Кіріспе

Пуэрто-Риконың Жоғарғы соты – АҚШ-тың Пуэрто-Рико аумағындағы жоғары сот, Пуэрто-Рико заңдарын түсіндіру және олар бойынша шешім қабылдауға құқылы. Бұл сот АҚШ штаттарының жоғары соттарының біріне баламалы болып табылады және Пуэрто-Рикодағы ең жоғары мемлекеттік сот, сондай-ақ соңғы инстанция болып есептеледі.

Құрылымы мен өкілеттіктері

Пуэрто-Риконың Жоғарғы соты 1900 жылы Форкер заңымен құрылды және Пуэрто-Риконың 1952 жылғы Конституциясында сақталды. Конституциямен талап етілген жалғыз апелляциялық сот осы сот. Барлық басқа соттар Пуэрто-Риконың Заңнамалық Ассамблеясымен құрылады. Дегенмен, Пуэрто-Рико АҚШ-тың билігінде болғандықтан, аралда Федералды округтік сот та бар. Сот судьяларын (қазіргі уақытта сегіз, бір лауазым бос) Пуэрто-Риконың губернаторы тағайындайды және Сенаттың көпшілік дауысымен бекітеді. Судьялардың бірі Бас судья болып табылады, ал қалғандары – қатысушы судьялар. АҚШ Жоғарғы сотынан айырмашылығы, Пуэрто-Рико Жоғарғы сотының судьялары өмір бойы қызмет етпейді, себебі Пуэрто-Рико Конституциясы барлық судьялар 70 жасқа толғанда зейнеткерлікке шығуы керек деп талап етеді. Пуэрто-Рико Жоғарғы сотының құзыреті Конституциямен және Пуэрто-Рико заңдарымен анықталады. Жалпы алғанда, құзыреттілік құрылымы материктік АҚШ штаттарының Жоғарғы соттарының құрылымына ұқсас. Пуэрто-Рико Жоғарғы соты, егер Жоғарлық туралы ереже басқаша талап етпесе, федералды заңдарды түсіндіруде федералды соттармен бірдей құзыреттілікке ие. Федералды заң негізінде шығарылған үкімдерді АҚШ Жоғарғы соты қарауы мүмкін, егер Пуэрто-Риконың мемлекеттік заңдарына негізделген шешімге қатысты жеңілдік беруге және тәуелсіз негіздер болмаса. Соттың сот шешімдерін қайта қарау құқығы бар және оның шешімдері Пуэрто-Риконың құзырында міндетті прецедент болып саналады. Пуэрто-Рико Жоғарғы соты сонымен қатар Пуэрто-Рикодағы заңгерлік практиканы реттейді. Пуэрто-Рико Жоғарғы сотының сессиясы қазан айының бірінші дүйсенбісінде басталып, келесі жылдың маусым айының соңғы аптасында аяқталады. Дегенмен, шілде мен қыркүйек айларында үш судьядан тұратын кезекпен жұмыс істейтін комиссия істерді қарауға рұқсат етіледі және олардың шешімдері міндетті прецедент болып саналады. Алайда, Заңнамалық Ассамблея қабылдаған кез келген заңның конституцияға қайшы екені жариялануы үшін, Соттың барлық мүшелерінің көпшілігінің дауысы қажет, сондықтан үш судьядан тұратын комиссия Заңнамалық Ассамблея қабылдаған заңдарға қатысты конституциялық шағымдарды тыңдай алмайды. Судьялар іс бойынша ауызша дәлелдерді тыңдауға немесе тыңдамауға шешім қабылдайды. Егер іс даулы болса немесе қоғамдық қызығушылықты тудырса, ауызша пікірталас өткізілуі мүмкін, бірақ Бас судья Эрнандес Дентонның кезінде ауызша пікірталастар сирек болды. Ауызша пікірталас кезінде әр тарап өзінің талаптарын баяндау үшін жиырма бес минут және қарсылық білдіру үшін бес минут алады. Тараптар өз пікірлерін бітіргеннен кейін, әр судья әр тарапқа сұрақтар қою үшін он минут (ең тәжірибелілігі бойынша) алады. Судьялар өздерінің қалған уақытын әріптестерінің біріне беруге шешім қабылдауы мүмкін. Бірнеше федералды судьялар өз еріктерімен Пуэрто-Рико адвокаттар қауымдастығынан шығып, ол заң бойынша ерікті мүшелік ұйымына айналдырылғандықтан, Пуэрто-Рико Жоғарғы соты Пуэрто-Рико лицензиясын алған адвокаттардың ресми тізімін жүргізеді.

Бас судьялар

Бас судья Жоғарғы соттың төрағасы болып табылады, және оның міндеттерінің ішінде әртүрлі соттардың басқаруын жүзеге асыру, әр он жыл сайынғы халық санағынан кейін Пуэрто-Риконың сенаторлық және өкілдік округтерін қайта қарау үшін құрылған Конституциялық округтерді қайта бөлу комиссиясына төрағалық ету, сондай-ақ Пуэрто-Рико губернаторының қызметтен шеттету (импичмент) процесіне төрағалық ету кіреді.

Төменгі соттар

ХХ ғасырдың көп бөлігінде Пуэрто-Рикодағы сот жүйесі қалалық соттардан, аудандық соттардан және Жоғарғы соттан тұрды. Істер қалалық соттардан елдің аудандық соттарына шағымдануға болатын. Елдің аудандық соттарынан істер Пуэрто-Рико Жоғарғы сотына шағымданып жіберілетін. Қалалық және аудандық соттар Пуэрто-Рикода кем дегенде 19 ғасырдан бері бар. АҚШ аралға басып кірген кезде сот жүйесін қайта ұйымдастыруға кірісті. Пуэрто-Рикодағы АҚШ әскери үкіметі 1899 жылғы 118-ші жарлықты қабылдады, осы жарлық бойынша қылмыстық соттар мен бірінші инстанция және тергеу соттарының жүйесі Сан-Хуан, Понсе, Маягуэс, Аресибо және Умакаодағы бес аудандық сотқа алмастырылды.

Тағайындаулар

Пуэрто-Риконың Жоғарғы сотына тағайындаулар дәстүрлі түрде саяси және көбінесе даулы процесс болып келген. Пуэрто-Риконың губернаторы әдетте өзінің саяси партиясымен байланысы бар адамды тағайындайды. Мысалы, Луис Муньос Марин губернатор болып тұрған он алты жыл ішінде, Пуэрто-Рикодағы ең ірі саяси азшылықты құрағандықтарына қарамастан, сотқа тек бір штаттық – Рафаэль Эрнандес Матосты ғана тағайындады. 2005-2009 жылдар аралығында үкімет билігі екі партия арасында бөліскен кезде, губернаторлыққа жалпы мемлекеттік құрылымды жақтаушы Анибал Асеведо Вила, ал Сенат төрағалығына штаттық Кеннет МакКлинток келді. 2005 жылы судья Балтасар Коррада дель Рио зейнетке шыққан, 2007 жылы судья Хайме Фустер қайтыс болған және 2008 жылы судья Франсиско Реболло зейнетке шыққан болатын, бірақ ешкім тағайындалмады. Жарты ғасырдан астам уақыт бойы Халықтық демократиялық партиясымен байланысы бар судьялар сотта басымдық құрды, 2009 жылдың ақпанына дейін штаттық губернатор Луис Фортуньо бос орындардың жиналуына байланысты үш лауазымды толтыра алды. Тағы бір штаттық губернатор тағайындаған сотта бұрыннан бар бір судьямен бірге, штаттықтар тағайындаған судьялар сотта көпшілікке айналды. Бұл сонымен қатар, төрт әйел судьяның бір уақытта сотта қызмет еткен тарихтағы ең көп саны тіркелген кез болды.

Даулар

Соттың қайта құрылуы бірнеше маңызды сот шешімдеріне әкелді. Суарес Касереске қарсы CEE ісінде сот, саяси мәртебе туралы плебисциттерде "Ешқайсысы да емес" деген таңдауды қосуды талап ететін бұрынғы сот шешімін күштен шығарды. Бұл таңдау 1998 жылғы саяси мәртебе туралы плебисцитте дауыстардың абсолютті көпшілігін алған болатын. 4-3 дауыспен сот ережелерінің 5-тармағын өзгертіп, әр іс бойынша көпшілік тарапындағы ең жоғары дәрежедегі судьяға көпшілік пікірін жазатын Сот мүшесін анықтау құқығы берілді, бұл АҚШ Жоғарғы Сотындағы қалыпты тәжірибе. Бұрын Бас судья, тіпті іс бойынша азшылық тарапында болған жағдайда да, сот пікірін жазуды тапсыратын.

АҚШ Федералды сотымен келіспеушіліктер

1915 жылдан 1961 жылға дейін Пуэрто-Рико Жоғарғы Сотының шешімдері Бірінші округ бойынша АҚШ Апелляциялық сотына шағымдануға болатын. Алдыңғы жылдары Бірінші округ Пуэрто-Рико Жоғарғы Сотының шешімдерін жиі кері қайтарды, кейде Бостон негізделген соттың Пуэрто-Рико заңнамасымен таныс болмауына қарамастан, Пуэрто-Риконың азаматтық құқығының нормаларын өз түсіндірмелерімен алмастыруға тырысты. АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы Оливер Вендел Холмс Пуэрто-Рико Жоғарғы Сотының түсіндірмелерін федералдық апелляциялық сот "нақты қате" деп танымаса, бұзбау керектігін бұйырғанға дейін. Тексеру стандарты осылай шектеулі болғандықтан, әсіресе Пуэрто-Рико 1952 жылғы Конституция бойынша Одақ мәртебесіне ие болғаннан кейін, шағымдану жолы өткен заманға жатты деп есептелді және 1961 жылы жойылды, бұл Пуэрто-Рикоға штаттармен теңдес сот жүйесін, федералды сот құрылымын қамтамасыз етті. Бүгінде Пуэрто-Рико Жоғарғы Сотының шешімдері кез келген штаттың Жоғарғы Сотының шешімдері сияқты соңғы болып саналады және АҚШ Жоғарғы Соты федералдық құқықтың маңызды мәселесі туған жағдайда ғана certiorari (сотқа шақыру қағазы) арқылы қарауға болады. Пуэрто-Рико соттары мен федералдық соттар арасында кейде қайшылықтар туындайды. Пуэрто-Риконың 1952 жылғы Конституциясына сәйкес, Жоғарғы Соттың құзыреті тек Пуэрто-Риконың заңдарына қатысты. Дегенмен, АҚШ-тың Пуэрто-Рико округінің аудандық соты бірнеше рет Пуэрто-Рико заңнамасына қатысты істерді қарау құқығын алды. 2016 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Пуэрто-Рико v. Санчес Валле ісінде Пуэрто-Рико екі рет сотталғаннан кейін қылмыс жасаған адамды қайтадан соттауға құқығы жоқ екенін, яғни Пуэрто-Риконың егемендігі жоқ екенін шешті.

2004 жылғы жалпы сайлау

2004 жылы қарашада Пуэрто-Риконың Жоғарғы соты 2004 жылғы Пуэрто-Риконың жалпы сайлауында барлық дауыс бюллетеньдері саналатынын жариялағанда, өте күрделі жағдай туындады. Жаңа прогрессивтік партия мәселені Федералдық сотқа жеткізіп, кейбір бюллетеньдердің қолданылғанын мәлімдеді. Федералдық судья Дэниел Р. Домингуес іс бойынша сот құзыретын қабылдады, бұл шешім Пуэрто-Рико Жоғарғы сотының шешімін күштен шығаруға бағытталған еді. Алайда, 2004 жылдың 15 желтоқсанында Бірінші апелляциялық сот Домингуестің шешімін күштен шығарып, Пуэрто-Риконың сайлау процесіне қатысты мәселелер Пуэрто-Рико Жоғарғы соты басқаратын жергілікті сот жүйесінің қарауына жататынын анықтады.