Кіріспе

1718–1776 ж. ағылшын әлеуметтік реформаторы және өнерге демеуші Элизабет Монтегю (туған Робинсон; 2 қазан 1718 – 25 тамыз 1800) – британдық әлеуметтік реформатор, өнерге демеуші, салон иесі, әдеби сыншы және жазушы, ол «Көк гетнелер қоғамының» (Blue Stockings Society) ұйымдастырылуына және басшылығына көмектесті. Оның ата-анасы екі де ағылшын аристократиясымен байланысы бар бай отбасылардан шыққан. Ол Сара Скотттың – «Миллениум Холл және оған жақын жерлердің сипаттамасы» кітабының авторы – әпкесі болды. Ол Эдвард Монтегюге үйленді, ол көп жерге ие болған адам, осылайша заманының ең бай әйелдерінің біріне айналды. Ол осы қорды ағылшын және шотланд әдебиетін дамытуға, сондай-ақ кедейлерге көмектесуге жұмсады.

Ерте өмір

Ол Йоркширде, Йоркширдегі Вест Лейтон мен Эдджилиде Мэтью Робинсон (1694–1778) мен Кембридждің Роберт Дрейкінің қызы Елизавета, оның әйелі Сара Моррис, Тау Морристің Томас Моррисінің қызы, Монкс Хортон жерінде дүниеге келді. Елизавета олардың үш қызының үлкені еді. Танымал Кембридж доны Конерс Миддлтон, оның Дрейк әжесі Сара Морристің екінші күйеуі болды. 1720 және 1736 жылдар аралығында отбасы қазір Ұлттық қорға тиесілі үйдің бір бөлігіне ие болды: Йорктегі Қазынашы үйі. Элизабет пен оның әпкесі Сара, болашақ романист Сара Скотт, бала кезінде доктор Миддлтонмен ұзақ уақыт бірге болды, себебі екі ата-ана да біршама жабық мінезді болған. Екі қыз латын, француз және итальян тілдерін үйреніп, әдебиет оқыды. Бала кезінде Елизавета мен Сара, әсіресе, өте жақын болды, бірақ Сара шешек ауруына шалдыққаннан кейін арақатынастары суытылды. Кішкентай кезінде Елизавета леди Маргарет Харлимен дос болды, кейін Портленд герцогинясы, Эдвард Харлидің, Оксфордтың 2-ші графы және граф Мортимердің жалғыз баласы. Леди Маргарет пен Елизавета бір-бірінен алыс болғанда апта сайын хат алмасып, бірге болғанда ажырамас еді. Ол Лондонда леди Маргаретпен уақыт өткізіп, 1730-шы жылдардың көптеген белгілі тұлғаларымен, соның ішінде ақын Эдвард Янг пен діни ойшыл Гилберт Уэстпен танысты. Леди Маргареттың үйінде ерлер мен әйелдер тең құқықпен сөйлесіп, зиялы, әзіл-қалжыңға толы әңгімелерге қатысты. Кейін Монтегю ханым өзінің салондарында осы интеллектуалды пікір алмасу үлгісін қолданды. Елизаветаның анасы Кенттегі ауылдық үйді мұраға алғаннан кейін, қыздарымен бірге сол үйді мекен еткен кезде, леди Маргаретке бару Елизавета үшін маңыздырақ болды.

Монтегюмен неке

1738 жылы Монтегю Харлиге еркектерге және некеге құштарлығы жоқ екенін түсіндіріп хат жазды. Ол некені ұтымды және тиімді келісім деп қарады және ер адамды жақын сезіну мүмкін емес деп ойлады. 1742 жылы ол көптеген көмір шахталарына ие болған және Нортумберлендте бірнеше жалға алынған жерлер мен мүліктері болған Эдвард Монтегюдің немересі, 1-ші Сандвич графына тұрмысқа шықты. Ол 22 жаста, ал ол 50 жаста еді. Неке тиімді болды, бірақ құмарлыққа толы емес. Бірақ келесі жылы Джон есімді ұлы дүниеге келді. 1744 жылы бала күтпеген жерден қайтыс болғанда, ол қатты қайғыға батты. Олар Эдвардпен бірге қалған уақытында достық қарым-қатынаста болды, бірақ тағы балалы болған жоқ немесе жүктілік болған жоқ. Баласынан айырылғанға дейін ол дінге аса көңіл бөлмеген, бірақ баласының өлімі оны дінге шын көңілмен бет бұруға мәжбүр етті. Осы уақытта оның әпкесі Сара Скотт та дінге деген құлшынысын күшейтіп бастады. Елизаветаның жанында көбінесе әйел серігі болды, бұл патша сарайындағы қызметшінің рөліне ұқсас еді. Серік Елизаветаның күнделікті заттарын алып жүруге және оған көмектесуге міндетті болды. Барбара Шнорренберг Сара Скотттың осы қызметті атқарғанын айтады және Скотттың одан құтылу үшін нашар некеге тұрғанына сенуге негіз бар екенін қосады (Шнорренберг 723). Елизаветаның анасы қайтыс болғаннан кейін, оның әкесі үй шаруашылығын немесе мүмкін, сүйіктісін алып, балаларына мүлдем ақша берместен Лондонға көшіп кетті. Сара нашар некеден құтырылғанда, Елизаветаның әкесі (оның қамқоршысы) оған ешқандай қаржылық көмек көрсетпеді, тіпті Елизавета мен оның бауыры Мэттьюдің оның қайғысын жеңілдетуіне де тыйым салды. 1750 жылдан бастап, ол Эдуардпен бірге күнделікті өмір салтын орнатты, олар Лондонның Мейфэр ауданында қыстады, содан кейін көктемде Беркширдегі Сэндлфордқа баратын, ол 1730 жылдан бері оның меншігінде болды. Содан кейін ол Нортумберленд пен Йоркширге өз иеліктерін басқаруға аттанатын, ал ол кейде оны Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы Батыс жолында 1622 жылдан бері сақталған отбасылық сарайы – Шығыс Дентон Холлға ертіп баратын. Ол Нортумбрия қоғамын практикалық әңгімелесу үшін қамқорлыққа алғанына қарамастан, ақылды бизнесмен болды. Кеншілер мен олардың отбасыларына көмектесу арқылы, бұл қаншалықты арзанға түсетініне риза болды. Сондай-ақ ол "біздің шахтерлеріміз жұмыстан шығарылып қалмасқа қорқады және осы қорқыныш олардың арасында сирек кездесетін тәртіп пен реттелікті сақтайды" деп атап өтті. Елизавета шахтада ән шырқаған шахтерлердің әнін ұнататын, бірақ, өкінішке орай, олардың диалектісі (Георди) "тыңдаушылардың жүйкесіне тиетін" екенін анықтады. Хорас Уолпол 1768 жылы Джордж Монтегюге: "Біздің ең бағалы кеніміз – Ньюкасл көмірі".

Көк мал шаруашылығы және жазу

Элизабетті "Блюстокинг" ретінде "Көк шұлықтар патшайымы" деп атады. Ол 1750 жылдан бастап Англияның Көк шұлықтар қоғамын басқарды және ұйымдастырды. Білімге қызығушылық танытқан беделді әйелдердің еркін бірлестігі 18-ші ғасырдың соңында маңыздылығын жоғалтты. Олар әдебиетті талқылау үшін жиналатын, сондай-ақ білімді ер адамдарды қатысуға шақыратын. Саясат туралы сөздерге тыйым салынды; негізгі тақырыптар – әдебиет және өнер болды. Көптеген "Блюстокинг" әйелдері бір-бірін оқу, өнермен айналысу және жазу сияқты зихи еңбектерде қолдады. Көптегендері әдеби шығармалар жариялады. Елизавета Монтегю өмірінде екі еңбек шығарды. 1760 жылы Джордж Литтелтон Елизаветаны "Өлілердің әңгімелері" жазуға ынталандырды, ол осы еңбекке үш бөлімді анонимді түрде қосты. (Оның авторлығы басқа жерде куәландырылған.) Ол тірілер мен даңқты өлгендер арасындағы әңгімелерден тұрады және 18-ші ғасырдың мақтаншылдығы мен әдеп-ғұрыптарын сатиралайды. 1769 жылы ол "Шекспирдің жазбалары мен генийі туралы эссе" жариялады. Онда ол Шекспирді ең ұлы ағылшын ақыны деп жариялады, тіпті кез келген ұлттың ең ұлы ақыны деп атады. Сондай-ақ ол Сэмюэл Джонсонның 1765 жылғы Шекспирге жазған алғы сөзінде Шекспирдің пьесаларын жеткілікті түрде мақтамағаны үшін сынады. Джонсон мәтін, тарих және редакциялау мәселелерімен айналысса, Монтегю Шекспирдің кейіпкерлері, сюжеттері және өлеңнің көркемдігі туралы жазды және оны ағылшын мәдениетінің барлық жақсы қасиеттерін қорғаушы деп санады. Кітап бастапқыда анонимді түрде жарық көргенде, оны Джозеф Уортон жазған деп есептелді, бірақ 1777 жылы оның есімі титул бетіне енгізілді. Джонсонның Монтегюмен қарым-қатынасы осы кезде ушығып кеткен еді. 1760-шы жылдардың соңында Эдвард Монтегю ауырып қалды, ал Елизавета оған күтім жасады, бірақ ол өзінің бостандығынан айырылғанына ренжіді. 1766 жылы оның досы Джон Грегори келіп, екі қызын әкелді. Монтегю екі қызға қызығып, олар төртіншісімен бірге Шотландияға саяхат жасады. Олар қайтып келгеннен кейін Джон Грегори үйге оралуға мәжбүр болды, бірақ Монтегю оны "сүйкімді қыздарды" өзінде қалдыруға көндірді. Ол олардың біліміне қатысты оған кеңес беруге уәде берді. 1770 жылы Грегорилер оралды және Монтегю Доротея Грегориді серігі ретінде қабылдауы туралы келісімге келді. Бұл келісім жақсы болды, өйткені Доротея оның орнына көлік жүргізу және жақын дос болу сияқты жұмыстарды атқарды. Доротеяның болашағы қауіпсіздей көрінді, бірақ ол өмірлік серік іздеді және Монтегю оның жалғыз үміткері – оның жүрегіне жақын туысы екенін талап етті. Осы тақырыптардың ішінде тарих басқа тақырыптарға қарағанда екі есе көп талқыланды. Бұл әйелдердің хат жазуына әсер етті. Олардың хат алмасу жиілігі өмірлік жағдайларға байланысты жылдар бойы өсіп, кеміді; Монтегю Скоттқа жауап беруден гөрі жиі жазған деп есептеледі. Гилберт Уэст Монтегюдің дін, тарих және әдебиет туралы ойлауына әсер етті. Ол бір кезде оның жазу стиліне де әсер етті. Оның үлгісімен, ол көбірек ресми синтаксиспен жазуға кірісті, бірақ ақырында шектеулерден шаршап, еркін, табиғи стиліне оралды. Монтегю аға мемлекет қайраткері, Уильям Пултеней, Лорд Батпен жақын қарым-қатынаста болды. Бұл қарым-қатынас тек эмоционалдық болды, бірақ "жалған махаббат" деп сипатталды.

Мұра

Суонси университеті Елизавета Монтегюдің сақталған хаттарының толық түсіндірілген, цифрлық, сындық және ашық қолжетімді басылымын жасауды көздейді. Elizabeth Montagu Correspondence Online (EMCO) түпнұсқа қолжазбалардың көшірмелері мен факсимильдеріне, нақты және толық түсіндірмелерге, сондай-ақ жақында ғана табылған хаттарға қол жеткізу мүмкіндігін ұсынады. Бат қаласындағы Royal Crescent қонақ үйі Елизавета Монтегюдің бұрынғы тұрғын үйінің орнында салынған (16 Royal Crescent). Мамыр айында оның құрметіне Монтегю Мьюс атты жаңа ресторан ашылды.