Кіріспе

Көптеген Ұлттар Достастығы елдерінде "бейбітшілік, тәртіп және жақсы басқару" (POGG) деген тіркес заңда заң шығару билігіне берілген өкілеттіктердің заңды мақсаттарын білдіру үшін қолданылады. Бұл тіркес көптеген Империялық Парламент актілерінде және Патенттарда, ең әйгілісі Барбадос, Канада, Австралия және бұрынғы Жаңа Зеландия мен Оңтүстік Африка конституцияларында кездеседі. Ол көбінесе АҚШ Тәуелсіздік Декларациясындағы "өмір, еркіндік және бақытты іздеу" деген рухани жақын мағынадағы тіркеске қарсы қойылады.

Өмірбаян

Құқықтық құжаттарда көбінесе қалдық ереже болады, ол өзгеше анықталмаған немесе даулы болып табылатын юрисдикцияларға қай органның билік ететінін көрсетеді. Заң құжаттарында нақты биліктер де көрсетілуі мүмкін, бірақ қалдық билікті белгілеу болашақ шешім қабылдаушыларға және жаңадан туындаған мәселелерге бағыт-жол көрсетуге көмектеседі. Алғашқыда қолданылған тіркес "бейбітшілік, игілік және жақсы үкімет" еді, бірақ ол ақырында "бейбітшілік, тәртіп және жақсы үкімет" түріне өсті, бұл тіркес британдық колонияларда үкіметтің қалдық билігін көрсету үшін стандартты фразеологияның бір бөлігіне айналды. Бұл тіркес бірнеше достас елдердің конституциялық құжаттарында қолданылса да, Канададағы федералды биліктің мәніне қатысты қайта-қайта туындаған дауларға байланысты Канада конституциясында ерекше маңызға ие.

Канада

Канадада «бейбітшілік, тәртіп және жақсы үкімет» (француз тілінде «paix, ordre et bon gouvernement») кейде POGG деп қысқартылады және көбінесе осы елдің Конфедерациясының негізі болған принциптерді сипаттау үшін қолданылады. 1840 жылғы Одақ заңында, Канада провинциясын құрғанда, «бейбітшілік, игілік және жақсы үкімет» деген ұқсас тіркес қолданылған. Қазір кең танылған «бейбітшілік, тәртіп және жақсы үкімет» тіркесі алғаш рет 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка заңында (қазіргі Конституция заңы, 1867 ж.) қолданылды, оны Императорлық Парламент қабылдады. Ол Канада Парламентінің заң шығаруын басшылыққа алатын принциптерді анықтайды. Нақтырақ айтқанда, бұл тіркес федералды заңның 91-бабында кездеседі, ол федералды және провинциялық үкімет деңгейлері арасындағы заңнамалық өкілеттіктерді бөлетін баптардың бір бөлігі болып табылады. Корольге Сенат пен Өкілдер палатасының кеңесімен және келісімімен Канаданың бейбітшілігі, тәртібі және жақсы үкіметі үшін барлық мәселе бойынша заңдар шығаруға рұқсат етіледі. POGG – 91-баптың кіріспе сөздерінен туындайтын өкілеттік және осы бап бойынша тізімделген өкілеттіктерден ерекшеленеді. Кейбір түсіндірмелерде кең ауқымды тіл федералды үкіметке толыққанды қалдық заңнамалық өкілеттіктерді беретіні айтылады. Бұл баптың қалдық сипаты сақталғанымен, оның ауқымы Сот кеңесінің жеке сот комитетінің (JCPC) шешімдерімен шектелді. JCPC осы баптың ауқымын үш бөлек салаға дейін тарылтты, сонымен қатар 1867 жылғы Конституция заңының 92(13)-бабына сәйкес мүлік және азаматтық құқықтар саласындағы провинциялық биліктің ауқымын кеңінен түсіндірді. Сот практикасы үш салаға бөлінді: Төтенше жағдайлар саласы, Бос немесе толық қалдық саласы және Ұлттық маңызы бар саласы, бұл анықтама Канада Жоғарғы Сотының Инфляцияға қарсы заң жөніндегі шешімінде берілген.

Түсіндіру ілімдері

Заң мәтіні парламентке провинциялық үкіметтерге бөлінбеген кез келген салада заң шығару үшін қалдық өкілеттіктер берсе де, кейінгі сот шешімдері «бейбітшілік, тәртіп және жақсы үкімет» билігінің ауқымын шектеді. Осы баптың ауқымының шектелуі оның тармақтарының тар түсіндірілуімен және 1867 жылғы Конституциялық актінің 92-бабы бойынша провинциялық өкілеттіктердің кең түсіндірілуімен байланысты. Атап айтқанда, 92(13) бап бойынша мүлік және азаматтық құқықтар саласындағы провинциялық өкілеттіктердің кеңдігі шектеуші болып табылады. Төтенше жағдайлар және Ұлттық маңыздылық бөлімдері 91-бапта тізімделген ережелерге ұқсас, шектелген федералдық құзыреттер ретінде қарастырылуы мүмкін (мысалы, AG Canada v AG Ontario (Labour Conventions), [1937] AC 326 (PC)), бірақ бұл бап қалдық сипатын сақтайды. Егер мәселе 92 және 91-баптарда көрсетілген санаттардың біріне немесе төтенше жағдайлар немесе ұлттық маңыздылық мәселелеріне жатпаса, онда ол POGG-нің тар анықталған қалдық саласына жатады. POGG билігі, ең дұрысы, төмендегі үш саламен шектелген тар анықталған қалдық билік ретінде түсініледі.

Ауыс немесе таза қалдық тармақ

POGG-тің бос орынды толтыру мүмкіндігі Конституцияны дайындау кезіндегі қателіктер мен провинция шекарасына кірмейтін мәселелерді қамтиды. Конституцияны жасаушылардың ойламаған, бірақ егер ойласа, Парламентке міндетті түрде жүктеретін нәрселері осы қателіктерге жатады. Мысалы, 92-бап провинциялық құрылымдағы компанияларға жауапкершілікті провинциялық заң шығарушы органдарға береді, ал 91-бап федералдық құрылымдағы компаниялар туралы ештеңе айтпайды: «бос орынды толтыру» тармағы Джон Дир Плоу Компанисы Вортонға қарсы іс бойынша (1915) шешіміне сәйкес, бұл құзыретті Парламентке жүктейді. Белгілі бір провинцияның шекарасына кірмейтін мәселелерге Канаданың провинция шекараларындағы аумақтық жерлер мен сулар жатады, мысалы, Ньюфаундленд жағалауындағы теңіз түбі, «Континенттік шельфтегі теңіз түбі мен жер қойнауына қатысты мәселе» референдумы, [1984] 1 S. C. R. 86. «Бос орынды толтыру» тармағына сирек жүгініледі, себебі 92(13)-бапқа сәйкес, мүлік және азаматтық құқықтар бойынша провинцияның толыққанды билігін ескере отырып, федералдық үкіметке жүктеуге тым аз нәрсе қалады, бұл бап провинция аумағындағы кез келген операцияға, тұлғаға немесе қызметке қолданылады. Тарихи жаңа салалар, мысалы, әуе шаруашылығы, міндетті түрде федералдық үкіметке бағынбайды, Жоханнессон Вест-Сент-Пол (ауылдық муниципалитет) ісі, 1952 жыл.

Тез жәрдем бөлімі

Парламент POGG-тің төтенше тармағы арқылы төтенше жағдайлардағы өкілеттіктерді қолдана алады. Бұл 1882 жылы, Патшалық Кеңесінің Сот комитеті (сол кезде Канада заңдарының жоғарғы органы) Рассел мен Королева ісінде федералды үкімет алкогольге қатысты заң шығаруға құқылы екенін шешкен кезде басталды. Бұл, әдеттегі жағдайларда провинциялық құзыреттің саласына жатса да, федералды үкімет Канадада тәртіп орнату мақсатында әрекет етіп отырды. Бұл принцип 1920 жылдары одан әрі дамыды, 1922 жылғы Сауда кеңесінің ісінде POGG соғыс және ашаршылық сияқты жағдайларда қолданылуы мүмкін екені айтылды, бұл Парламентке провинциялық құзыреттің мәселелеріне араласуға мүмкіндік берді. Кейіннен POGG 1976 жылғы Инфляцияға қатысты мәселеде қолданылды, онда Канаданың Жоғарғы соты Парламентке инфляцияны реттеуге рұқсат берді, себебі ол Канада үшін маңызды экономикалық қиындықтар тудырды. Аталған жағдайда, федералды үкіметтің төтенше жағдай деп таныған мәселесіне үлкен құрмет көрсетілді.

Әлеуметтік мәні

Техникалық мақсатына қарамастан, "бейбітшілік, тәртіп және жақсы үкімет" деген тіркес канадалықтар үшін де маңызды болды. Бұл үш тұғырлы ұран кейде Франциядағы "бостандық, теңдік, бауырластық" немесе АҚШ-тағы "өмір, бостандық және бақытты іздеу" сияқты Канада құндылықтарын анықтайды деп айтылады. Кейбір ғалымдар оны Канаданың саяси мәдениетін сипаттау үшін пайдаланды. Мысалы, АҚШ-тық әлеуметтанушы Сеймур Мартин Липсет POGG-ті американдық үш тұғырлы ұранмен салыстырып, канадалықтар заңға көбірек құрметпен қарастырады деген қорытындыға келді. Канада тарихшысы Дональд Крейтон Доминион және провинциялық қатынастар жөніндегі Корольдік комиссиясына ұсынған баяндамасында, 19-ғасырда Канада және Империя шенеуніктері бұл тіркесті "бейбітшілік, игілік және жақсы үкімет" деген тіркеспен алмастырып қолданғандарын айтты. "Игілік" термині қазіргі тарыңғы мағынасында емес, жалпы байлықты, қоғамның жалпы мүддесін қорғауды білдірді. "Жақсы үкімет" бір жағынан жақсы мемлекеттік басқаруды білдірсе, екінші жағынан азаматтық қоғам өкілдерінің тиісті түрде өзін-өзі басқаруын қамтитын, қазіргі кезде "жақсы басқару" деп аталатын ұғымның да көрінісі болды, өйткені жақсы үкіметтің бір шарты – оның жауапкершілік саласына шектелуі деп есептелді.

Басқа жерлерде

"Бейбітшілік, тәртіп және жақсы үкімет" деген тіркес 19-шы және 20-шы ғасырлардағы көптеген британдық Парламент актілерінде кездеседі, мысалы, 1852 жылғы Жаңа Зеландия Конституциясы туралы заң, 1865 жылғы Отарлық заңдардың жарамдылығы туралы заң, 1887 жылғы Британдық қоныстар туралы заң, 1900 жылғы Австралия Ұлттық Конституциясы туралы заң, 1909 жылғы Оңтүстік Африка туралы заң, 1917 жылғы Гонконг патенттік хаттары, 1962 жылғы Батыс Индия туралы заң және 1920 жылғы Ирландия үкіметі туралы заң. Мальта Конституциясында бұл тіркестен кейін "адам құқықтарына толық құрмет көрсету, халықаралық құқықтың жалпы қабылданған принциптері және Мальтаның халықаралық және аймақтық міндеттемелері, әсіресе Еуропалық Одаққа қосылу шарты бойынша қабылданған міндеттемелерге сәйкес" деген толықтыру келеді. Ibrelebbe v. The Queen [1964] AC 900, 923-те, 1946 жылғы Цейлон Конституциялық Кеңесінің бұйрығында қамтылған "бейбітшілік, тәртіп және жақсы үкімет" деген сөздерді Приви кеңесі былай түсіндірді: "Британдық конституциялық тілінде, егемендікке сай келетін ең кең заң шығару өкілеттіктерін білдіреді". Австралияда да, Жоғарғы сот [1988] Union Steamship v King HCA 55 ісінде "бейбітшілік, тәртіп/игілік және жақсы үкімет" үшін заң шығаруға берілген өкілеттіктердің аумақта/аумақ үшін заң шығарудың толық құқығы екенін тапты. Алайда, Жаңа Зеландияда бұл өкілеттіктер шексіз деп есептелмейді. The Trustees Executors and Agency Co. Ltd v. Federal Commissioner of Taxation (1933) 49 CLR 220 ісінде Австралия Жоғарғы сотының судьясы Эватт, Жаңа Зеландия Конституциясына сәйкес "Жаңа Зеландияның бейбітшілігі, тәртібі және жақсы үкіметі" үшін заң шығару құқығын талдау бойынша жеке пікір білдірді. Эватт Жаңа Зеландиядан тыс жағдайларда, адамдарға немесе заттарға ғана қатысты заңдар, бастапқыда жарамсыз болмаса да, кейбір жағдайларда Жаңа Зеландияның бейбітшілігі, тәртібі және жақсы үкіметі үшін сипаттамаға сәйкес келмеуі мүмкін деп санайды. Бұл сипаттамаға сәйкес келмейтін заң заң шығару билігінен тыс және жарамсыз болады, бірақ Эватт судьясы мұндай жағдайлар "өте сирек" болатынын атап өтті. R v Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs, ex p Bancoult (No 1) [2000] EWHC 413 ісінде Англия және Уэльс жоғары соты 1971 жылы Британдық Ұлыбритания мұхиты территориясының комиссары шығарған жарлықты жоққа шығарды, ол Шагос архипелагының барлық халқын Диего Гарсиядағы американдық әскери базаға орын беру үшін шығарып салды, оның территорияның "бейбітшілігі, тәртібі және жақсы үкіметі" үшін заң шығару өкілеттігіне сүйенгені айтылды. Лорд-әділетші Заңдар британ үкіметіне тұрғындарға бұрынғы үйлеріне оралуға рұқсат беруді бұйырды және "бейбітшілік, тәртіп және жақсы үкімет" атынан аралдардың халқының азаюын былай айыптады: "Тацит айтқандай: Олар шөлді жасайды және оны бейбітшілік деп атайды – Solitudinem faciunt pacem appellant (Agricola 30). Ол мұны ирония ретінде айтқан, бірақ бұл жерде заңның мүлдем бұзылуы болды". Осыған қарамастан, 2008 жылы Лордтар палатасы R v Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs, ex parte Bancoult (No 2) ісінде пленарлық өкілеттік тіпті барлық тұрғындарды аумақтан шығарып тастайтын заң жарамды болған жағдайда да бар екенін тапты; бұл кейіннен 2016 жылы Ұлыбритания Жоғарғы соты R (Bancoult (No 2) өтініші бойынша) v Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs ісімен расталды.