Кіріспе

Элеонора Батлер және Сара Понсонби

"Лланголеннің ханымдары" деп танылған Элеонора Батлер (1739–1829) және Сара Понсонби (1755–1831) – бірге өмір сүрген екі ирланд ақсүйек әйелі. Олардың қарым-қатынасы өз замандастарын қызықтырып, таң қалдырды. 1780 жылы Ирландияны тастап, дәстүрлі некелердің әлеуметтік қысымынан қашу үшін олар Солтүстік Уэльстегі Лланголендегі готикалық үйге көшіп келді. Арада жылдар өткен соң, көптеген көрнекті тұлғалар оларды аралап, қонаққа келді. Олардың ішінде Байрон, Шелли, Веллингтон және Вордсворт болды, соңғысы олар туралы сонет жазған.

Ерте өмір

Элеонора Шарлотта Батлер (11 мамыр 1739 – 2 маусым 1829) – Батлер әулетінің мүшесі, Ормонд графтары (кейін герцогтар), Уолтер Батлердің және Элеонора Моррстың (1711–1793) қызы, де-юре 16-шы Ормонд графы. Олардың Килкенни қамалында орналасқан әулеті оны тым көп білім алған кітап оқушы деп есептеді. Ол Франциядағы монастырда тәрбиеленгендіктен француз тілінде еркін сөйледі. Сара Понсонби (1755 – 9 желтоқсан 1831), туған кезде Понсонби әулетінің мүшесі, бала кезінде жетім қалды және Килкенни округіндегі Вудсток қаласында туыстарымен бірге өмір сүрді. Ирландия парламентінің депутаты Чамбре Брабазон Понсонби мен оның екінші әйелі Луиза Лайонстың (1730–1758) қызы, ол Фредерик Понсонбидің, Бессбороның 3-ші графының екінші туысы, демек, оның қызы Леди Каролина Лэмбтің екінші туысқан қызы болды. Олардың әулеттері бір-бірінен 25 шақырым қашықтықта тұрды. Екі әйел 1768 жылы кездесіп, тез арада жақын дос болды. Арадағы жылдарда олар жекелеген ауылдық шалғай жерге орналасу жоспарын жасады. Олар бірге дәстүрден тыс өмір сүруді армандады.

Уэльстік үй

Қажетті емес некеге мәжбүрлену мүмкіндігінен қашу үшін, олар 1778 жылдың сәуір айында Килкенни графтығынан бірге кетіп қалды. Олардың отбасылары оларды тауып алып, жоспарларынан бас тартуға күштеп мәжбүрледі, бірақ бұл бекер болды. Олар Уэльске көшіп, Сараның қызметшісі Мэри Кэриллді шақыртты, ол өмірінің соңына дейін олармен бірге тұрып, жұмыс істеді. Мэри бірінші болып қайтыс болды, және үшеуі де бір жерге, бір қабірге жерленді. Олар Уэльстің көркем жартастарын аралап, соңында Солтүстік Уэльсте қоныс тапты. Алғаш Лланголен ауылында жалға алынған үйde тұрғаннан кейін, 1780 жылы "жаңа сарай" деген мағына беретін Plas Newydd деп аталатын ауылдың шетіндегі шағын коттеджге көшіп кетті. Олар өздері құрған жүйе бойынша өмір сүрді, бірақ олар тек төзбегіс туыстарынан шағын кіріс пен, ақырында мемлекеттік зейнетақыға ғана сүйене алды. Олар Plas Newydd-ті готикалық стильде уэльс еменінен жасалған панельдермен, сүйір аркалармен, боялған әйнектермен және көптеген қонақтарды қабылдаған кең кітапханамен "жаңартты". Уильям Вордсворт, тіпті континенттік Еуропадан келген саяхатшылар да олар туралы естіп, оларды аралауға келді, мысалы, неміс ақсұлтаны және ландшафт дизайнері Герман фон Пюклер-Мускау олар туралы құрметпен жазды. Королева Шарлотта олардың коттеджін көруді қалап, король Георг III-ті оларға зейнетақы тағайындауға көндірді. Ақырында олардың отбасылары оларға төзе білді.

Жеке өмірі

Батлер мен Понсонби 50 жыл бірге өмір сүрді. Олардың кітаптары мен шыны ыдыстарының үстінде екі әріптің де бас әріптері жазылған, ал хаттарына екеуі де бірлесіп қол қойған. Өмірінің соңына қарай, екеуі де қара атпен жүруге арналған киімдер мен ерлердің жоғары цилиндрлерімен киінген; кейбір келушілер бұл эксцентрикалық және көне деп ойлады, әсіресе шашқа жағылатын ұнтақ, бірақ көршілері бұл киімдердің сыртта өмір сүруге ыңғайлы екенін айтты. 1791 жылы бір журнал оларды сипаттап, олардың жыныстық қатынаста болғанын аңғартады. Фиона Бридиоактың сөзіне қарағанда, «квир» термині «лесбиянка» деген анахронизмнен және нақты анықтамадан гөрі қолайлырақ, себебі квирлік – кең ұғым және ол қалыптыдан өзгешелікпен анықталады. Сара Понсонби осы атаудың иесі деп есептеледі.

Танымал мәдениетте

Вордсворт олар туралы сонет жазды, «Леди Е. Б. және Хон. Мисс П.» деген атпен. Олар «жай ғана жасырылған өмірбаяндық роман» – пионер әйел дәрігер және жазушы Мэри Гордонның «Жабайы қазды қуу» романында бейнеленген. Бұл роман алғаш рет 1936 жылы Леонард пен Вирджиния Вулфтың Hogarth Press баспасында жарық көрді. Кейіннен кітап қайта басылып, «Лланголен ханымдары: Леди Элеонора Батлер мен Мисс Сара Понсонбидің тарихы», сондай-ақ «Лланголен ханымдары» деп аталады. Гордон 1934 жылы Plas Newydd-қа сапар барысында олардың көрінісін көргенін айтады, бұл оны олардың өмірін зерттеуге ынталандырды. Гордон кітаптың соңғы бөлімінде, «Ханымдар мені кездестірді» деген тақырыпта, өзін Батлер мен Понсонбидің «рухани мұрагері» деп есептейтінін жазады. 2011 жылдың сәуірінде, 2010 жылғы «Азаматтық серіктестік және бірге тұратын адамдардың белгілі бір құқықтары мен міндеттері» заңына сәйкес Ирландияда алғашқы азаматтық серіктестіктер тіркелген айда, ирланд мемлекеттік телеарнасы RTÉ Элеонора Батлер мен Сара Понсонбидің өміріне арналған 45 минуттық радио деректі фильмін көрсетті. Фильмде олардың Ирландиядағы алғашқы ашық лесбияндар жұбы болған-жоқ деген сұрақ көтерілді. 2016 жылдың ақпан айында Лланголен ханымдары Travel Channel арнасындағы «Қалдықтағы құпиялар» телесериалының 3-маусымының 7-бөлімінде көрсетілді. 2020 жылдың ақпан айында ЛГБТ тарихы айына арналған арнайы қызметте Лланголендегі Сент-Коллен шіркеуінде ханымдардың жерленген жері мен ескерткіші киеленді. Музыкалық сүйемелдеуді Ян Шоу жасады. 2022 жылы олардың өміріне арналған пьеса Theatr Clwyd сахнасында «Celebrated Virgins: The Story of the Ladies of Llangollen» деген атпен қойылды. Пьесаның авторы – Кэти Элин Солт, режиссері – Элери Б. Джонс. Эмма Донохьюдың «Жүрекпен үйренген» (2023) романында олар Уэльске қашып кеткен «ирландтық екі туыс» ретінде сипатталған. Зейди Смиттың «Алаяқ» романында басты кейіпкер Миссис Туше өзінің «сендіруінің» аясында олар туралы жиі және құштарлықпен айтады.