Кіріспе

Communication Moon Relay жобасы (сондай-ақ, жай ғана Moon Relay немесе, басқаша айтқанда, Operation Moon Bounce) – АҚШ Әскери-теңіз күштері жүргізген телекоммуникациялық жоба. Оның мақсаты Айды табиғи байланыс спутнигі ретінде пайдалану арқылы қауіпсіз және сенімді сымсыз байланыс әдісін жасау болды – бұл техника Жер-Ай-Жер байланысы (EME) деп аталады. Жобаның көп бөлігі 1950 жылдары АҚШ Әскери-теңіз зерттеу зертханасында жүргізілді. Operation Moon Relay құпия әскери тыңшылық бағдарламасы – "Пассивті Ай эстафетасы" (PAMOR) бағдарламасынан туындады, ол Айдан шағылысқан советтік әскери радар сигналдарын ұғуға бағытталған.

Өмірбаян

Байланыс Ай релесі радио тыңшылығындағы көптеген идеялар мен концепциялардың нәтижесінде пайда болды. Жобаға екінші дүниежүзілік соғыстан кейін радиосигналдарды, әсіресе Шығыс Еуропа мен КСРО-дан келетін сигналдарды анықтау әдістерін жетілдіруге жасалған тырысқандар ықпал етті. Басқа көздерге 1928 жылға дейін соққан Айды радио толқындарды кері шағылыстырушы ретінде пайдалану туралы алдыңғы ұсыныстар кірді. Бұл концепцияның алғашқы дәлелі 1946 жылы АҚШ Армиясы Сигнал корпусының «Диана» бағдарламасы болды, ол Айдан секіріп келген радар толқындарын анықтады. Бұл Дональд Мензельдің назарына ілікті. Мензель Гарвард колледжінің обсерваториясының қызметкері және бұрынғы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің резервтік командирі болды, ол Теңіз күштерінің Айды қауіпсіз байланыс спутнигі ретінде пайдалану бағдарламасын іске қосуды ұсынды. Ай релесі жобасына дейін, Жердің қисығы бойымен ұзақ қашықтыққа сымсыз байланыс «аспан толқыны» («skip») трансляциясы арқылы жүзеге асырылды, онда радио толқындары Жердің ионосферасымен сындырылады, бірақ бұл процеске күннің жарқырауы мен геомагниттік дауылдар кедергі келтіретін. Жасанды спутниктер пайда болғанға дейін Ай, Жердің қарама-қарсы жақтарындағы нүктелер арасында радио толқындарын шағылыстыру арқылы байланыс құруға болатын жалғыз сенімді аспан денесі болды. Ай арқылы байланыс дамуының нәтижесінде Теңіз зерттеу зертханасының радио инженері Джеймс Трекслердің назарына түсті. Оның қызығушылығы ITT зертханасының зерттеушілері жариялаған мақаладан оянды. Трекслер совет радар сигналдарын Айдан секіріп келген трансляцияларды анықтау арқылы ұстауға арналған жүйе жоспарларын жасады. «Джо» кодолық атымен белгіленген бұл бағдарлама 1949 жылдың тамызынан бастап жүйелі бақылаулар жүргізе бастады. Бір жыл ішінде «Джо» Теңіз күштерінің ресми барлау бағдарламасы – «Пассивті Ай релесі» (PAMOR) мәртебесіне ие болды. 1950 жылдың қыркүйегінде Мэриленд штатының Стэмп Нек қаласында PAMOR жобасы үшін жаңа параболалық антенна құрастырылды. Бұл антеннаның алғашқы сынақтары әсерлі болды; кері сигнал күткеннен гөрі әлдеқайда жоғары сапалы болды. Бұл Ай контурын байланыс схемасы ретінде пайдалану мүмкіндігін көрсетті. Алайда, PAMOR үшін совет радар сигналдарын жинау үшін үлкен антенна қажет болды. Батыс Вирджиния штатының Шугар-Гроув қаласында мұндай антеннаны орнатуға күш-жігер жұмсалды.

Даму

PAMOR жобасына үлкен антенна қажет болғандықтан, Stump Neck антеннасы Ай арқылы байланыс мүмкін екенін тексеру үшін қолданысқа енгізілді. Бұл Ай эстафетасының жеке жоба ретінде туындауына әкелді. Stump Neck пен Вашингтон арасында сынақ хабарлары жіберілді; дауыстың алғашқы спутниктік таратылуы 1954 жылғы 24 шілдеде орын алды. Содан кейін, 1955 жылғы 20 қарашада жүйенің алғашқы құрлықтан құрлыққа сынағы жүргізілді. Қабылдау орны – Сан-Диего, Калифорниядағы АҚШ Әскери-теңіз флотының Электроникалық зертханасы болды. Сигналдың әлсіреуін азайту бойынша түзетулерден кейін, хабар таратулар Вахиава, Гавайиге дейін кеңейтілді. Әскери-теңіз флоты жаңа жүйені жақсы қарсы алды. Жобаға арналған Әскери-теңіз келісім-шарты сәтті сынақтардан кейін жақын арада жасалды және, басқалармен қатар, американдық теңіз шатырларына жағаға байланыс үшін Айдың шағылысу жолдарын пайдалану ұсынылды.

Кеңейту

Ай релесі жобасы көп ұзамай Әскери-теңіз зерттеу зертханасының Радар бөлімінің Байланыс бөліміне берілді. Осы бөлім шеңберінде жүйе жоғары жиілікті (УВЧ) диапазонды пайдалану үшін жаңартылды. Эксперименттік жүйе 1959 жылы Гавайи мен Вашингтон қаласын байланыстыратын толыққанды жұмыс істейтін Ай релесі жүйесіне айналдырылды. Жаңа жүйе 1960 жылғы қаңтарда ресми түрде қолданысқа енгізілді, сол кезде Әскери-теңіз операцияларының бастығы адмирал Арли Берк Тынық мұхиты флотының командирі Феликс Стампқа осы жүйе арқылы хабарлама жолдады. Аяқталған жүйе Annapolis, Мэриленд және Гавайидегі Opana Radar Site-та орналасқан екі тарату құрылғысын, сондай-ақ Cheltenham, Мэриленд және Wahiawa, Гавайидегі екі қабылдау құрылғысын пайдаланды. Кейіннен ол USS Oxford (AGTR 1) және USS Liberty (AGTR 5) кемелерімен жағалауға және кері байланыс үшін кеңейтілді.

Нәтижелер

Ай релесі жүйесі 1960 жылдардың соңында Әскери-теңіз күштері жасанды спутниктік байланыс жүйесін енгізген кезде қолдануын тоқтатты. Дегенмен, осы жобадан алынған мәліметтер кейіннен жасанды жүйенің құрылуына тікелей себеп болды. Сонымен қатар, «Коммуникациялық Ай релесі» жобасында қолданылған жабдықтар АҚШ Әскери-теңіз күштерінің астрономдарына өте пайдалы болды, олар радио байланысқа қолайсыз жағдайда Айды зерттеу үшін оны пайдаланды. Ұзаққа соқпаса да, Ай релесі қазіргі американдық әскери спутниктік жүйелеріне көпір болды.