Кіріспе

IQ тесті ересектердегі интеллектті өлшеуге арналған.

Векслер ересектердегі интеллект шкаласы (WAIS) – ересектер мен үлкен жасөспірімдердің интеллектісі мен танымдық қабілеттерін өлшеуге арналған IQ тесті. WAIS-тің (I форма) түпнұсқасы 1955 жылдың ақпанында Дэвид Векслер және Нью-Йорк қаласындағы Беллвью ауруханасының бас психологы (1932–1967) тарапынан 1939 жылы жарық көрген Векслер–Беллвью интеллект шкаласының жаңа басылымы ретінде жарияланды. Қазіргі таңдағы нұсқасы – 2008 жылы Pearson баспасынан шыққан төртінші басылым (WAIS IV), ал бесінші басылымы (WAIS 5) 2024 жылдың күзінде шығуы жоспарлануда. Бұл тест әлемде ересектер мен үлкен жасөспірімдер арасында ең көп қолданылатын IQ тесті болып табылады.

Нүктелік шкаланың тұжырымдамасы

Бинет шкалаларында (1986 жылғы нұсқаға дейін) сұрақтар жас деңгейі бойынша топтастырылған. Әрбір жас деңгейі сол деңгейдегі адамдардың үштен екісінен үштен төрт бөлігіне дейін орындай алатын тапсырмалар жиынтығынан тұрды. Бұл сұрақтар мазмұны бойынша реттелмегенін білдірді. Сонымен қатар, Бинет тестісін тапсыратын адам белгілі бір тапсырмаларды орындаған жағдайда ғана балл алатын. Яғни, балл алу үшін қажетті бір тапсырманы орындамаса, ешқандай балл берілмейтін (мысалы, төрт тапсырманың үшеуін орындау балл алу үшін қажет болса, екеуін орындау балл бермейтін). Соның салдарынан тест әртүрлі мазмұндық салалардан (немесе субтесттерден) құралып, жалпы баллмен қатар әр мазмұндық сала бойынша да балл берілетін. Бұл өз кезегінде адамның әртүрлі мазмұндық салалардағы қабілетін талдауға мүмкіндік берді (жалпы баллға қарағанда).

WAIS-III

WAIS III, WAIS және WAIS R нұсқаларының келесі қайта қаралымы 1997 жылы жарияланды. Ол сөздік IQ, орындалу IQ және толық көлемді IQ көрсеткіштерін, сондай-ақ төрт қосымша индексті (сөздік түсіну, жұмыс жады, кеңістіктік қабілет және өңдеу жылдамдығы) ұсынды. Интеллектуалдық қабілеттерді бағалаудың ең көп қолданылатын тестінің үшінші басылымын жасауға Хсин-И Чен, Луиза О’Доннелл, Марк Ледбеттер, Дэвид Тулски және Цзяньцзюнь Чжу үлес қосты.

WAIS-IV

2008 жылы жарияланған тестің қазіргі нұсқасы WAIS IV 10 негізгі және 5 қосымша субтесттен тұрады. 10 негізгі субтесттердің нәтижесінде алынған бағалар қосылып, толық IQ анықталады. WAIS IV-те бұрынғы нұсқалардағы сөздік/практикалық IQ бағалары алынып, олардың орнына индекс бағалары қойылды. Жалпы қабілет индексі (GAI) енгізілді, ол Сөздік түсінік индексінен Ұқсастықтар, Сөздік қоры және Ақпарат субтесттерін, ал Перцептивтік есептеу индексінен Блоктан құрастыру, Матрицалық есептеу және Визуалды пазлдар субтесттерін қамтиды. GAI клиникалық жағдайда пайдалы, себебі оны ақыл-ой процесінің жылдамдығы мен жұмыс жадының бұзылуына аз бейім когнитивтік қабілеттерді өлшеу үшін қолдануға болады. Бұл ақыл-ой шкаласының нұсқасы бұрынғы нұсқалардан ерекшеленетін бірнеше ерекшеліктерге ие. Осы өзгерістердің ішінде Суреттерді тізу, Объектілерді жинау, Лабиринттер, Сөздік IQ және Практикалық IQ бағаларын алып тастау, сондай-ақ сұйық ойлау және/немесе жұмыс жадына баса назар аударатын бес субтестті қосу бар. Үлгідегі демографиялық ерекшеліктер АҚШ Халық санағы бюросының деректеріне сәйкес әртүрлі топтардың үлесіне қарап жасалды. Стандарттау 688 канадалықтың қатысуымен, олардың жас диапазоны да сол болды, кеңейтілді.

WAIS-5

Векслер ересектер интеллектуалдық шкаласының бесінші басылымы 2024 жылдың соңында жарыққа шығады. Нормативтік деректер 2023–24 жылдары АҚШ халық санағының көрсеткіштеріне сәйкес келетін үлгіде жинақталды және Векслер есіктік шкаласының: Бесінші басылымымен бірдей нормаланған. WAIS 5 бірнеше жаңа субтесттерді ұсынады, әсіресе жұмыс жады саласында, сандық аралық тізбектелмесі (Digit Span Sequencing) және жылдам санау (Running Digits) енді жұмыс жады индексін құрайтын негізгі субтесттер болып табылады. Сандық аралық тізбектелмесі алға (Digit Span Forward), сандық аралық тізбектелмесі кері (Digit Span Backward) және әріп-сан тізбектелмесі (Letter Number Sequencing) кеңейтілген жұмыс жады индексін құру үшін де қолданылуы мүмкін. Перцептивтік есептеу индексі визуалды-пространдық қабілет (блоктық құрастыру, визуалды жұмбақтар) және сұйық есептеу (матрицалық есептеу, фигура салмағы) бөліміне бөлінді. Сонымен қатар, жиынтық қатынастар (Set Relations) сияқты қосымша сұйық есептеу субтесті, сондай-ақ WISC V-де алғаш рет пайда болған атау жылдамдығы мөлшері (Naming Speed Quantity) қосымша өңдеу жылдамдығы субтесті де енгізілді. Толық масштабты интеллект коэффициенті енді WISC V-ге ұқсас жеті субтесттен (Сыңайлылықтар, сөздік қоры, блоктық құрастыру, матрицалық есептеу, сұйық есептеу, сандық аралық тізбектелмесі, кодтау) жасалады. Жалпы қабілеттілік индексімен қоса, он бес қосымша индекстік балл да бар. WAIS IV-ке қарағанда тесттің жүргізілуі қысқарақ болады деп күтілуде, әсіресе жоғары интеллектуалды қабілеті бар деп саналатын адамдар үшін. Тест классикалық физикалық форматта немесе цифрлық платформада жүргізілуі мүмкін.

Жас ерекшеліктері мен қолданылуы

WAIS IV сынағы 16–90 жас аралығындағы адамдарға қолдануға жарамды. 16 жасқа дейінгі балалар үшін Векслердің мектепке дейінгі және бастауыш сыныптарға арналған интеллект шкаласы (WPPSI, 2 жарым–7 жыл, 7 ай) және балаларға арналған Векслер интеллект шкаласы (WISC, 6–16 жыл) қолданылады. Интеллект сынақтары психикалық аурулары немесе ми травмасы бар адамдардың когнитивтік функция деңгейін бағалау үшін пайдаланылуы мүмкін. Реабилитациялық психологтар мен нейропсихологтар адамның миының жарақат алғаннан кейін қалай жұмыс істейтінін бағалау үшін нейропсихологиялық тесттерді (WAIS IV-ті қоса) қолданады. Нақты сынақтар нақты когнитивтік функциялар туралы түсінік беруге мүмкіндік береді; мысалы, сандық қатар сынағы назар аударудағы қиындықтарды анықтау үшін қолданылуы мүмкін.