Ака тайпасы – Орталық Африка Республикасы мен Конгода көшпенді өмір салған пигмейлер. ЮНЕСКО-ның мәдени мұра тізіміне енген. Тілдері, дәстүрлері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көшпелі Мбенга пигмейлері, Үндістанның этникалық тобы.
Nomadic Mbenga pygmy people
the ethnic group of India
Ака немесе Биака (сондай-ақ Баяка, Бабензеле) – көшпелі Мбенга пигмейлері. Олар Орталық Африка Республикасының оңтүстік-батысында және Конго Республикасының солтүстігінде қоныстанған. Олар Камерун, Габон, Конгоның солтүстігі және Орталық Африка Республикасының оңтүстік-батысындағы Бака халқымен туыс. Конгоның шығысындағы Мбути пигмейлерінен (олар тек өздері араласқан тайпалардың тілінде сөйлейді) ерекшелігі, Ака өз тілімен қатар, олармен байланыс жасайтын шамамен 15 банту халқының тілінде де сөйлейді. 2003 жылы Аканың ауызша дәстүрлері ЮНЕСКО-ның адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлерінің бірі деп жарияланды. Олар 1995 жылғы шілде айындағы National Geographic журналындағы «Ндоки: Жер бетіндегі соңғы орын» мақаласында және 3 бөлімді телесериалда көрсетілген.
The Aka or Biaka (also Bayaka, Babenzele) are a nomadic Mbenga pygmy people. They live in south western Central African Republic and in northern Republic of the Congo. They are related to the Baka people of Cameroon, Gabon, northern Congo, and southwestern Central African Republic. Unlike the Mbuti pygmies of the eastern Congo (who speak only the language of the tribes with whom they are affiliated), the Aka speak their own language along with whichever of the approximately 15 Bantu peoples they are affiliated. In 2003, the oral traditions of the Aka were proclaimed one of the Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity by UNESCO. They were featured in the July 1995 National Geographic article "Ndoki: the Last Place on Earth", and a 3 part TV series.
Қоғам
Дәстүрлі аңшы-жинақшылар қоғамы Аканың әртүрлі тамақтануы бар, оның ішінде 63 түрлі өсімдік, 28 түрлі аң және 20 түрлі жәндік, сондай-ақ жаңғақ, жеміс, бал, саңырауқұлақ және тамырлар кіреді. Кейбір Ака жақында өздерінің шағын маусымдық егіндіктерін өсіруді бастады, бірақ ауыл шаруашылығы өнімдерін көбінесе көршілес ауылдармен сауда жасау арқылы алады, оларды Ака бірлесіп Нганду деп атайды. Нгандулардан олар маңыздай, банан, ямс, таро, жүгері, қияр, қабақ, окра, папайя, манго, ананас, пальма майы және күріш алады, оның орнына Ака жинаған орман жануарларының еті, бал және басқа да орман өнімдерін береді. Акамен байланысы бар 15-тен астам түрлі тайпа бар, олардың саны шамамен 30 мыңға жетеді. Аңшы-жинақшылық өмір салтының нәтижесінде, олар жиі джунгли жануарларының қанына тиеді, сондықтан әлемде Эбола вирусына қарсы серопозитивтіліктің ең жоғары көрсеткіштеріне ие.
A traditional hunter gatherer society, the Aka have a varied diet that includes 63 plants, 28 species of game and 20 species of insect, in addition to nuts, fruit, honey, mushrooms and roots. Some Aka have recently taken up the practice of planting their own small seasonal crops, but agricultural produce is more commonly obtained by trading with neighboring villages, whom the Aka collectively term as Ngandu. From the Ngandu, they obtain manioc, plantain, yams, taro, maize, cucumbers, squash, okra, papaya, mango, pineapple, palm oil, and rice in exchange for the bushmeat, honey, and other forest products the Aka collect. There are over 15 different village tribes with whom the approximately 30,000 Aka associate. As a result of their hunter gatherer lifestyle, which frequently exposes them to the blood of jungle fauna, they have among the highest rates of seropositivity for Ebola virus in the world.
Жыныстық рөлдер
Ака қауымдастығында әйелдер негізінен күтімшілер рөлінде болғанымен, ерлер мен әйелдердің рөлдері өте икемді және бір-бірін толықтай алмастыра алады. Әйелдер аң аулайды, ал ерлер балаларға қарайды, және керісінше, бұл қандай да бір айыптап қарауға немесе мәртебесін жоғалтуға әкеп соқпайды. Әйелдер ерлермен бірдей, тіпті олардан жақсы аң аулауға қабілетті. Ака әйелдері жүктіліктің соңғы сатыларында да аң аулап, босанғаннан кейін көп ұзамай қайтадан аңға шығады, кейде тіпті нәрестелерін де алып жүреді. Міндеттер мен шешімдерді қабылдау көбінесе бірлесіп жасалса да, антрополог Барри Хьюлетт зерттеген қауымдастықта комбети (жетекші), тума (пил аулаушы) және нгага (бас емші) сияқты басшылық лауазымдар әрдайым ерлермен байланысты.
In the Aka community, despite a sexual division of labor where women primarily serve as caregivers, male and female roles are highly flexible and interchangeable. Women hunt while men care for children, and vice versa, without stigma or loss of status. Women are not only as likely as men to hunt but can even be more proficient hunters. Aka women have been observed hunting even during late stages of pregnancy and returning to hunting shortly after childbirth, sometimes even carrying newborns while hunting. While tasks and decision making were largely shared activities, leadership roles such as kombeti (leader), tuma (elephant hunter), and nganga (top healer) are consistently held by men in a community studied by anthropologist Barry Hewlett.
Қорғау жұмыстары
Вашингтондағы Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры 1980 жылдан бері гориллалардың тұру ортасын қорғау, орманды кесуді барынша азайту және Ака халқы мен басқа да жергілікті халықтарды қолдау арқылы табиғатты қорғау жұмыстарын жүргізіп келеді.
The World Wildlife Fund of Washington, DC, has worked with the Aka since the 1980s to protect gorilla habitats, minimize logging of forest, and promote other conservation efforts while empowering the Aka and other indigenous peoples. (needs to be evaluated)
Музыка
Олардың күрделі полифониялық музыкасын түрлі этномузыкологтар зерттеді. Симха Аром олардың кейбір репертуарын тарихи жазбалар түрінде сақтап қалды. Мишель Кислюк олардың өнер орындауын егжей-тегжейлі этнографиялық тұрғыдан зерттеді. Мауро Кампаньоли олардың музыкалық аспаптарын жан-жақты зерттеп, оларды Бака пигмейлері сияқты көршілес пигмей топтарымен салыстырды. Ака музыканттарының орындауы «Африкалық ырғақтар» (Дьердь Лигети, Стив Райх және Пьер Лоран Эймар, 2003), «Ормандағы эхо: Орталық Африка пигмейлерінің музыкасы» (Эллипсис Артс, 1995), «BOYOBI: Жаңбырлы ормандағы пигмейлердің ритуалдық музыкасы» (Луи Сарно, 2000) және «Баяка: Бабензеле пигмейлерінің керемет музыкасы» (Луи Сарно, 1996) жинақтарына енді.
Their complex polyphonic music has been studied by various ethnomusicologists. Simha Arom has made historical field recordings of some of their repertoire. Michelle Kisliuk has written a detailed performance ethnography. Mauro Campagnoli studied their musical instruments in depth, comparing them to neighbouring pygmy groups such as the Baka Pygmies. Aka musicians appear on African Rhythms (György Ligeti, Steve Reich and Pierre Laurent Aimard, 2003), Echoes of the Forest: Music of the Central African Pygmies (Ellipsis Arts, 1995), BOYOBI: Ritual Music of the Rainforest Pygmies (Louis Sarno, 2000), and Bayaka: The Extraordinary Music of the BaBenzele Pygmies (Louis Sarno, 1996).
Фильмдер
2013 жылғы "Орман әні" фильмі Орталық Африканың жаңбырлы ормандарында 25 жыл бойы Баяка тайпасының арасында өмір сүрген америкалық Луис Сарноның тарихын айтады және ол 13 жасар ұлы Самедимен Нью-Йорк қаласына саяхат жасайды.
The 2013 film Song from the Forest tells the story of American Louis Sarno who lived among the Bayaka pygmies in the Central African rainforest for 25 years and travels with his son, 13 year old Samedi, to New York City.