Кіріспе
Деметра / Персефония құрметіне арналған мереке Тесмофория ([[wikt:Θεσμοφόρια#Ежелгі грек) – ежелгі гректердің құдайы Деметра мен оның қызы Персефония құрметіне өткізілген діни мейрам. Ол жыл сайын, көбінесе күздің соңында тұқым себу маусымында өткізілетін, бірақ кейбір жерлерде егін жинаумен байланыстырылып, адам және егіс өнімділігін тойлайтын. Бұл мейрам грек әлемінде ең көп тараған мейрамдардың бірі болды. Мерекеге тек ересек әйелдер ғана қатыса алатын, ал оның қасиетті рәсімдері құпия сақталған. Мереке туралы ең толық мәліметтер – Лукианға жазылған ғалымның түсіндірмесі, онда мейрам сипатталады, және Аристофанның «Тесмофориазуса» пьесасы, ол мейрамды пародизациялайды.
The Thesmophoria ([[wikt:Θεσμοφόρια#Ancient Greek) was an ancient Greek religious festival, held in honor of the goddess Demeter and her daughter Persephone. It was held annually, mostly around the time that seeds were sown in late autumn – though in some places it was associated with the harvest instead – and celebrated human and agricultural fertility. The festival was one of the most widely celebrated in the Greek world. It was restricted to adult women, and the rites practised during the festival were kept secret. The most extensive sources on the festival are a comment in a scholion on Lucian, explaining the festival, and Aristophanes' play Thesmophoriazusae, which parodies the festival.
Фестиваль
Тесмофория – ежелгі гректердің ең көп тараған мерекелерінің бірі еді. Оның Грек әлемінде тойлануы б.з.б. XI ғасырда гректер Ионияға қоныстанғанға дейін оның тамыры тереңдегенін көрсетеді. Тесмофория туралы ең толық мәліметтер Афинадағы практикасына қатысты, бірақ Аркадия, Сицилия және Эретрия сияқты Грек әлемінің басқа жерлерінен де ақпараттар бар. Мереке Деметр және оның қызы Персефонаға арналған, адам және егістік өнімділігін арттыру мақсатында тойланды. Оны тек әйелдер ғана тойлаған, ал ер адамдарға қатысуға және оның рәсімдері туралы естігенге тиым салынған. Тесмофорияны барлық бос әйелдер тойлаған ба, әлде бұл аристократ әйелдерге ғана арналған ба, әлі белгісіз; қандай жағдай болса да, азамат емес және үйленбеген әйелдер мерекеге қатыспаған көрінеді. Шындығында, барлық аттикалық әйелдердің қатысуы күтілді және бұл некеге тұрғанын растаудың бір тәсілі ретінде қарастырылды. Афинада Тесмофория үш күнге созылды, пианепсион айының 11-ден 13-іне дейін. Бұл Грегориан күнтізбесі бойынша қазан айының соңына сай келеді және гректердің егін себу уақыты еді. Тесмофория басқа қалаларда да осы айда өткен болуы мүмкін, бірақ кейбір жерлерде – мысалы, Делос және Фивада – мереке жазда өткен сияқты, оның орнына егін жинаумен байланысты болған. Басқа жерлерде мереке ұзағыраққа созылған, мысалы, Сицилиядағы Сиракузада Тесмофория он күнге дейін жалғасқан. Тесмофорияның рәсімдері туралы негізгі мәліметтер Лукианның «Кортезандар диалогтары» еңбегіндегі түсіндірмеден алынған. Екінші маңызды дереккөз – Аристофанның «Тесмофориазуса» пьесасы; алайда, Аристофанның мереке туралы бейнелеуі шынайы Тесмофория элементтерін басқа грек діни практикаларының элементтерімен, әсіресе Дионисқа табынумен араластырады.
Әдет-ғұрыптар
Лукианның зерттеушісінің айтуынша, Тесмофория кезінде шошқалар құрбандыққа шалынып, олардың қалдықтары мегара деп аталатын шұңқырларға салынатын. Делостағы жазудан көрініп тұрғандай, Тесмофорияның шығындарының бір бөлігі мейрамның құрбандықтарын орындау үшін салт-дәстүрлі қасапшыға төленетін ақыға жұмсалған; әдеби мәліметтер басқа жерлерде құрбандықтарды әйелдердің өздері жасаған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Біраз уақыттан кейін, осы құрбандықтардың шіріген қалдықтарын "қопсытушылар" – мегараға түсу алдында үш күн бойы ритуалдық тазалық сақтауға міндетті әйелдер шығарып алған. Бұл қалдықтар Персефона мен Деметрге арналған тұғырларға, сондай-ақ жылан мен фаллос пішіндегі нан пирогтарымен бірге қойылатын. Содан кейін бұл қалдықтар тұқым себілген кезде егістікке шашылып, жақсы өнімді қамтамасыз етеді деген сенімде болған. Уолтер Буркерттің сөзіне қарағанда, бұл практика "грек дініндегі аграрлық сиқырдың ең айқын мысалы" болған. Шошқалардың қалдықтары мегарада қанша уақыт қалдырылғаны белгісіз. Олардың шірігендігіне қарағанда, олар біраз уақыт бойы шұңқырларда қалған. Мүмкін, олар бір Тесмофория кезінде тасталған да, келесі жылы қайтадан жиналған. Дегенмен, егер олар Тесмофория кезінде тасталған болса және сол жылы тұқым себуге уақытында алынса, онда олар қайтадан шығарылғанға дейін бірнеше апта ғана қалдырылған болуы мүмкін.
Анодтар
Афинадағы Тесмофорияның бірінші күні anodos ("көтерілу") деп аталды. Бұл әдетте осы күні мерекеге қатысқан әйелдер Thesmophorion деп аталатын киелі орынға көтерілгендіктен деп есептеледі. Осы күні мерекеге дайындық жұмыстары жүргізілді: мерекені қадағалау үшін екі әйел сайланды. Сондай-ақ, әйелдер осы күні шатырлар құрып, мереке бойы үйде емес, сол шатырларда тұратын болды. Мэтью Диллонның пікірінше, anodos атауы Персефонаның жер астынан көтерілуімен байланысты болуы ықтимал, осы көтерілу мерекеде тойланды. Диллон бұл көтерілуді тойлау үшін мерекенің бірінші күні құрбан шалғанын айтады.
Нестея
Мерекедің екінші күні – нестея деп аталатын. Бұл күн Деметрдің қызының жоғалуына күйініп, ораза ұстау күні еді. Бұл күні мерекеге келген әйелдер афродизиак емес деп саналатын өсімдіктерден жасалған төсекте жерге отырды. Анжелика Цанетудың сөзінше, салт-дәстүрлі ұятты әңгімелер (αἰσχρολογία) осы мереке күнінің бір бөлігі болған; алайда, Диллон бұл ұятты әңгімелердің екінші күні емес, басқа күні өткен болуы мүмкін дейді, ал Радек Члуп оның үшінші күні өткенін айтады.
Каллигенея
Тесмофорияның үшінші күні каллигенея, яғни "әдемі туу" деп аталатын. Осы күні әйелдер Каллигенея қадірлісіне дұға тілеп, өздерінің балалы болуын сұраған. Плутарх Эретрияда әйелдер Тесмофория кезінде Каллигенеяны шақырмағанын жазған.
Пайдаланылған әдебиеттер
Геродот, "Тарихтар", 2-кітап. Притчард, Дэвид М. "Афина демократиясындағы афиналық әйелдердің жағдайы". Грекия мен Рим, 61-том, 2-сан, 2014, 174–193-беттер.