Кіріспе

Британдық дизельдік көп бірліктер пойызы

Британдық темір жолдарының 101 және 102 класс дизельдік-механикалық көп бірліктері 1956 жылдан 1959 жылға дейін Англияның Бирмингем қаласындағы Уошвуд Хитте, Metro Cammell компаниясымен бірқатар прототиптік бірліктер салынғаннан кейін құрастырылды. Бұл класс BR-дың бірінші буын DMU-ларының ең табысты және ұзақ қызмет еткендерінің қатарына кірді, ұзақтығы бойынша 121-классқа дейін екінші орында тұрды, ал соңғы бес бірлік 2003 жылдың 24 желтоқсанында пайдаланудан алынды. Ең ескі жиынға сол кезде 47 жылдан астам болған.

Өмірбаян

1955 жылы British Rail теміржол желісін жаңғырту және оны еуропалық стандарттарға сәйкес келтіру үшін модернизация жоспарын жариялады. Булы локомотивтер дизельді вагондар мен локомотивтерге алмастырылды, сондай-ақ жобалар тендерге қойылды. British Rail буды дизельді жүргіштік құралдармен (DMU) алмастыру арқылы шығындарды қысқартуға және ауылдық желілерді тиімді етуге үміттенді. British Rail стандартты техникалық талаптарды әзірлеуге уақыты болмағандықтан, пойыз құрастырушылар бірліктерді жылдам құрастырып, пайдалануға беру туралы жоспарларын ұсынуға шақырылды. Жеңіл DMU-лермен тәжірибе алғаннан кейін Metro Cammell келісімшарт жеңіп алып, 101 класты өндіріске енгізді. Бұл модельдің салмағын азайту үшін алюминий корпусы бар болат шассисі болды. Осы типтегі машинаға бес рет тапсырыс берілді. Metro Cammell жаңа пойызын жарнамалап, 101-дің кең қолжетімділігі мен заманауи мүмкіндіктерін атап өтті. Сұраныс соншалықты жоғары болды, бір кезде аптасына төрт вагон Washwood Heath өндіріс желісінен шығып жатты. Пойыздар 1956 жылдан бастап жұмыс орнының жанындағы Саттон Парк желісінде сынақтан өтті, содан кейін British Rail-ге жіберілді. 101-дер екі, үш немесе төрт вагонды құрамда келді, екі басқару вагонының бірі немесе екеуі 11,3 литрлік BUT алты цилиндрлі дизель қозғалтқыштарымен және эпициклдік беріліс қораптарымен жабдықталған. Бірінші буын DMU болғандықтан, олар есіктерін қағып жабатын вагондардың классикалық үлгісі болды. Олардың ең жоғары жылдамдығы .

Операциялар

101 DMU флоты 527 101 және 106 102 класты вагондардан тұрды. Екі тип қозғалтқыштарының түрімен ерекшеленді, бірақ ақырында тек 101 класына біріктірілді. Барлығы 760 жеке вагон салынды, оның 465-і Шығыс және Солтүстік-Шығыс аймақтарына, 159-ы Шотландия аймағына және 139-ы Лондон-Мидленд аймағына бөлінді. 1970 жылдардың ортасында олардың қызмет мерзімін ұзарту үшін жаңарту жүргізілді. Вагон ішінде флуоресценттік шамдар, жаңа обивка мен кілемшелер, сондай-ақ қосымша жылыту жүйесі орнатылып, жақсартылды. Сондай-ақ, жаңартылған қозғалтқыштар қойылды. Жұмысты BR Doncaster орындады. 111 класы – 101 класының нұсқасы, қуатты Rolls Royce қозғалтқыштарымен жабдықталған. Олар Ұлы Манчестер және Батыс Йоркширдің Жолаушылар тасымалдау басқармасына (PTE) қызмет ету үшін салынған. 111 вагондары 1989 жылға дейін, 101 вагондарынан он төрт жыл бұрын қызметтен шығарылды. 101 флоты Британ теміржолының көп бөлігінде пайдаланылды (Оңтүстік аймағынан басқа, кейбір аймақтық қатынастарды қоспағанда). Қызметтердің ерекше шоғырланған жерлері:

Шотландия

101 класты вагондар 1958 жылдың шілдесінен бастап Шотландияда түрлі бағыттарда қызмет етті. Эдинбург – Данди бағыты тұрақты түрде пайдаланылды, ал вагондар Данди депосында тоқтатылды. ScotRail құрылғаннан кейін де вагондар қолданыста болды және 1997 жылғы жекешелендіруге дейін қызмет етті, соның ішіндегі бірқатары апельсин және қара түсті Strathclyde PTE бояуымен боялған. 1984 жылдың қаңтар айында Айр депосында болған өрт салдарынан алты 101 вагоны жойылды, оның орнын толтыру үшін 104 класты вагондардың тең саны жұмылдырылды. 1997 жылғы жекешелендіру кезінде ScotRail қызметте он бір вагонды сақтап қалды, олар Глазго – Барред, Шығыс Килбрайд, Пейсли каналы және Уифлет, сондай-ақ Матервелл – Камбернаулд бағыттарында жүріп тұрды. 101 класты вагондар 90-шы жылдардың соңына дейін Шотландияда жиі кездессе де, 156 класты вагондар енгізілгеннен кейін олардың саны азая бастады. Жаңа 170 класты вагондардың пайда болуы олардың қызметтен шығарылуына себеп болды. 1999 жылдың қарашасында 101 класты вагондар Шотландиядан толығымен алынып, қалғандары Манчестерге қайтарылды.

Уэльс

Бұл типті Оңтүстік Уэльсте 1990 жылдардың басына дейін Долондар және Батыс Уэльс желісі бойында, ал 2000 жылдардың басына дейін Уэльстің ауылдық желілерінде жолдарды пайдаланушылар үшін жұмыс істейтіні байқалды. 1970 жылдары Кембрий желісі арқылы Бирмингемнен Аберистуитке дейінгі маршрут 101 типтес вагондар үшін әдеттегі бағыт болды. 1982 жылдан бастап олар Шрусбери мен Суонси арасындағы Орталық Уэльс желісінде қолданылды. 1980 жылдардың басында 101 типтес вагондар басқа бірінші буын DMU және Sprinter вагондарымен бірге Crewe – Holyhead бағытындағы қызметтерді іске асыру үшін жоспарланған.

Батыс Мидлендс

1958 жылдың 14 сәуірінен бастап аймаққа екі және үш вагонды поездар келді. 101 класты вагондар Бірмингемдегі Крос-Сити және Чейз желілеріндегі қала маңындағы жолаушылар тасымалына, сондай-ақ Вустерге қатынайтын қызметтерде кеңінен қолданылды, ал кейін шеткері аймақтарда жұмыс істеді. Тайсли депосынан жұмыс істейтін бұл вагондар 1980 жылдардың соңына дейін Батыс Мидлендс аймағының барлық бөліктерінде пайдаланылды. 116 класс вагондары сияқты, олар да осы бағыттарда көп пайдаланылды. 1993 жылдың 12 шілдесінде Крос-Сити желісі толыққандай электрленген кезде 101 класс вагондары WMPTE қызметінен алынып тасталды. Барлығы, 101 класс вагондары 35 жылдан астам Батыс Мидлендс аймағында қызмет етті.

Тесейді

1957 жылы жаңа ашылған Дарлингтон депосына келген 101 локомотивтері бастапқыда Тис аңғары желісіндегі Дарлингтон мен Солтберн арасындағы қатынастарда қолданылды. Алғашқы тапсырылған 101 локомотивтерінің көп бөлігі Дарлингтонға берілді. Бұл модель 1980 жылдардың соңына дейін табысты қызмет етті. 1989 жылдың 21 қыркүйегінде Pacers локомотивтерінің пайдасына тоқтатылды.

Тайнсайд

339 көлік құралының бастапқы тапсырысы Тинесайд аймағына бөлінді. 101 модельді пойыздар алғаш рет 1956 жылғы 24 қазанда пайдалануға берілді, оған жеті 4 вагондық және 10 2 вагондық пойыз жеткізілді. Содан кейін Ньюкаслдан Миддлсброға қатынайтын бағыт ашылды. 1957 жылдың ақпанынан бастап олар Ньюкасл мен Карлайл арасында аялдамалы қызмет көрсетуді бастады. Ньюкасл мен Лидс арасындағы ұзақ маршрутта буфет қызметі ұсынылды. 101 маршруттары бүкіл Тайнсайд аймағына кеңейтілді, бұл жергілікті бумен жүретін қызметтерді алмастырды. Бұл класқа 1976 жылы желі жабылғанға дейін жұмыс істеген Халтвистл мен Алстон арасындағы Алстон желісі де кірді. Кейіннен Tyne and Wear Passenger Transport Executive компаниясы South Gosforth депосында пойыздарды тіктеді. Олар 1981 жылғы 30 мамырға дейін аймақта қызмет етті, содан кейін оларды Тайн және Уэр метросы алмастырды. Осыдан кейін, модельдер қызметтен алынып, жинақтар Лидстегі Невилл Хилл депосына қайта орналастырылу үшін жіберілді.

Батыс және Оңтүстік Йоркшир

Алғашқы 10 данасы 1956 жылдың желтоқсан айында Брэдфорд қаласында пайдалануға берілді. Лидстегі Невилл Хилл депосынан жұмыс істейтін 101 вагондары қала маңындағы қысқа қашықтыққа жүзе тасымалында кеңінен қолданылды. Қозғалтқыштарының салыстырмалы түрде нашар қуаты болғандықтан, кейбір 101 вагондарымен бірге күштірек Class 111 вагондары жұптастырылды, ал қалғандары басқа деполарға ауыстырылды. Йорк және Манчестер арасындағы кейбір рейстер Кальдер аңғары арқылы жүргізілді. Лидс, Брэдфорд, Йорк және Шеффилд қалалары арасында тұрақты рейстер орындалды, бірақ бұл вагондар Скарборо және Уитби сияқты жерлерде де кездесе берді.

Батыс аймақ

1967 жылдан бастап бірнеше 101 жиынтығы Оңтүстік-Батыс аймағына жөнелтілді. Редингтен Гатвик әуежайына және Оксфордтан Паддингтонға қатынайтын рейстер жиі кездесетін. Аймаққа көбірек 101 жиынтығы келген сайын кестелер кеңейтілді, соның салдарынан Бристоль аймағында тұрақты маршруттар пайда болды. Олар Рединг және Плимут Лайра деполарында орналастырылды, 1987 жылға дейін қызмет етті, содан кейін олардың көп бөлігі 108 класты вагондармен алмастырылды. Дегенмен, 1993 жылдың мамырына дейін Плимут аймағында әлі де 101 жиынтықтары жұмыс істеді, ал соңғысы 1996 жылы қызметтен алынды. Басқа жиынтықтар мен типтердің қызметтен шығарылуына байланысты, 101 жиынтықтары әртүрлі вагондармен жұптастырылды. 1980 жылдардың басынан бастап, мысалы, 101 тіркемесін әртүрлі бағыттар мен аймақтарда басқа бірінші буын DMU жүргізуші вагонымен жұптастыру жиі кездесетін.

Шығыс Англия

1970 жылдың қаңтар айында аймаққа алғаш рет енгізілген 101 бірлік Норвич депосына жіберілді және ауылдық бағыттарда, әсіресе Норвичтен Шерингхамға және Фен желісінде, сондай-ақ Ипсвичке және басқа да тұрақты рейстерде пайдаланылды. Кейінірек Кембриджде қосымша бірліктер орналастырылды. Кембриджден шыққан пойыздар негізінен Кембридж – Ройстон және Хитчин – Хантингдон бағыттарында шаттл рейстерін орындады. Бірақ, аймақтың электрленуімен және жаңа вагондардың пайдауымен, 1990 жылдардың басына қарай олар қолданыстан шығып, теміржол желісінің басқа бөлімдеріне қайта бағытталды.

Үлкен Манчестер

1980 жылдардың ортасында Манчестерден Блэкпулге қызмет көрсеткен «Пейсерлер» пойыздарының сенімсіздігі анықталғанда, 101 аймақта жиі кездеспесе де, ол олқылықты жедел түрде жойды. Кейін 101 пойыздары Ұлы Манчестер аймағында кеңінен пайдалануға берілді. Осы типті және басқа да «мұра» DMU пойыздарын жаңа вагондардың пайдасына кезең-кезеңмен қызметтен шығару жоспарланғанмен, 101 өте сенімді болып шықты. 1992 жылға дейін 35 пойыздық топ қызметтен алынып, қайта жөнделді. Осы кезде олар «Регионалдық теміржол» стилінде боялды және сынып номері бірнеше «Sprinter» және «Pacer» пойыздарымен бірге жазылды. Бұл жұмыс қайтадан Донкастерде жүргізілді. Бірінші буынның басқа типтерімен бірге, корпус панельдерінің коррозиясы және құрылыс кезінде қолданылған асбест үлкен мәселелер деп саналды және олардың кейіннен қызметтен шығарылуына себеп болды. Шотландиядан келген пойыздар қайтып келгеннен кейін, олар Ұлы Манчестердегі ауылдық бағыттарда, әсіресе Бакстон және Хоуп-Вэлли бағыттарында, Манчестер Пикадиллиге қатынайтын қызметтерде пайдаланылды. 1990 жылдардың соңында 101 пойыздарын 142 кластық пойыздардың пайдасына қызметтен шығару жоспарланған, бірақ Ұлыбритания теміржолының жекешелендірілуі осы жоспарларды кейінге шегерді.

Жекешелендіруден кейінгі кезең

Жекешелендіруден кейін магистральдық қызметтегі қалған 101 жиынтық Angel Trains компаниясының меншігіне өтті және Шотландияданғы бірліктер Манчестерге қайтарылғаннан кейін First North Western франшизасымен пайдаланылды. FNW пойыздарды қайта бояудан бас тартты, сондықтан олар бұрынғы түстерін сақтап қалды. Бастапқыда 18 жиынтық қызметте болды. Pacer пойыздарымен және Sprinter-дің басқа бағыттарда қолданылуымен байланысты туындаған мәселелер 101 жиынтықтарының қызметін ұзартуға себеп болды. 101 жиынтығы ескі бірлікті алмастыруға арналған 141 класты Pacer пойызынан ұзақ қызмет етті. 1999 жылға дейін 101 пойызының Креу мен Холихед арасындағы Солтүстік Уэльс жағалау сызығында локомотивтермен бірге жүретінін көруге болады. Бұл типті маршрутқа жарамсыз болды және 2000 жылдан бастап British Rail Class 175 пойыздарымен ауыстырылды. Манчестерден Сток-он-Трент қаласына дейінгі аялдамалық қызметті және солтүстік-батыстағы басқа ауылдық бағыттарды жүргізу міндеті 101 жиынтықтарына жүктелді. 2000 жылдың соңынан бастап бірліктердің ескіруі байқала бастады және қалған 101 жиынтықтары біртіндеп қызметтен шығарылды. Олар қызметкерліктерінің соңына дейін тек Hope Valley бағытында ғана пайдаланылды. Осы типтегі соңғы жоспарланған рейс 2003 жылдың 24 желтоқсанында Роуз-Хилл мен Манчестер Пикадилли арасында орындалды, содан кейін соңғы бес бірлік қызметтен алынып, сақтау үшін Shoeburyness қаласына жіберілді.

Қоштасу

101 локомотивтерінің танымалдылығы мен ұзақ қызмет еткеніне байланысты, 2003 жылдың соңында Солтүстік-Батыс Англия аймағындағы теміржолдармен қоштасу туры ұйымдастырылды.

Апаттар мен оқиғалар

1961 жылғы 10 тамызда 45 класты D105 локомотиві Невилл Хиллге келе жатқанда сигналдарды өткізіп алып, Лидстің шығыс сигналдық будкасына жақын жерде Лидс-Скарборо 101 класты пойызбен соқтығысты. Дизель отыны ағып, өртеніп кетті, алдыңғы екі ДМУ вагоны (51440 және 59533) аударылып, жөндеуден кейін қайта пайдалануға берілді. Бір адам қаза тауып, екеуі жараланды. Локомотив жүргізушісі ДМУ-ға арналған сигналды жаңылыс түсіндірді. 1965 жылғы 15 маусымда бос пойыз түсті сигнал мен екі жердегі қосалқы сигналдарды қауіпті қызыл түсте өткізіп, 15.57 Лидс-Скарборо 101 класты пойыздың алдыңғы вагонымен баяу жылдамдықпен соқтығысты. Екі жүргізуші мен он екі жолаушы жарақат алды. 1967 жылғы 11 шілдеде 10.11 Честер-Манчестер Exchange маршрутындағы 101 класты пойыз шамамен 20 миль/сағат жылдамдықпен 02.00 Margam-Carlisle 5 класты жүк пойызының соңғы вагонымен соқтығысты. Жүк пойызы Winwick Junction станциясының төменгі бағытындағы сигналда тоқтаған еді. Зардап шеккендер болған жоқ. 1977 жылғы 16 ақпанда 55 класты 55 008 локомотивімен келе жатқан жедел жолаушылар пойызы бос пойызды басқаратын 101 класты дизельдік пойызбен тоқтамай кеткендіктен соқтығысты. ДМҰ вагондарының біреуі аударылып кетті. Жедел пойыздың күзетшісі жеңіл жарақат алды. Апаттың себебі – пойыз қозғалып тұрғанда экспресс вагондарының тежегіштері бұзылып, істен шыққан. Пойыз жолға түскен кедергіге соғылып, тракциялық қозғалтқыштың қақпағын жұлып алған. Бұл қақпақ тежегіштерді ажырату тұтқасына тиіп, оны жауып, локомотив пен вагондар арасындағы тежегіштерді бөліп тастаған. 1983 жылғы 28 наурызда 20.58 Falkirk Grahamston-Glasgow Queen St маршрутындағы пойыз Eastfield депосының жанындағы тік жарға 40 футқа құлап кеткен фургонмен соқтығысты.

Сақтау

101 класы бірінші буын DMU-дың ең ірі кластарының бірі болды және олардың салыстырмалы түрде кеш арада кіріс әкелетін қызметтен шығарылуының арқасында көптеген вагондар мұралық теміржолдарда сақталған, соның ішінде Ұлы Орталық темір жолы мен Солтүстік Йоркшир Мурс темір жолында. Сақталған орталық вагондардың саны үш: Экклсборн аңғары темір жолы, Солтүстік Йоркшир Мурс темір жолы және Орта Норфолк темір жолы. Трейлерлік тежегіш вагондар сақталмаған.

Топ нөмірі Вагондардың нөмірлері Сыртқы түсі Орналасқан жері Ескермелер
DMBSTCLDMCL
101685 50164 59539 50160 BR Жасыл Солтүстік Йоркшир Мурс темір жолы Соңғы болып алынып қойылды, пайдалануда
960992 50193 BR Көк және сұр Ұлы Орталық темір жолы Сақталған.
50203 50266 BR Көк Ұлы Орталық темір жолы Пайдалануда
101680 50204 51511 BR Жасыл Солтүстік Йоркшир Мурс темір жолы Сақталған
Iris 250222 50338 BR Жасыл Барри арал темір жолы Пайдалануда
101692 50253 59303 (TSL) 50170 BR Жасыл Экклсборн аңғары темір жолы Пайдалануда
50256 56343 (DTCL) BR Көк Wensleydale темір жолы Сақталған
51187 51512 BR Жасыл Cambrian Heritage Railways Жөндеуде
51188 51505 BR Көк Экклсборн аңғары темір жолы Пайдалануда (51188 2018/19 жылдары Солтүстік Норфолк темір жолына уақытша берілді)
51189 51803 BR Көк Keighley and Worth Valley темір жолы Пайдалануда
51192 56352 (DTCL) BR Жасыл Солтүстік Норфолк темір жолы Пайдалануда
51205 56055 (DTCL) BR Жасыл Cambrian Heritage Railways Пайдалануда
101678 51210 50746 BR Көк / BR Көк және сұр Wensleydale темір жолы Соңғы болып алынып қойылды, қайта жаңартылуда
51213 56358 (DTCL) BR Көк және сұр / BR Көк Шығыс Англия темір жолы мұражайы Пайдалануда
101695 51226 51499 BR Жасыл Орта Норфолк темір жолы Пайдалануда
51228 56062 (DTCL) BR Жасыл Солтүстік Норфолк темір жолы Пайдалануда
960993 51427 59575 (Class 111) 50321 BR Жасыл Ұлы Орталық темір жолы Пайдалануда
L8365 1434 (DMBC) 59117 51503 BR Көк және сұр Орта Норфолк темір жолы Пайдалануда (Қазіргі уақытта 2 вагондық ғана)
56342 (DTCL) BR Көк және сұр Ұлы Орталық темір жолы Жөндеуде
56347 (DTCL) BR Жасыл Орта Норфолк темір жолы Пайдалануда
56356 (DTCL) Стандарт емес жасыл және сары Барри арал темір жолы Сақталған
56408 (DTCL) SR Malachite Green Spa Valley темір жолы Пайдалануда
50211 Regional Railways Жеке учаске Сақталған, тек кабинасы
50269 Regional Railways Жеке учаске Сақталған, тек кабинасы
51177 BR Көк Жеке учаске, Аштон-андер-Лин, Ланкашир Тек кабинасы, қойма ретінде пайдаланылады.

Көркем шығармаларда

101 класты дизель-электр пойыздары (DMU) Реверенд У. Одри жазған "Темір жол сериясы" кітаптарындағы Дейзи дизельді вагонының прототипі болды, сондай-ақ "Томас және оның достары" телесериалының бейімделуінде де қолданылды, бірақ Дейзи бір ғана вагон. Солтүстік Йоркшир Мурс темір жолындағы 101685 нөмірі оның құрметіне аталған.