Кіріспе

Заң тілінде қолданылатын, есте сақтау немесе жазбадан бұрынғы кездегі сөз тіркесі. Естен кетпес уақыт (Ab immemorabili) – есте сақтаудың, жазбаның немесе дәстүрдің шегінен тысқары, шексіз көне, "есте сақтау немесе жазбадан тысқары көне" деген мағынаны білдіретін сөз тіркесі. Бұл тіркес заңдық маңызы бар жағдайларда, сондай-ақ күнделікті тілде қолданылады.

Заң бойынша

Заң бойынша, мәңгілік уақыт – «заңды естелікке көмеспейтін уақыт аралығы» және «есте болмайтын уақыт» дегенді білдіреді. «Елге тән уақыт» деген тіркес көбінесе жалпы құқықтың дамуы және АҚШ-тағы жергілікті американдықтардың мүлік құқықтары туралы соттардағы талқылауларда қолданылады. Орта ғасыр тарихшысы Ричард Барбер бұл тұрғыны «негізінен ауызша мәдениет пен жазудың басты рөл атқаратын әлем арасындағы шегара» деп сипаттаған. Жалпы құқық – заң шығарушы органдар емес, сот ісінде судьялар анықтайтын құқық. Судьялар ұзақ жылдар бойы бұрынғы сот ісінде қайта-қайта айтылған заң принциптерін анықтау арқылы жалпы құқықты белгілейді. 1832 жылғы Тағайындау туралы заңда толық мәні «мәңгілік уақыт немесе адам есте сақтай алмайтын уақыт» деп көрсетілген, соның нәтижесінде белгілі бір жер құқықтарын пайдалану үшін «мәңгілік уақытты» дәлелдеу міндеті 60 жылға дейінгі заңмен белгіленген мерзімге алмастырылды. Ноулз Дау ісінде Нью-Гэмпшир соты жиырма жыл бойы түсіндірмеусіз және қарсылықсыз үнемі қолданылса, қазылар алқасының ежелгі әдет-ғұрыптың бар екенін анықтауы үшін жеткілікті деп тапты. Дегенмен, американдық соттар көбінесе «мәңгілік уақыт» деген тіркеске сілтеме жасамай, жалпы құқықты анықтайды.

Су құқығы

"Елге дейінгі уақыт" кейде су құқығы иелерінің басымдық мерзімін сипаттау үшін қолданылады. Алдын ала иемдесу қағидасы бойынша, су құқығы суды пайдалы қолдану арқылы алынады. Алғашқыда алынған су құқығы жоғары дәрежелі болып саналады және құрғақшылық немесе судың артық иемделуі салдарынан су тапшылығы туған кезде кейінгі, кіші су құқықтарынан басымдыққа ие болады. Дегенмен, соттар кейде тайпаның су құқығы "естен кетпес" басымдық мерзіміне ие екенін анықтайды, бұл тайпаның иелігіндегі жермен шектесетін резервациядағы суды ежелгі тұрғындардың пайдалануына қатысты ең ерте мерзім. Мысалы, А.Қ.Ш. v. Adair ісінде сот Кламат тайпасының су құқығының "естен кетпес уақыттан" басталатынын түсіндірді, себебі олар 1864 жылы АҚШ-пен шарт жасасуға дейін Орталық Орегон және Солтүстік Калифорниядағы суларды мың жылдан астам үзіліссіз пайдаланған. Арыз білдіруші тайпалар мен соттар кейде олардың жерді иеленуін "естен кетпес уақытқа" дейін жететінін көрсетеді.

Ауызша дәстүрдің дәлелі

Тарихи тұрғыдан алғанда, американдық судьялар сотта американдық индейлердің ауызша дәстүрлеріне негіделген дәлелдерді, өткен және қазіргі буын арасында тараған ауызша тарихтарды пайдалануға сенімсіздікпен қарады. Бірақ 1964 жылы АҚШ Федералдық талаптар сотының «Пуэбло-де-Зиа» шешімінен кейін ауызша дәстүрге негіделген дәлелдер соттар тарапынан көбірек қолдау тапты.