Кіріспе
Вьетнамдық түрме лагері Hỏa Lò түрмесі (, Nhà tù Hỏa Lò; ) – Ханой қаласындағы түрме. Бұл түрме бастапқыда Индокитайдағы француз отаршылары саяси тұтқындарды ұстау үшін, ал кейін Вьетнам соғысы кезінде Солтүстік Вьетнам АҚШ-тың соғыс тұтқындарын ұстау үшін пайдаланған. Осы кезеңде американдық тұтқындар бұл түрмені «Ханой Хилтоны» деп атаған. «Үйге оралу» операциясынан кейін түрме вьетнамдық диссиденттер мен басқа да саяси тұтқындарды, соның ішінде ақын Нгуен Чи Тхиенді қамауға алу үшін қолданылды. Түрме 1990-шы жылдары бұзылып, бірақ оның қақпасы қазір мұражай ретінде сақталған.
Hỏa Lò Prison (, Nhà tù Hỏa Lò; ) was a prison in Hanoi originally used by the French colonists in Indochina for political prisoners, and later by North Vietnam for U. S. prisoners of war during the Vietnam War. During this later period, it was known to American POWs as the "Hanoi Hilton". Following Operation Homecoming, the prison was used to incarcerate Vietnamese dissidents and other political prisoners, including the poet Nguyễn Chí Thiện. The prison was demolished during the 1990s, although its gatehouse remains a museum.
Француз дәуірі
Хỏa Lò атауы, көбінесе "отты пеш" немесе тіпті "тозақ ойығы" деп аударылады, сонымен қатар "пеш" дегенді де білдіреді. Атау, колониялық дәуірге дейін көшеде ағаш пештері мен көмір отты пештерді сататын дүкендер көп болғандықтан, phố Hỏa Lò көшесінің атынан шыққан. Түрме 1886 жылдан 1889 жылға дейін, содан кейін 1901 жылға дейін француздармен Ханойда салынды. 1913 жылғы жөндеу сыйымдылығын 460-тан 600-ге дейін арттырды. Түрме ішінде ақпарат алмасып, идеялар тарады. Коммунистік Солтүстік Вьетнам және Вьетминьнің болашақ жетекші тұлғаларының көпшілігі 1930 және 1940 жылдары Maison Centrale-де уақыт өткізді. "Колониялық Бастилиядағы" саяси тұтқындардың жағдайы 1929 жылы троцкист Фан Ван Хумның харизматикалық публицист Нгуен Ан Ниньбен бөліскен тәжірибесі туралы кең таралған есебінде жарияланды.
Вьетнам Демократиялық Республикасы, 1954 жыл
Диен-Бьен-Фу шайқасында жеңілгеннен кейін және 1954 жылғы Женева келісімдерінен соң француздар Ханойды тастап кетті, ал түрме Вьетнам Демократиялық Республикасының билігіне өтті. Кейін түрме революциялық доктрина мен қызметтің оқу орталығы болды және француздар кеткеннен кейін солтүстік вьетнамдықтар үшін оның тарихи маңызын сақтау үшін сақталды. Бастапқыда АҚШ әскери тұтқындары нашар тағам мен санитарлық емес жағдайлар сияқты қиын жағдайларға тап болды. Американдық әскери тұтқындары түрме кешенін сарказммен "Ханой Хилтон" деп атады, бұл белгілі Хилтон қонақүйлер желісіне сілтеме жасады. Атауды кім алғаш айтқандығы туралы алғашқы тұтқындар арасында пікірталас болды, бірақ F-8D ұшқышы Боб Шумейкер оны бірінші болып жазып, "Ханой Хилтонына қош келдіңіз" деп бір шелек тұтқасына қашап, әуе күштерінің лейтенанты Роберт Пилдің келгенін күтіп алды. 1967 жылдың басынан бастап түрменің жаңа бөлігі келіп жатқан американдық әскери тұтқындары үшін ашылды. Бұл есімдердің таңдалу себебі көптеген ұшқыштар Лас-Вегасқа жақын орналасқан Неллис әуе күштері базасында оқығандықтан болды. Американдық ұшқыштар көбінесе тұтқындалған кезде жағдайы нашар болды, олар шығу кезінде немесе жерге қонғанда жарақат алған. Hỏa Lò Солтүстік Вьетнам армиясының тұтқынға алынған әскери қызметшілерді, көбінесе бомбалау кезінде атып түсірілген американдық ұшқыштарды ұстау, азаптау, қорлау және тексеру үшін пайдаланған бір орын болды. Соғыс тұтқындарына "әдепті және гуманитарлық қарым-қатынас жасауды" талап ететін келісімдерге қарамастан, арқанмен байлау, темірмен бұғаулау, ұрып-соғу және ұзақ уақыт жекелеген камерада ұстау сияқты қатыгез азаптау әдістері қолданылды. Джонсон әкімшілігі кезінде осы және басқа Солтүстік Вьетнам түрмелерінен әскери тұтқындар босатыла бастағанда, олардың куәліктері әскери тұтқындарды кең ауқымды және жүйелі түрде зорлық-зомбылыққа салуды көрсетті. Hỏa Lò және басқа түрмелердегі қарым-қатынасқа қатысты Солтүстік Вьетнам тұтқындар Женева конвенциясына сәйкес жақсы қарым-қатынас жасалғанын айтып қарсылық білдірді. 1969 жылы олар американдық тұтқындардың осы пікірді қолдайтын бірқатар мәлімдемелерін жариялады. 1969 жылдың соңынан бастап Hỏa Lò және басқа лагерьлердегі тұтқындарға қатысты жағдай жеңілдеп, көбінесе шыдамды болды. Бұл Hỏa Lò-да "Бірлік лагері" деп аталатын ортақ тұрғын аймағын құруға мүмкіндік берді, бұл әскери тұтқындардың оқшаулануын азайтып, олардың көңіл-күйін жақсартты. Дуг Хегдаль, түрмедегі тұтқындардың барлығының есімдерін, жеке ақпаратын және тұтқындалу күндерін жаттап алу үшін ақымаққа салған тұтқын. Сэм Джонсон, АҚШ Әскери-әуе күштерінің ұшқышы, Конгресс депутаты (R-TX). Джо Кернан, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшқышы, Индиана штатының бұрынғы губернаторы. Джозеф Киттингер, АҚШ Әскери-әуе күштерінің ұшқышы, рекордтық парашютші. Уильям П. Лоуренс, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшқышы, Әскери-теңіз кадрларының бастығы және АҚШ Әскери-теңіз академиясының бастығы. Хайден Локхарт, Солтүстік Вьетнамда тұтқындалған әуе күштерінің ұшқышы, үшінші американдық тұтқын. Джон Маккейн, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшқышы, сенатор (R-AZ) және 2008 жылғы республикалық президенттікке үміткер, бес жарым жыл бойы сол жерде тұтқын ретінде болды. Робинсон Риснер, АҚШ Әскери-әуе күштерінің ұшқышы, 1965 жылдан 1973 жылға дейін әскери тұтқын болды. Атып түсіріліп, тұтқындалғанда подполковник болған ол, өзінің әріптес тұтқындары арасында басшылық тізбегін сақтауға жауапты жоғары дәрежелі әскери тұтқын болды. Говард Ратледж, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшқышы, ол 7 жарым жылдық тұтқындықта болған кезеңнің бір бөлігінде сол жерде ұсталды, "Менің жауларымның алдында: 1965–1973 – Соғыс тұтқыны" кітабының авторларының бірі. Лэнс Сижан, АҚШ Әскери-әуе күштерінің ұшқышы, Құрмет медалімен марапатталған. Джерри А. Синглтон, АҚШ Әскери-әуе күштерінің тікұшақ ұшқышы, подполковник, Күміс жұлдыз иегері. Джеймс Стокдейл, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшқышы, Құрмет медалімен марапатталған, 1992 жылғы вице-президенттікке үміткер. Ол және Уильям П. Лоуренс АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ең жоғары дәрежелі әскери тұтқындары болды. Флойд Джеймс Томпсон, АҚШ Армиясының арнайы күштері, ең ұзақ уақыт тұтқында болған американдық әскери тұтқын, шамамен 9 жыл тұтқында болды.
Соғыстан кейінгі есептер
1973 жылғы Париж бейбіт келісімдеріне қол жеткізілгеннен кейін, АҚШ және оның одақтастары Солтүстік Вьетнамды соғыс қылмыстары үшін ресми түрде айыптаған жоқ. 2000 жылдары Вьетнам үкіметі соғыс кезінде Хỏa Lò және басқа да жерлерде әскери тұтқындардың азапталғаны туралы мәлімдемелерді жалған деп санайды, бірақ АҚШ-пен қарым-қатынасты жақсарту мақсатында бұл мәселені еске алмауға ниетті. Дегенмен, американдық әскери қызметшілердің куәліктері олардың тұтқындалуы туралы өзгеше суреттейді. Соғыстан кейін Риснер Хỏa Lò-дағы жеті жылын баяндаған «Түннің аяқталуы» атты кітабын жазды. Отанға қайтарылғаннан кейін босатылған әскери тұтқындардан көптеген әдебиеттер пайда болды, олар Хỏa Lò және басқа түрмелерді кісі өлтіру, ұрып-сапалау, сүйектердің сынуы, тістер мен құлақ перделерінің зақымдануы, мүшелердің шығуы, ашаршылық, адам мен жануарлардың қалдықтарымен ластанған тағам берілуі және инфекциялар мен тропикалық ауруларға медициналық көмек көрсетілмеуі сияқты қатыгездіктер орын алған жерлер ретінде көрсетеді. Бұл егжей-тегжейлі мәліметтер Маккейннің («Әкелерімнің сенімі»), Дентон, Альварес, Дей, Риснер, Стокдейл және басқа да ондаған адамдардың естеліктерінде жазылған. Сонымен қатар, Хỏa Lò 1987 жылғы «Ханой Хилтон» атты голливудтік фильмде бейнеленген.
1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында
Түрме американдық тұтқындар босатылғаннан кейін де пайдаланыла берді. Соңғы тұтқындардың бірі – диссидент ақын Нгуен Чи Тхиен, ол 1979 жылы британдық елшілікке өлеңдерін жеткізуге тырысқаннан кейін қайта тұтқындалды және 1985 жылға дейін Хỏa Lò түрмесінде алты жыл өтті, содан кейін ол көбірек заманауи түрмеге ауыстырылды. Ол түрменің соңғы жылдарын, ішінара көркемдеп, "Hỏa Lò/Hanoi Hilton Stories" (2007) кітабында баяндайды.
Құрастыру, қайта құру және мұражай
Түрменің көп бөлігі 1990 жылдардың ортасында бұзылып, орнында қазір екі биік ғимарат тұр, олардың бірі – 25 қабатты «Сомерсет Гранд Ханой» сервистік пәтерлер үйі. Қалған бөліктері бастапқы француз отарлық қабырғаларын сақтап, коммерциялық кешенге айналдырылды. Бүгінде түрменің тек бір бөлігі ғана мұражай ретінде сақталған. Мұражайдағы экспонаттардың басым бөлігі француз отарлық кезеңіндегі түрмені көрсетеді, соның ішінде әлі де түпкілікті жабдықтарымен сақталған гильотина бөлмесі, сондай-ақ вьетнамдық саяси тұтқындардың – ерлер мен әйелдердің камералары бар. Бірнеше толық камерадан құрылыс материалдары, оның ішінде түпнұсқа кірпіштер, цементтік төбелер, аяқ тізбектері бар бетонды «жатақтар», түпнұсқа камера есігі мен терезесі сақталды. Бұл камералар алты жыл Вьетнамда, содан кейін шамамен он жыл Канадада сақтаудан кейін, түпкілікті материалдарды пайдалана отырып қайта құрастырылды және 2023 жылы Массачусетс штатының Стоу қаласындағы Америка мұрасы мұражайында ашылған тұрақты көрмеге айналды.