іс жүзінде, олар көбінесе азаптау мен өлім жазасына ұшыраған. Соғыс заңдары мұндай әрекеттерді мақұлдамайды да, айыптамайды да, олар олардың құзыретінен тыс. Шпиондарды тек сот шешімінен кейін ғана жазалауға болады; егер олар өз әскеріне қайта қосылғаннан кейін ұсталса, олар соғыс тұтқындары ретінде қаралуға тиіс. Қарулы қақтығыс кезінде ұсталған, бірақ жаушылыққа қатыспаған күдікті террористерді тек IV Жарғыға сәйкес ғана ұстауға болады және оларға әділ сот процесіне құқық бар. БҰҰ-ның Азаптауға қарсы конвенциясына қол қойған елдер кез келген себеппен ешкімді азаптамауға міндеттенді. Соғыс аяқталғаннан кейін соғыс заңдарын бұзған, әсіресе қырқындар жасаған адамдар заңмен белгіленген тәртіппен соғыс қылмыстары үшін жеке жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Халықаралық гуманитарлық құқықтың қатаң бұзушылықтарының құрбандарына өтемақы төлеу жеке адамдар мен қоғамдардың шеккен азабын мойындайды және оларға келтірілген зиянды өтеу үшін бір түрлі шара қабылдауға тырысады. Халықаралық соттардың, атап айтқанда Халықаралық қылмыстық соттың механизмдері арқылы құқықтық жағдайдың дамуы соғыс қылмыстары мен Халықаралық гуманитарлық құқықтың өзге де ауыр бұзушылықтарының құрбандарының өтемақы алуға құқығы бар екенін нығайтты. Бұл өтемақы түрлі формада болуы мүмкін, соның ішінде нұқсанды толық өтеу, компенсация, оңалту, қанағаттандыру және қайта орын алмауына кепілдік беру, құрбандарға келтірілген физикалық, психологиялық және материалдық зиянды жоюға бағытталған.
Айырмалау қағидаты
Айырма жасау принципі азаматтық халық пен азаматтық объектілерді әскери операциялардың салдарынан қорғайды. Ол қарулы қақтығыстағы тараптарды кез келген уақытта және барлық жағдайда жауынгерлер мен әскери мақсаттарды, бір жағынан, азаматтық адамдар мен азаматтық объектілерді, екінші жағынан ажыратуға міндеттейді; және нысанаға тек біріншісін алуды талап етеді. Егер азаматтық адамдар тікелей жаулық қимылдарға қатысса, онда олар осы қорғау құқығынан айырылады. Халықаралық Қызыл Крест Комитеті (ХҚКК) айырма жасау принципі мемлекеттік тәжірибеде де көрінетінін анықтады; демек, ол халықаралық және халықаралық емес қарулы қақтығыстардағы халықаралық әдеттегі құқықтың орнықты нормасы болып табылады.
Қажеттілік пен барабарлық
Қажеттілік және пропорционалдық гуманитарлық құқықта орнатылған принциптер болып табылады. Халықаралық гуманитарлық құқық бойынша, соғысушы тарап жауды жеңу үшін қажетті мөлшерде және түрінде ғана күш қолдануға құқылы. Бұдан әрі, әскери объектілерге жасалатын шабуылдар күтілетін тікелей әскери пайдаға қарағанда артық деп есептелетін азаматтардың өмірін құрбан етуге алып келмеуі керек. Командирлер азаматтардың зардап шегуіне жол бермеу үшін барлық мүмкін шараларды қолдануға тиіс. Халықаралық Қызыл Крест Комитеті (ХҚКК) пропорционалдық принципінің халықаралық және халықаралық емес қарулы қақтығыстардағы дәстүрлі халықаралық құқықтың бір бөлігі екенін анықтады.
Адамгершілікпен қарау қағидасы
Адамгершілікпен қарау қағидасы азаматтық тұрғындарға кез келген уақытта адамдықпен қарауды талап етеді. Жалпы конвенцияның 3-бабы жауынгер еместерге, оның ішінде жауынгерлік қабілетінен айырылған адамдарға (жараланғандар, науқастар және кемеден құлағандар) қарсы өмірге және жеке тұлғаға қатысты зорлық-зомбылық, соның ішінде қатыгездікпен қарау және азаптау, кепілге алу, ар-намысты қорлау, қадір-қасиетін төмендету және заңды сотсыз өлім жазасын қолдануға тыйым салады. Азаматтар өздерінің дене және психикалық тұтастығына, ар-намысына, отбасылық құқықтарына, діни сенімдері мен амалдарына, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлеріне құрмет көрсетуге құқылы. Халықаралық Қызыл Крест қоғамы бұл адамгершілікпен қарау қағидасын халықаралық әдеттегі құқықтың нормасы ретінде бекітті, ол халықаралық және халықаралық емес қарулы қақтығыстардың екеуіне де қолданылады. Азаматтар және жауынгерлік қабілетінен айырылған адамдар. Қақтығысқа қатысушы тараптар барлық қорғалатын адамдарға нәсіл, дін, жыныс немесе саяси көзқарасына қарамастан бірдей қарауы тиіс. Қарулы қақтығыстан зардап шеккен әрбір адам кемсітусіз өзінің негізгі құқықтары мен кепілдіктеріне ие.
2664 қаулысы
Еуропалық Одақ БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 2664 қаулысына жауап ретінде гуманитарлық көмекті жақсырақ қорғау мақсатында санкциялар саясатына маңызды өзгерістер енгізді. Бұл өзгерістер санкциялар режимдеріне гуманитарлық ерекшеліктерді қосуды, соның арқасында мұқтаж адамдарға заңдық кедергілерсіз көмек жеткізілуін қамтамасыз етуді қамтиды. Осы өзгерістің нәтижесінде Нигер және Судан елдеріне қатысты жаңа санкциялар аясында жан-жақты гуманитарлық ерекшеліктер енгізілді, сондай-ақ Ливан, Мьянма және Венесуэла сияқты елдердегі маңызды гуманитарлық жағдайларды қамтитын ұқсас ерекшеліктерді қосу үшін қолданыстағы режимдер өзгертілді.
Мәдениет
Халықаралық гуманитарлық құқық (ХҒҚ) халықаралық адам құқықтары сияқты "мәдени салыстырмалылық" туралы пікірталастар мен сынға жиі ұшырамады. ХҒҚ-ның Женева конвенциялары мен Қосымша хаттамалардағы қазіргі заманғы кодификациясы салыстырмалы түрде жаңа болғанымен және есімдерімен еуропалық сипатта болғанымен, негізгі ұғымдар жаңа емес, ал соғысқа қатысты заңдарды барлық мәдениеттерде табуға болады. Шындығында, Батыс емес қатысушылар осы құқық саласының дамуында әлемдік деңгейде 1907 жылғы екінші Гаага конференциясы кезінде маңызды рөл атқарды және содан бері де атқаруда. Мысалы, ХҚКК-нің Таяу Шығыс, Сомали, Латын Америкасы және Тынық мұхиты бойынша жүргізген зерттеулері түрлі мәдениеттердегі дәстүрлі және ұзақ мерзімді практикалардың қазіргі ХҒҚ-мен үлкенінен сәйкес келетінін көрсетті. ХҒҚ-ға сәйкес келетін жергілікті және мәдени практикаларды құрметтеу маңызды. Осы байланыстарға және жергілікті практикаларға сүйену жергілікті топтар мен қауымдастықтар арасында ХҒҚ принциптерін тану мен оларды сақтауға көмектеседі. Дюрхам ескертеді, дәстүрлі практикалар мен ХҒҚ заң нормалары көбінесе үйлесімді болғанымен, олардың толық сәйкес келетінін болжамау керек. Заң нормалары мен мәдени практикалар арасында қайшылықтар бар салалар бар. Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық, мысалы, көбінесе мәдени аргументтермен ақталады, бірақ ХҒҚ және басқа халықаралық құқықтарда тыйым салынған. Мұндай жағдайларда ХҒҚ-ның кері әсер етуін қамтамасыз ету маңызды.