Кіріспе

Грек мифологиясындағы кейіпкер, Триптолем (Τριπτόλεμος), сондай-ақ Бузигес (Βουζύγης) деп те аталатын, грек мифологиясындағы батыр, Елеусин құпияларының орталық тұлғасы. Ол Елеусин патшасы Келейдің үлкен ұлы немесе Псевдо-Аполлодордың "Библиотекасы" (I. V.2) бойынша, Гая мен Океанның қасиетті ұлы, не Герместің Елеусин арқылы немересі болған. Ол Елеусин құпияларының патшалық дін қызметкерлерінің бабасы, олар өзін Бузиге (Βουζύγαι) деп санап, егіншілікке үйреткен және құпия обрядтар мен рәсімдерді өткізген, ал Перикл оның ең танымал ұрпағы болды.

Персефонаны ұрлау

Деметр (Досо есімді қарт әйел кейпінде) Хадес ұрлап кеткен қызы Персефонаны (Коре) іздеп жүргенде, Селеус оны қонақжайлықпен қарсы алды. Ол одан Метанираның ұлдары – Демофонды, "адам өлтіруші" деп аталатын, Триптолемустің теңдесін, және Триптолемусті күтуді өтінді. Деметр Триптолемустың ауырып жатқанын көріп, оған өз емшегінен сүт берді. Ол күш-қуатын қалпына келтіріп қана қоймай, бірден бойжеттің жасына жетті. Селеусқа көрсеткен қонақжайлығы үшін алғыс айту ретінде, Деметр Демофонды жасырын түрде өлмеске айналдыруды жоспарлады – оның жан-рухын отынмен күйдіріп, отбасылық ошақтағы жалында әр түн сайын жою арқылы. Бірақ ол рәсімді аяқтауға үлкермеді, себебі Метанира бір түні оны көріп қалды. Оның орнына Деметр Триптолемуске егіншілік өнерін үйретті, және одан барлық Грекия егін егу мен жинауды үйренді. Ол айдаһарлар жеккен күймемен ел аралап ұшты, ал Деметр мен анасына қайта келген Персефона оған күтім жасап, Грекияның барлық халқын егіншілікке үйрету міндетін орындауға көмектесті. Триптолемус Элевсин құпияларының кеңеюімен байланысты, сонымен қатар өлімнен кейінгі өмірге үміт сыйлаумен де тығыз байланысты болды (Керени 1967 ж. 123).

Батырдың оқиғалары

Триптолемус скифтердің патшасы Линкусқа егіншілік өнерін үйреткенде, Линкус оны өз халқына үйретуден бас тартты, сосын Триптолемусты өлтіруге әрекет етті. Жаза ретінде Деметр Линкусты рысқылы мысыққа айналдырды. Геттердің патшасы Чарнабон да Триптолемустың өмірін құртуға тырысты, оның қашып кетуіне кедері келтіру үшін бір айдаһарын өлтірді. Деметр қайтадан араласып, айдаһарды орнына қойып, Чарнабонды мәңгілік азапқа міндеттеді. Өлген соң Чарнабон жұлдыздар арасында Офиух шоқжұлдызы ретінде бейнеленді, ол жыланды өлтіруге тырысатын адамға ұқсайды, бұл құдайлардың ықыласына бөленгендерге опасыздық ойлағандарға ескерту ретінде.

Элевсиандық құпиялар

Деметрге арналған архаикалық Гомер гимнында Триптолемус Деметрдің алғашқы діни қызметкерлерінің бірі ретінде қысқаша еске алынады, ол Элевсин құпияларының құпия салт-дәстүрлері мен сырларын бірінші болып үйренгендердің бірі болды: Диокл, Эумолп, Целей және Поликсен – алғашқы діни қызметкерлердің тағы бірлері. Триптолемустың Элевсин құпияларындағы рөлі нақты анықталған: «оның Мистериялардан бөлек, жеке культы болған. Оның ғибадатханасына кірген адам, бұрынғы Хекатейонға, үлкен Пропилеядан тыс Артемиданың ғибадатханасына жеткенше кіретін еді» (Керени). Афинадағы Ұлттық мұражайдағы (суреттеме) б.з. 5 ғасырындағы басрельефте, оның ғибадатханасынан шыққан болуы мүмкін, бала Триптолемус екі құдай – Деметра мен Коренің арасында тұрып, Деметрана астық дәнін (қазір жоғалған алтын) қабылдайды. Порфирий («Абстиненция туралы» IV.22) Триптолемусқа қарапайым, ізгі өмір үшін үш қағиданы жатқызады: «Ата-анаңды құрметте», «Құдайларды жемістермен құрметте» (гректер үшін «жемістер» астыққа да қатысты) және «Жануарларды аяла» (Керени, 128-бет). Триптолемус сондай-ақ, шашына бұтақ немесе тәж тағылған, көбінесе соғыс күймесінде отырып, жыландармен әшекейленген жас жігіт ретінде бейнеленеді. Оның атрибуттарына астық табағы, бидай немесе арпаның дәні және скипетр жатады. Триптолемустың орнына алғашқы құпиялардың сыйларын алған Элевсин тұрғыны ретінде Целей немесе шаруа Дисауль қолданылуы мүмкін. +Триптолемустың туыстық байланысының салыстырмалы кестесіRelationNamesSourcesSchol. on HesiodOrphic Frag. Pher. Mus. Choe. Pany. OvidSch. on Stat. Apol. Hyg. Paus. Serv. UnknownАта-анасыCheimarrhoos және Polymnia✓Dysaules✓✓Oceanus және Gaia✓✓✓✓Rharos және Amphictyonның қызы✓✓Celeus және Metanira✓✓✓Celeus және Polymnia✓Eleusis✓✓Eleusinos (Eleusis) және Hyona✓Eleusinos (Eleusis) және Cothonea✓Eleusinos (Eleusis) және Cyntinea✓Trochilus және Элеусина әйелі✓ТуыстарыEubuleus✓✓Cercyon (аралас туыс)✓✓Diogeneia✓Pammerope✓Saesara✓