Кіріспе

1916 жылы Эдгар Райс Берроуздың «Thuvia, Maid of Mars» романы – американдық жазушы Эдгар Райс Берроуздың ғылыми-фантастикалық романы, «Барсум» сериясының төртінші кітабы. Басты кейіпкерлер – Карторис (Марстың Джон Картерінің ұлы) және Птарттың Тувиясы, екеуі де бұрынғы екі кітапта кездескен.

Сюжетке кіріспе

Бұл романда назар Джон Картерден, Марстың соғыс басшысы және Гелиумның Деджа Торисінен, серияның алғашқы үш кітабының басты кейіпкерлері, олардың ұлы Карторис, Гелиумның ханзадасы, және Птарттың ханшайымы Тувияға ауысады. Гелий және Птарт – екі көрнекті Барсумиан қала-мемлекеті/империясы, ал Карторис пен Тувия бұрынғы екі романда екінші дәрежелі кейіпкерлер болған. Оның сюжеттік тәсілдері бұрынғы Марс романдарына ұқсас, Марс ханшайымын құрлыққа түсіру оқиғасын қамтиды. Бұл жолы Джон Картердің ұлы Карторис күдікке ілігеді. Дегенмен, бұл романда автопилот және Марс ұшқыштары үшін соқтығысуды анықтау құрылғысы, сондай-ақ Лотариандардың жаратылуы сияқты жаңа және түпнұсқалық идеялар бар. Лотариандар – телепатиялық проекцияны меңгерген ежелгі Марс тайпасы, олар өлтіре алатын ойдан туған жауынгерлерді жасай алады және тек ой арқылы өмірді жалғастыра алады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Карторис Тувияға жаны түршігедей ғашық. Бұл махаббат алдыңғы романның соңында болжамдалған болатын. Өкінішке орай, Тхувия Каолдың Джеддағы Кулан Титке уәделенген. Барсумда ер және әйел арасындағы келісімді өлімнен басқа ештеңе бұза алмайды, бірақ жаңа талапкер сол өлімге себепкер болуға құқықсыз. Сондықтан Тхувия оған қызығушылық танытпайды. Бұл жағдай Картористі қиын жағдайға түсіреді. Тхувия, Бурроустың әйел кейіпкерлеріне тән тағдырға ұшырап, ұрланып, көмекке мұқтаж болады, ал Картористің мақсатына жағдай көмектеседі. Осылайша ол өмірінің махаббатын іздеуге шығады. Оның кемесі саботажға ұшырағандықтан, ол Барсумның зерттелмеген оңтүстігінде, ежелгі Аантордың қираған жерінде өзінің таба алмай қалады. Тхувияны ұрлаған Дусарлар оны да сол жерге алып кетеді, және Карторис Тхувия мен оның ұрлаушыларын Торкуас әскерлерінің жасыл терілі адамы шабуылдағанда көреді. Карторис әкесінің салты бойынша оны құтқаруға асығады. Құтқару операциясы Карторис пен оның сүйіктісін ежелгі Лотарға жеткізеді, ол таза ойдан шынайы сияқты елестер жасау қабілетімен сыйланған ежелгі ақ терілі адамдардың мекені. Олар көбінесе Torquas әскерлерінен қорғану үшін нақты және фантомдық (Барсумдық арыстанмен) жұптастырылған көптеген фантомдық садақшыларды пайдаланады. Тхувияның ұрлануы Карториске таңылғандай етіп жасалады. Бұл Барсумның қызыл тайпалары арасында соғысқа бастайды. Карторис соғыстың басталуына жол бермеу үшін Тхувиямен бірге уақытында қайтуға тырысуы керек. Карторис өзінің махаббатына уәде етілген Тувиянің сезіміне жауап беретініне күмәнданады.

Өмірбаян

Берроуз 1914 жылдың сәуір айында «Тувия, Марстың қызы» романын жазуды бастады, сол кезде оны «Карторис» әңгімесі деп сипаттады. Калифорнияда демалып, ол қарқынды жазу кестесіне кірісті, оған басқа да туындылармен қатар «Марстың қызы» Тувия да кірді. Жаңа редактор Роберт Х. Дэвис Ньюэлл Меткалфты алмастырды, ол бұрын «Барсоом» романдары жарияланған «All Story Magazine» журналының (қазір біріктірілген «All Story Cavalier Weekly») бұрынғы редакторы болған. Дэвис 1914 жылдың 12 маусымында Берроузға бұрынғы көркем әдебиеттерді (соның ішінде «Тарзанды») оқығаннан кейін идеялар ұсынып, кездесуді ұсынды. Берроуз 1914 жылдың 20 маусымында әңгімені аяқтады. Берроуз 23 маусымда Нью-Йоркке жетті және бірнеше күннен кейін «Карторис» деп аталатын аяқталған қолжазбаны жіберді, оны «All Story Cavalier Weekly» журналында пайдалану үшін сатуға ниеттенген «тағы бір марсиандық әңгіме» деп сипаттады. Бұл жанр ғылыми фантастиканың бір саласы болып табылады, ол қылыш пен сиқырға ұқсас, бірақ ғылыми элементтерді қамтиды. Планеталық романның көп бөлігі шетелдік әлемнің бетінде өтеді, көбінесе қылышпен шайқасу, монстрлар, телепатия сияқты мистикалық элементтер (сиқырдың орнына) және технологиялық емес дәуірдегі Жердегі өркениеттерге ұқсас цивилизацияларды қамтиды, әсіресе патшалықтар немесе теократиялық мемлекеттер. Ғарыш кемелері пайда болуы мүмкін, бірақ көбінесе оқиғаның орталық бөлігі емес. Птарт қаласының Тувиясы: Птарт қаласының ханшайымы. Ол алғаш рет «Марстың құдайлары» романында Джон Картер Дор аңғарында марсиандық «Жұмақтың» иллюзиясын сақтайтын зұлым Терндерден құтқарып алған қызыл марсиандар тобының арасында пайда болады. Кейін ол Джон Картердің әйелі Дежа Ториспен бірге жылына бір рет ғана ашылатын ғибадатхана түрмесінде тұтқынға алынады және романның көп бөлігінде және «Марстың соғыс басшысы» атты жалғасында оның жанында қалады. Берроуздың көптеген марсиандық кейіпкерлері сияқты, ол да қайратты, батыл, мақтаншақ және марсиандық қоғамдағы өзінің аристократиялық мәртебесімен терең байланысты. Әдеттегідей, оны саяси пайда үшін пайдалануды көздеген жаман адамдар (оның құтқарылуы «Марстың қызы» Тувияның сюжетіне негізгі түрткі болды) ұрлап алады. Осы жағдайда, оны Қатористі ұрлауға кінәлі деп айыптайтын Дусар князі Асток ұрлап алады. Кар Комак: Лотариандық садақшы, асыл да ерлік мінезді (көптеген лотариандардан өзгеше). Бастапқыда Лотарға қарсы жасыл марсиандардың шабуылына қарсы тұру үшін лотариандықтар жасаған фантомдардың бірі болған ол, Карторис пен Тувия Лотардан кеткеннен кейін денеге ие болады және алыс өткендегі нағыз лотариандық екені белгілі болады. Ол екеуіне қосылып, содан кейінгі шайқастарға қатысады. Ол сонымен қатар соғыста көмектесу үшін өзінің фантомдық садақшыларын жасай алады.

Ғылыми негіз

Марстың Берроустың көзқарасы сол кездегі астрономиялық болжамдарға, әсіресе Персиваль Лоуэллдің планетаны бұрын Жерге ұқсас әлем ретінде қарауына негізделген, бірақ қазір оның қартаюынан өмірге қолайсыз болып барады. Оның тұрғындары қалған өнімді жерді суару үшін полярлық мұздықтардан су жеткізу үшін каналдар салған. Су ағып жатқан, мекенделген планета туралы теория ресейлік және американдық ғарыш зондтары, соның ішінде екі «Викинг» миссиясы ұсынған деректермен жоққа шығарылды, олар судың сұйық күйде болуы мүмкін емес, өлі, мұздаған әлем тапты. Қартайып бара жатқан планетада, азайып бара жатқан ресурстармен өмір сүретін Барсум тұрғындары қаталданып, соғысқа бейімделген, тірі қалу үшін бір-бірімен күреседі. Барсумилер сирек су ресурстарын бүкіл әлемдік каналдар жүйесі арқылы бөліп береді, оны дауласып жатқан қала-мемлекеттер бақылайды. Жұқарып бара жатқан Марс атмосферасы «атмосфералық өсімдік» арқылы жасанды түрде толықтырылады. Бұл әлемде ақ, сары, қара, қызыл және жасыл терілі нәсілдер арасында анық аумақтық бөліністер бар. Әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері мен қасиеттері бар, олар олардың ішіндегі дерлік әрбір адамның мінезін анықтайды. Барсумдағы Берроустың нәсіл туралы ұғымы этникалық емес, түрлерге көбірек ұқсас.

Технология

Барсумның Қызыл марсиандарының ұшқыштары антигравитация принципімен жұмыс істейтін ұшақтарды пайдаланады. Марстың қыздары Тувия романында Джон Картердің ұлы Картористің автопилоттың алғашқы нұсқасын ойлап табуы ерекше аталады (нақты құрылғы жетілдірілгенге дейін ондаған жылдар бұрын). Бұл механизм ұшқышқа Барсумдағы кез келген нүктеге жетуге мүмкіндік берді, бірақ ұшқыш ұшақты дұрыс бағытта ұстап тұруын қажет етті. Мақсатына жеткен соң, механизм ұшақты жерге де түсіретін. Картористің ұшағы соқтығыстарды болдырмауға арналған құрылғымен де жабдықталған, ол кедергілерді анықтап, оларды автоматты түрде айналып өтетін. Олар Жасыл марсиандардың шабуылдарынан қашып, олардың көпшілігі (барлық әйелдер мен балалардың ішінде) қаза тапқанда, қорғанысқа ие болатын жер тапты және ақыл – бардың бәрі екенін түсінді, соның салдарынан телепатиялық қабілеттерін дамытты, оның ішінде Жасыл марсиандарға қарсы күресу үшін көшпелі садақшыларды жасау қабілеті де болды. Олардың қиялының күші соншалық, садақшылар тіпті шайқаста өлгендей көрінеді, ал Жасыл марсиандар олардың жебелерінен қаза табады. Лотариан, Джав, басты кейіпкер Карториске иллюзияның тек Жасыл марсиандардың сенімімен сақталады екенін түсіндіреді. Егер олар шындықты білсе, ол тиімді болмас еді. Лотариандар күшті телепатиялық проекциялар арқылы қалыпты Барсумдық қоғамның иллюзиясын да сақтайды. Олар екі фракцияға бөлінген, олардың бірі ақыл-ойының мағынасыз пікірталастарының шектен шығуын бейнелейді. Бір фракция, реалистер, азық-түліктерді елестетіп, күш алуға сенсе, екіншісі, "тамақсыз өмір" тобы, тамақтанбай өмір сүруге сенді. "Марстың шахматшылары" осы тенденцияның екінші мысалы. Калдандықтар таза ми болу үшін денелерінен бас тартты, бірақ олар Райкор денелерімен байланыса алғанымен, олардың жұмыс істеу қабілеті, ақыл-ойы мен денесі біріктірілген қалыпты адамдармен салыстырғанда, тиімсіз және ұқыпсыз.

Авторлық құқықтар

Бұл әңгіменің авторлық құқығы АҚШ-та тоқтап, енді ол елде жалпыға қолжетімді болып табылады. Мәтін Project Gutenberg жобасы арқылы қолжетімді.