Фриц Фишер: Бірінші дүниежүзілік соғыстың себептерін зерттеуші тарихшы

Кіріспе

Фриц Фишер (5 наурыз 1908 – 1 желтоқсан 1999) – неміс тарихшысы, ең алдымен Бірінші дүниежүзілік соғыстың себептерін талдауымен танымал. 1960 жылдардың басында Фишер соғысқа Германия империясының ғана жауапты екенін айтатын даулы тезис ұсынды. Фишердің антиревизионистік тұжырымдары Батыс Германия үкіметін және тарихи қауымдастықты қатты дүр сілкіндірді, себебі ол Германияны екі дүниежүзілік соғысқа да кінәлі деп көрсетті, Германияның әділдігіне сенуші ұлттық нанымға қарсы шығып, оның жақын тарихын жаулау мен агрессия тарихына айналдырды. "Тарихшылар мен тарихи жазу энциклопедиясы" Фишерді 20 ғасырдың ең маңызды неміс тарихшысы деп атады. 1984 жылы ол Америка тарихи қауымдастығының құрметті мүшесі болып сайланды.

Өмірбаян

Фишер Бавариядағы Людвигштадтта дүниеге келген. Әкесі теміржол инспекторы болған. Ансбах пен Эйхштатт гимназияларында білім алған Фишер Берлин және Эрланген университеттеріне оқуға түсті, онда тарих, педагогика, философия және теологияны оқыды. Фишер 1939 жылы нацистік партияға қосылып, 1942 жылы партиядан шықты. Фишердің алғашқы ықпалдары 1945 жылға дейінгі неміс тарихшыларына тән гегельдік-ранкеандық қарама-қарсылық болды, сондықтан Фишердің алғашқы жазбалары оңшыл бағытта болды. Бұл ықпал Фишердің алғашқы кітаптарында, XIX ғасырдағы пруссиялық білім беру реформаторы Людвиг Николовийдің және 1858-1862 жылдар аралығында пруссиялық білім министрі Мориц Август фон Бетман Холлвегтің өмірбаяндарынан көрінеді. 1942 жылы Фишерге Гамбург университетінде профессорлық қызмет берілді және ол Маргарет Лаут Волкманға үйленді, олардың екі баласы болды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста Вермахтта қызмет еткен. 1947 жылы тұтқын лагерінен босатылғаннан кейін, ол Гамбург университетінде профессор болып, 1978 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін сол жерде қалды. 1984 жылы Америка тарих қоғамының құрметті мүшесі атанды. Келесі жылы Лондон қаласында граф Монтгеластың «Орталық державалар ісі» атты кітабы жарық көрді. 1961 жылы Гамбург университетінің толық профессор дәрежесіне жеткен Фишер өзінің соғыстан кейінгі алғашқы кітабы «Гриф нах дер Велтмахт: Ди Кригсциелполитика дес кайзерлишен Германия 1914–1918» (ағылшын тілінде «Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыстағы мақсаттары») арқылы тарих мамандығында сенсация тудырды. Бұл кітапта, негізінен, Германияның сыртқы саясатын қалыптастырудағы ішкі қысым топтарының рөліне қатысты Фишер неміс қоғамындағы әртүрлі қысым топтарының Шығыс Еуропа, Африка және Таяу Шығыста агрессивті империалистік саясат жүргізуді көздегенін дәлелдеді. Фишердің пікірінше, 1914 жылдың қыркүйек айында Еуропа мен Африканың кейбір бөліктерін аннексиялауды талап ететін «Қыркүйек бағдарламасы» неміс қоғамындағы лобби топтарының кең ауқымды аумақтық кеңею талаптары арасындағы келісімге келу әрекеті болды. Фишердің айтуынша, Германия үкіметі 1914 жылдың жазында Франц Фердинандтың өлтірілуінен туындаған шілде дағдарысын пайдаланып, Германияның үстемдігінде болатын Миттелеуропа және Германияның үстемдігінде болатын Африканы құру үшін Дуал Антантаға қарсы соғыс жоспарын жүзеге асыру үшін қолданған. Фишердің айтуынша, Германия үкіметі Ұлыбритания империясымен соғысты қаламайды, бірақ олар аннексия мен гегемонияға ұмтылу үшін тәуекелге баруға дайын болды. Америкалық тарихшы Клаус Эпштейн 1962 жылғы қазанда жарияланған Фишердің кітабына берген шолуында, оның пікірінше, Фишер Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты жауапкершілік және неміс мақсаттары туралы бұрын жарияланған барлық кітаптарды дереу ескірген деп атады. Фишердің Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты Германияның жауапкершілігі туралы ұстанымы «Фишер тезисі» деп белгілі болды. Кітаптың алдында Фишердің 1959 жылы Historische Zeitschrift журналында жариялаған мақаласы жарық көрді, онда ол 1961 жылғы кітабында кеңейткен аргументтерін алғаш рет жариялады. «Ахилл қалқаны: соғыс, бейбітшілік және тарих бағыты» еңбегінде Филип Боббит Фишердің кітабы жарық көргеннен кейін Бірінші дүниежүзілік соғыстың «қасіретті қателік» емес, неміс саясатының салдары екенін «тұрақтау мүмкін емес» деп жазды. Көптеген немістер үшін Германияның Екінші дүниежүзілік соғысқа себепкер болғанын мойындау оңай болды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғысқа себепкер болмайтынын, ол әлі де Германияны қоршап алған жауыздардың күшімен тудырылған соғыс ретінде қарастырылды. Фишер Германияның канцлері доктор Теобальд фон Бетман Холльвегтің 1914 жылдың қыркүйегінде (соғыс басталғаннан кейін) Бельгияның барлық бөлігін, Францияның және Ресейдің бір бөлігін аннексиялауды жоспарлағанын көрсететін құжаттарды жариялаған алғашқы неміс тарихшысы болды. Фишер Германияның 1900 жылдан бастап Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі сыртқы саясатында сабақтастық болғанын, Германияның екі дүниежүзілік соғысқа да жауапты екенін айтты. Бұл идеялар оның кейінірек жазған «Иллюзиялар соғысы» (Krieg der Illusionen), «Элиталар одағы» (Bündnis der Eliten) және «Гитлер кездейсоқ оқиға емес еді» (Hitler war kein Betriebsunfall) кітаптарында кеңейтілді. Фишер Император дәуірі бойынша сарапшы болғанымен, оның жұмысы Үшінші рейхтің сыртқы саясаты туралы пікірталасқа маңызды үлес қосты. 1969 жылы шыққан «Иллюзиялар соғысы» (Krieg der Illusionen) кітабында Фишер 1911 жылдан 1914 жылға дейінгі неміс саясатын егжей-тегжейлі зерттеді, онда ол неміс сыртқы саясатының ішкі саяси жағдайларға бағыныстылығын (Primat der Innenpolitik) талдады. Фишердің пікірінше, империялық неміс мемлекеті өзін демократияға деген талаптардың артуымен қоршауда сезініп, демократиялық ұмтылыстарды ықпалдан тыс қалдыру үшін агрессия саясатын жүргізді. Фишер неміс тарихының «ерекше жолы» (Sonderweg) интерпретациясының негативті нұсқасын қолдаған алғашқы неміс тарихшысы болды, бұл неміс қоғамының даму жолының Реформациядан (немесе кейінірек, 1871 жылы неміс рейхі құрылғаннан бастап) сөзсіз Үшінші рейхке әкелгенін көрсетеді. Фишердің пікірінше, XIX ғасырдағы неміс қоғамы экономикалық және өнеркәсіптік жағынан дамығанмен, саяси жағынан дамымады. Фишер үшін 1914 жылға дейінгі неміс сыртқы саясатының басты себебі реакциялық неміс элитасының әлеуметтік демократтарға дауыс беруден халықтың назарын аудару және Франция, Ұлыбритания және Ресей есебінен Германияны әлемдегі ең ұлы держава ету әрекеттері болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың себепкері болған неміс элитасы Веймар Республикасының сәтсіздігіне де жауапты болды, бұл Үшінші рейхке жол ашты. Фишердің талдауында, бұл дәстүрлі неміс элитасы нәсілшіл, империалистік және капиталистік идеологиямен басқарылды, бұл нацистердің сенімдерінен көп ерекшеленбеді. Осы себепті Фишер Бетман Холльвегті «1914 жылғы Гитлер» деп атады. Фишердің аргументтері 1960 жылдардың басында «Фишер дауы» деп аталатын дауды тудырды, онда Герхард Риттер басқарылған неміс тарихшылары Фишердің пікірлерін жоққа шығаруға тырысты. Австралиялық тарихшы Джон Мозес 1999 жылы Фишер ұсынған құжаттамалық дәлелдердің Германияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа жауапкер екенін дәлелдеуде өте убедительді екенін атап өтті. 1990 жылы The Economist өзінің оқырмандарына нелістік Еуропа халқының неміс қайта бірігуінен неге қорқып жүргенін түсіну үшін Фишердің «жақсы құжатталған» кітабын қарастыруға кеңес берді. Фишер және оның талдау моделі неміс тарихнамасында революция жасады. Оның ішкі саяси факторлардың басымдығы (Primat der Innenpolitik) эвристикасы, Германияның сыртқы саясатына ішкі қысым топтарының «енгізілімдерін» және олардың неміс элитасының империалистік идеяларымен өзара әрекеттесуін қарастыру арқылы Император дәуіріндегі Германияның сыртқы саясатын қайта бағалауға мәжбүр етті. Фишердің Император Германия үкіметінің құжаттарын тауып, олардың Ресей Поляшасын этникалық тазарту және Германияны тұруға жарамды жермен (Lebensraum) қамтамасыз ету мақсатын көздегенін анықтауы көптеген адамдарды Нацистердің Екінші дүниежүзілік соғыста жүргізген ұқсас схемалары тек Адольф Гитлердің идеяларына байланысты емес, сонымен қатар Гитлерден бұрынғы ұзақ дәуірде қалыптасқан неміс ұмтылыстарын көрсетеді деген қорытындыға әкелді. 1960 жылдардағы Герхард Риттер сияқты көптеген неміс тарихшылары, Гитлердің тарихқа кездейсоқ оқиға екенін және неміс тарихымен байланысы жоқ екенін ұнатқан, Фишердің осы құжаттарды жариялауына ашуланып, оның жұмысын «немісге қарсы» деп шабуылдады.

Fischer was born in Ludwigsstadt in Bavaria. His father was a railway inspector. Educated at grammar schools in Ansbach and Eichstätt, Fischer attended the University of Berlin and the University of Erlangen, where he studied history, pedagogy, philosophy and theology. Fischer joined the Nazi Party in 1939, and left the Party in 1942. Fischer's major early influences were the standard Hegelian Rankean opposition typical of the pre 1945 German historical profession, and as such, Fischer's early writings bore a strong bent towards the right. This influence was reflected in Fischer's first books, biographies of Ludwig Nicolovius, a leading 19th century Prussian educational reformer and of Moritz August von Bethmann Hollweg, the Prussian Minister of Education between 1858 and 1862. In 1942, Fischer was given a professorship at the University of Hamburg and he married Margarete Lauth Volkmann, with whom he fathered two children. He served in the Wehrmacht in World War II. After his release from a POW camp in 1947, he went on as a professor at the University of Hamburg, where he stayed until his retirement in 1978. He was made an honorary member of the American Historical Association in 1984. A further book by Count Montgelas, The Case for the Central Powers was published in London the following year.) In 1961, Fischer, who by then had risen to the rank of full professor at the University of Hamburg, rocked the history profession with his first postwar book, Griff nach der Weltmacht: Die Kriegszielpolitik des kaiserlichen Deutschland 1914–1918 (published in English as Germany's Aims in the First World War), in which he argued that Germany had deliberately instigated World War I in an attempt to become a world power. In this book, which was primarily concerned with the role played in the formation of German foreign policy by domestic pressure groups, Fischer argued that various pressure groups in German society had ambitions for aggressive imperialist policy in Eastern Europe, Africa and the Middle East. In Fischer's opinion, the "September Program" of September 1914 calling for the annexation of parts of Europe and Africa was an attempt at compromise between the demands of the lobbying groups in German society for wide ranging territorial expansion. Fischer argued that the German government used the July Crisis caused by the assassination of Archduke Franz Ferdinand in the summer of 1914 to act on plans for a war against the Dual Entente to create Mitteleuropa, a German dominated Europe, and Mittelafrika, a German dominated Africa. Though Fischer argued that the German government did not want a war with the British Empire, they were ready to run the risk in pursuit of annexation and hegemony. The American historian Klaus Epstein noted, in his review of Fischer's book published in October 1962, that in his opinion Fischer instantly rendered obsolete every book previously published on the subject of responsibility for the First World War and German aims in that war. Fischer's own position on German responsibility for World War I has become known as the "Fischer thesis". The book was preceded by Fischer's groundbreaking 1959 article in the Historische Zeitschrift in which he first published the arguments that he expanded upon in his 1961 book. In The Shield of Achilles: War, Peace, and the Course of History, Philip Bobbitt has written that after Fischer published it became "impossible to maintain" that World War I had been a "ghastly mistake" rather than the consequence of German policy. For most Germans, it was acceptable to believe that Germany had caused World War II, but not World War I, which was still widely regarded as a war forced upon Germany by its encircling enemies. Fischer was the first German historian to publish documents showing that the German chancellor Dr. Theobald von Bethmann Hollweg had made plans in September 1914 (after the war began) to annex all of Belgium, part of France and part of Russia. Fischer suggested that there was continuity in German foreign policy from 1900 to the Second World War, implying that Germany was responsible for both world wars. These ideas were expanded in his later books Krieg der Illusionen (War of Illusions), Bündnis der Eliten (From Kaiserreich to Third Reich) and Hitler war kein Betriebsunfall (Hitler Was No Chance Accident). Though Fischer was an expert on the Imperial era, his work was important in the debate about the foreign policy of the Third Reich. In his 1969 book War of Illusions (Krieg der Illusionen), Fischer offered a detailed study of German politics from 1911 to 1914 in which he offered a Primat der Innenpolitik (primacy of domestic politics) analysis of German foreign policy. In Fischer's view, the Imperial German state saw itself under siege by rising demands for democracy at home and looked to distract democratic strivings through a policy of aggression abroad. Fischer was the first German historian to support the negative version of the Sonderweg ("special path") interpretation of German history, which holds that the way German society developed from the Reformation (or from a later time, such as the establishment of the German Reich of 1871) inexorably culminated in the Third Reich. In Fischer's view, while 19th century German society moved forwards economically and industrially, it did not do so politically. For Fischer, German foreign policy before 1914 was largely motivated by the efforts of the reactionary German elite to distract the public from casting their votes for the Social Democrats and to make Germany the world's greatest power at the expense of France, Britain and Russia. The German elite that caused World War I was also responsible for the failure of the Weimar Republic, which opened the way for the Third Reich. This traditional German elite, in Fischer's analysis, was dominated by a racist, imperialist and capitalist ideology that was little different from the beliefs of the Nazis. For this reason, Fischer called Bethmann Hollweg the "Hitler of 1914". Fischer's arguments set off the so called "Fischer Controversy" of the early 1960s when German historians led by Gerhard Ritter attempted to rebut Fischer. The Australian historian John Moses noted in 1999 that the documentary evidence introduced by Fischer is extremely persuasive in arguing that Germany was responsible for World War I. In 1990, The Economist advised its readers to examine Fischer's "well documented" book to examine why people in Eastern Europe feared the prospect of German reunification. Fischer and his analytical model caused a revolution in German historiography. His Primat der Innenpolitik heuristic, with its examination of the "inputs" into German foreign policy by domestic pressure groups and their interaction with the imperialist ideas of the German elite, forced a re evaluation of German foreign policy in the Imperial era. Fischer's discovery of Imperial German government documents advocating as a war aim the ethnic cleansing of Russian Poland and subsequent German colonization to provide Germany with Lebensraum (living space) led many to argue that similar schemes pursued by the Nazis in World War II were not due solely to Adolf Hitler's ideas but rather reflected widely held German aspirations that long pre dated Hitler. Many German historians in the 1960s such as Gerhard Ritter, who liked to argue that Hitler was just a Betriebsunfall of history with no real connection to German history, were outraged by Fischer's publication of these documents and attacked his work as "anti German".

Сындар

Фишердің бұл айыптамалары академиялық әлемде, әсіресе Батыс Германияда терең дау тудырды. Оның аргументтері соншалық ашуға себеп болды ki, Гамбургтегі баспа кеңсесі өртке ұшырады. Оның еңбектері Герхард Риттер сияқты басқа тарихшыларды оның соғыс мақсаттары тезисіне қарсы кітаптар мен мақалалар жазуға шабыттандырды. Көптеген сыншылар Фишер Германияны дұрыс тарихи контексттен тыс көрсеткенін айтады. Олардың пікірінше, Германия 20 ғасырдың басындағы Еуропа елдерінің арасында ерекше агрессивті болған жоқ, ол кезде Еуропаның үстем сыныптарында әлеуметтік дарвинизмнің күрес тұжырымдары кең таралған еді. Сыншылар сондай-ақ Колумбтың Америкаға жасаған саяхаттарынан кейінгі ғасырларда Ұлыбритания, Франция, Испания, Португалия, Нидерланды сияқты Батыс Еуропа елдері Германияның 1871 жылы бірігуінен бұрын-ақ кең аумақты отарлар мен ықпал аймақтарын иеленгенін, сондықтан Германияны ғана «әлемдік билікке ұмтылумен» айыптау қиын, өйткені бұл ғасырлар бойы Батыс Еуропаның дәстүрі болған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана көптеген еуропалық отарлар тәуелсіздік алды. Тіпті Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін де Франция Индокитай үстінен бақылауын тоқтатудан бас тартты. Сонымен қатар, Фишердің уақыт кестесінің дәлдігі де сынға түсті. Бетман Холльвегтің қыркүйек бағдарламасы, Германияның соғыс мақсаттарын көрсететін құжат, соғыс басталғаннан кейін ғана жарияланды және Германия үшін жағдай әлі де жақсы болатын. Сонымен қатар, басқа державалар да соғыстан кейінгі аумақтық пайдаларға қатысты ұқсас жоспарлар жасап отырды. 1870 жылы франко-прусс соғысында жеңілген Франция Германияға қарсы кек алуға және Эльзас пен Лотарингияны қайтадан иеленуге бел буды. Ресейдің де ұзақ мерзімді, нақты соғыс мақсаттары болды.