Кіріспе

Шетелдік тіл – белгілі бір елдің ресми тілі емес және сол елде әдетте қолданылмайтын тіл. Сол елде ана тілінде сөйлейтін адамдар оны мектепте, өздігінен оқып немесе тіл курстарына қатысу арқылы саналы түрде үйренуі қажет. Шетел тілін екінші тіл ретінде де үйренуге болады, бірақ екі ұғым арасында айырмашылық бар. Екінші тіл – сөйлеушінің тұратын аймағында қарым-қатынас, білім беру, бизнес немесе басқару үшін маңызды рөл атқаратын тіл. Сондықтан, екінші тіл міндетті түрде шетел тілі болып табылмайды. Туғаннан бастап немесе өте ерте жастан бірнеше тілді үйренген балалар екі тілді немесе көп тілді деп есептеледі. Мұндай балалардың екі, үш немесе одан да көп ана тілі болуы мүмкін, яғни бұл тілдер олар үшін шетел тілі болып саналмайды, тіпті баланың туған еліндегі көпшілік үшін бір тіл шетел тілі болса да. Мысалы, баласынан ағылшын тілін, ал мектепте ирланд тілін үйренген бала үшін екі тіл де шетел тілі емес. Бұл Үндістан, Оңтүстік Африка немесе Канада сияқты көп тілді елдерде жиі кездеседі. Жалпы, балалар ересектерге қарағанда шетел тілдерін үйренуде артықшылыққа ие деп саналады. Дегенмен, зерттеулер көрсеткендей, тіл мен грамматика ережелерін білу, сондай-ақ сөздік қорын жаттау қабілеті ересектерге шетел тілдерін үйренуде көмектеседі.

Шетел тілінде білім алу және сөйлеу қабілеті

Көптеген мектептер әлем бойынша кем дегенде бір шет тілін оқытады, ал көптеген колледждер мен жоғары мектептерде бітіру алдында шет тілін білу талап етіледі. 1998 жылға қарай Еуропадағы оқушылардың басым бөлігі міндетті білім берудің бір бөлігі ретінде кем дегенде бір шет тілін оқыды, жалғыз ерекшелік – Ирландия, онда бастауыш және орта мектеп оқушылары ирланд және ағылшын тілдерін үйренеді, бірақ екеуі де шет тіл деп есептелмейді (дегенмен ирланд оқушылары үшінші еуропа тілін оқыса да). Еуропада шет тілін оқытуды бастаған кезде оқушылар аптасына орташа есеппен үш-төрт сағат сабақ алады. Шет тілі сабақтары әдетте бастауыш мектептің соңында немесе орта мектептің басында басталады. Алайда, Люксембург, Норвегия және Мальтада алғашқы шет тілді алты жастан, ал Фландрияда – он жастан бастап оқиды. Уэльсте барлық балаға бастауыш мектептің бірінші сыныбынан бастап валлий тілі оқытылады. Валлий тілі 16 жасқа дейін міндетті, бірақ GCSE емтиханына тапсыру міндетті емес. Кейбір елдерде оқушылар сабақтарды толығымен шет тілінде алады: мысалы, азшылық/өңірлік тілдері бар Еуропа елдерінің жартысынан астамы азшылық және мемлекеттік тілді оқыту үшін жартылай шомылу әдісін қолданады. Бұл әдіс Канадада да кеңінен қолданылады, онда ағылшын тілді студенттер сабақтардың көп бөлігін француз тілінде оқып жатыр. 1995 жылы Еуропалық комиссияның «Білім беру және оқыту» жөніндегі ақ парағында мектеп оқушыларының жоғарғы орта білімге дейін кем дегенде екі шет тілін үйренуінің маңыздылығы атап өтілді. 2000 жылғы Лиссабон саммиті тілдерді бес маңызды дағдының бірі деп белгіледі. Мектептерде шет тілдерін оқытудың жоғары деңгейіне қарамастан, шет тілін білетінімді айтатын ересектердің саны күтілгеннен төмен. Бұл әсіресе ана тілі ағылшын тілі болғандарға қатысты: 2004 жылы Office Angels компаниясы жүргізген британдық сауалнама көрсеткендей, Ұлыбританиядағы жұмыс істейтін 10 жұмысшының біреуі ғана шет тілінде сөйлей алады, ал 5 пайызынан да аз адам екінші тілде 20-ға дейін санауға шамасы жетеді. 2012 жылы Еуропалық комиссия жүргізген сауалнама бойынша Ұлыбританиядағы жауап берушілердің 61 пайызы ана тілінен басқа тілде сөйлей алмайтынын айтты (5-бет). 1990 жылдардан бері, Еуропадағы тілдерді оқытуды стандарттау мақсатында Тілдерді оқытудың ортақ еуропалық ережелері жүйесі қолданылып келеді. «The Atlantic» журналында жарияланған мақалада АҚШ халқының ересек азаматтарының тек 1 пайызы ғана шет тілін жақсы білетінімді айтады. Бұл көрсеткіш көптеген басқа елдерде әлдеқайда жоғары. Шет тілін үйренудің көптеген артықшылықтары болғанына қарамастан, АҚШ мектептері шет тілдерін өздерінің бюджеттерінен қысқартуды жалғастырып жатыр.

Шетел тілін үйрену құралдары

Соңғы жылдары компьютерлік көмекпен тіл үйрену шет тілдерін оқытуға енгізілді және компьютер мен тіл үйренуші арасындағы өзара әрекеттесу деңгейі әртүрлі компьютерлік бағдарламалар жасалды. Шет тілін үйренушілердің нақты тілдік дағдыларын дамытуға бағытталған, шет тілінде жазуға және оқуға көмектесетін құралдар да шет тілдерін үйренушілерге қолжетімді балама құралдар болып табылады.

Шетел тілдерін үйренуді зерттеу

Шетел тілін үйренудің көптеген артықшылықтары бар, олар мансап мүмкіндіктерін жақсартудан бастап ойлау қабілетін арттыруға дейін. 2004 жылы Ұлыбританиядағы Мишель Томас тіл орталығы жүргізген зерттеуде екінші тілді білушілердің орташа жалақысы жылына 3000 фунт стерлинг (3300 евро) немесе өмір бойы 145 000 фунт стерлинг (159 000 евро) көбейетіні анықталды, сонымен қатар олар қарама-қарсы жыныстағы адамдармен қарым-қатынас орнатуда сәттірек болады. Зерттеу көрсеткендей, 10 британдық компанияның 9-ы тіл білімінің бизнесті дамытуға көмектесетінін айтты. Екі немесе бірнеше тілді білетін адам компьютер бағдарламашысы немесе инженерге қарағанда әлдеқайда көп табыс таба алады, себебі олар шетел тіліндегі білімімен көптеген мансаптық жолдарда жетістікке жете алады. Сонымен қатар, әлемнің әртүрлі елдерінен келген адамдардың саны артуына байланысты, көп тілді білушілер клиенттермен оңай тіл табыса алады. 2004 жылы Лондон университетінің колледжі (UCL) 105 адамның миын зерттеді, олар бірнеше тілде сөйлей алады. Зерттеу нәтижесінде екінші тілді жас кезінде үйренгендердің сұр заттары кейінірек үйренгендерге қарағанда тығыз екені анықталды. АҚШ және Кореядан 300-ден астам адаммен жүргізілген тәжірибелер екінші тілде ойлаудың қауіп-қатерлер мен пайдаларды дұрыс бағалауға кедерілтіретін, терең бойға сіңген, жаңылыстыратын көзқарастарды азайтатынын көрсетті. Басқа зерттеулер ерте жастан екінші тілге қатысудың әртүрлі ойлау стратегияларын дамытатынын, бұл тілдік есептерде ғана емес, математика сияқты салаларда да көмектесетінін көрсетті. Екінші тілді ерте үйренген балалар өз ойларын әртүрлі жолдармен білдіре алады, бұл оларға мәселеге бірнеше тұрғыдан қарауға және оның бірнеше шешімі бар екенін түсінуге көмектеседі. Шетел тілін үйренудің тағы бір артықшылығы – назар аудару қабілеті мен көп тапсырманы бір уақытта орындау дағдысын жақсарту. Потомак университетінің зерттеуіне сәйкес, екі тілді адамдар бір тілді адамдарға қарағанда назарын жақсырақ бақылай алады және тапсырмаларды оңай ауыстыра алады. Бұл олардың қай тілді қолданатынын үнемі бақылап, екінші тілдің әсерін жоя білу қабілетімен байланысты. Бұл ақыл-ой жаттығуы жоспарлау, ұйымдастыру, мәселелерді шешу және шешім қабылдау үшін жауапты атқару функциясын жаттықтырады. Шетел тілін үйрену шығармашылықты да арттырады, өйткені ол идеяларды білдірудің жаңа тәсілдерімен және қалыптан тыс ойлауға мүмкіндік береді. Шетел тілін үйрену ана тіліне де оң әсер етеді. Cambridge Assessment English блогында жарияланған мәліметтерге сәйкес, басқа тілді үйрену студенттердің грамматика, сөздік қоры және сөйлем құрылымын жақсы түсіну арқасында ана тіліндегі сауаттылығын арттыруға көмектеседі. Шетел тілін үйрену басқа мәдениеттер мен көзқарастарды түсінуді де арттырады, өйткені ол әртүрлі тілдердегі ақпарат пен ойын-сауық көздеріне қол жеткізуге және әртүрлі ортадан келген адамдармен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді. Бұл басқаларға деген сонымен қатар, төзімділік пен құрмет сезімін қалыптастырады. Қорытындылай айтқанда, шетел тілін үйрену тек практикалық мақсаттар үшін ғана емес, сонымен қатар танымдық, әлеуметтік және жеке даму үшін де пайдалы. Ол мидың жұмысын, есте сақтау қабілетін, назар шоғырландыруды, шығармашылықты, қарым-қатынас дағдыларын және мәдени сананы жақсартады. Бұл білім алу, жұмыс және саяхаттау үшін жаңа мүмкіндіктер ашады. Сондықтан, өмірін байытып, көзқарасын кеңейткісі келетін кез келген адам үшін шетел тілін үйрену – құнды инвестиция.

Білім алу мен білім алу

Лингвистикалық және педагогикалық әдебиеттерде тілді меңгеру мен үйрену арасындағы айырмашылық жиі кездеседі. Балалар өз ана тілін "меңгереді" дейміз, себебі олар бұрынғы ешқандай ақпарат немесе білімсіз бастайды, ал ересектер шетел тілін "үйренеді". Меңгеру – табиғи, санасыз, үйретілмеген және мүмкін үйретуге келмейтін процесс ретінде қарастырылады, ал үйрену – көбінесе жасанды, саналы және нұсқаулар мен оқуға байланысты деп есептеледі. Тілді меңгеру мен үйрену арасындағы бұл айырмашылық тіл үйренуді талқылауда пайдалы болуы мүмкін, өйткені екінші тілді меңгеру жағдайындағы жағдайлар, формалды емес, еркін, бағытталмаған және табиғи болғандықтан, меңгеруге мүмкіндік береді. Керісінше, шетел тілін үйрену кезінде білім беру көбінесе үйренуге мүмкіндік жасайды. Дегенмен, шетел тілін үйрену кезінде меңгеру, ал екінші тілді үйрену кезінде үйрену процестерінің жүзеге асуын ескеру қажет. Мысалы, АҚШ-қа көшіп келгендер мақсатты тіл ортасында тіл үйрету курстарына қатысып, меңгеру мен үйренудің екеуіне де жағдай жасай алады. Сол сияқты, мақсатты тіл ортасынан алыс болған тіл үйренушілер де радио немесе әдебиет сияқты БАҚ арқылы тілді меңгере алады. Қорытындылай келе, тілді меңгеру мен үйрену арасындағы айырмашылықты түсіну тілді меңгеру және үйренуді түсіну үшін пайдалы болғанымен, екі процестің де әртүрлі тіл үйрену контексінде жүзеге асуын мойындау маңызды. Сондықтан, тілді меңгеру мен үйренуді барынша арттыру үшін оқушының қажеттіліктері мен мақсаттарына сәйкес келетін, тіл үйренудің әртүрлі стратегиялары мен әдістерін қолдану қажет.