Кіріспе

Шотланд сарайының қызметкері және ақын Александр Монтгомери (шотланд гаэль тілінде: Alasdair Mac Gumaraid) (шамамен 1550–1598) – шотланд Яков сарайының қызметкері және ақын, немесе макар, Айрширде дүниеге келген. Ол шотланд гаэль тілінде және шотланд тілінде сөйлейтін, Айрширден шыққан адам, ол аймақ оның заманында шотланд Гейдэлтахтының бір бөлігі болып келген. Монтгомери 1580 жылдары король Джеймс VI сарайындағы ақындар тобы – Касталия тобының маңызды мүшесі болды, оның құрамында өзі король де болған. Монтгомери бір кезде корольдің "жақын адамы" ретінде құрметке ие болды. Ол негізінен протестанттық сарайда католик болған және саяси дау-дамайларға қатысқандығы үшін 1590 жылдардың ортасында заңнан тыс деп жарияланды. Монтгомеридің поэзиясы, көбінесе махаббат тақырыбын қамтиды, автобиографиялық сонеттерді қосады және Англиядағы кейінгі метафизикалық ақындарға ұқсас келеді. Дәстүр бойынша оған кейде "капитан" деген лақап беріледі.

Ерте өмір

Монтгомери Айрширдің землевладегі Хью Монтгомеридің (Гессилхед) (1558 ж. қайтыс болған) кіші ұлы болды, сондықтан ол Эглинтон графымен және Джеймс VI-ның алыс туысы еді. Оның 1580 жылға дейінгі өмірі туралы белгілі бір мәлімет жоқ, бірақ замандастарының естеліктері оның Шотландия шіркеуінің мүшесі ретінде тәрбиеленгенін, континентке аттанбас бұрын Аргиллде біраз уақыт өткізгенін және Испанияда католик дініне өткенін көрсетеді. Ол, әдетте, 1570-жылдардың аяғында Нидерландыдағы шотланд әскерлерінің қатарында әскери қызметке қатысқан болуы мүмкін, бірақ мұны растайтын нақты құжаттық деректер жоқ. Монтгомеридің Эдинбургке келуі корольдің католик, француз текті туысы Эсме Стюарттың келуімен байланысты болуы мүмкін, оның сарайдағы ықпалы ақынның ең жарқын кезеңімен (1580–86) бірге жүрді.

Шығармалары

Оның ең ерте сақталған өлеңдері "Навигация" және оған байланысты "Үш батыл рыцарьлар картелисі" болуы мүмкін, олар 1580 жылғы Epiphany мерекесінде сарайда орындалу үшін жазылған болуы ықтимал. "Navigatioun" шығармасында Холируд сарайына шам жарығымен кіретін баяндаушы мен оның серіктері – "түрік, мавр және египеттік" бейнеленеді. Патша сарайы музыканттарына қылыштар мен қанжарлармен бірге қызыл және сары тафтадан жасалған "маска киімдері" сатып алынды. Монтгомеридің прологы Магтар мен Epiphany мерекесіне сілтеме жасайды, Джеймс VI-ны Солтүстік жұлдызы ретінде мақтап, оны құрметтейді. Джеймс сондай-ақ Сүлеймен ретінде сипатталды. Маскарадан кейін би өтті. Монтгомери, король басқарған сарай ақындары тобы – Касталиялық топтың "лаврленген" көшбасшысы ретінде танымал болды, бұған дейін ол Полварттан Патрик Юмды күлкілі және тіл біліміне негізделген поэзиялық дуэльде жеңген болатын. Король, өзі де топтың белсенді мүшесі болған, Монтгомериді оның "шебер поэті" деп атады. Монтгомеридің көптеген өлеңдерін 1580-ші жылдардың бірінші жартысына жатқызуға болады, олардың ішінде сонеттер, сарай әндері және оның ең ұзақ шығармасының бірінші, аяқталмаған нұсқасы – аллегориялық "Черри мен Слей" бар. Басқа шығармалар сияқты, ол 1584 жылдың күзінде (кем дегенде, ішінара) жазылған болуы мүмкін, себебі 19 жастағы король оның бір бөлігін сол жылдың қыркүйек айында жарияланған "Шотландия поэзиясында сақтау және қашқындау керек екендігі туралы кейбір ережелер мен сақтықтар" атты әдеби манифестіне енгізді.

Төреші

1583 жылдың 27 шілдесінде Монтгомериге король Глазго соборының кірісінен зейнетақы тағайындалды. Оның мансабы Джеймсті Гоури графы бастаған радикалды протестанттардың уақытша тұтқындауынан, сондай-ақ Джеймс Леннокс герцогы етіп тағайындаған Эсме Стюарттың жер аударылуы мен қайтысынан кейін сақталды. Бірақ 1585 жылдың соңында король үкіметті тікелей басқаруға көшкен кезде, сарай мәдениетінде күрт өзгеріс болған сияқты. 1586 жылдың жазында Монтгомери Голландия Республикасы үшін испандықтарға қарсы күрескен шотланд әскерлерінің қатарына қосылды. Ол екі жылдан астам уақыт бойы сол жерде болды, бақытсыз сер Филип Сиднимен бірге Зутфенде шайқасты, бірақ голланд билігінің уақтылы төлемеуі салдарынан ауыр қаржылық қиындықтарға тап болды. 1588 жылдың ақпанында ол Голландия штаттарымен келісімге келді және жыл соңына қарай Шотландияға оралды. Монтгомери кеткенге дейін сарайдағы өмір мүлдем басқаша болды, себебі жетекші католик аристократтары мен испандықтар арасындағы құпия келісімдер туралы негізді айыптаулар тарады. Жеке өмірінде, ақынның зейнетақысын ол болмаған кезде басқа біреу иеленді, ал ұзақ сот таласы 1593 жылдың шілдесінде Монтгомеридің жеңілісімен аяқталды. Осы сот процесінде ол ең керемет өлеңдерін жазды – ашу-ызаға толы сонеттер, судьялар мен заңгерлерді, тіпті корольді ынталандырып, көндіріп, соңында шабуылдайтын. Сонымен қатар, ол сарайдағы өмір туралы ресми өлеңдер жазуын жалғастырды, ал кейбір мерзімі көрсетілмеген әндер мен өлеңдер де осы кезеңде жазылған болуы мүмкін.

Шақыру және өлім

Монгомери сот ісінің күйреуінен кейін көбінесе назардан тыс қалады, бірақ 1596 жылдың соңында немесе 1597 жылдың басында Ирландиядағы Тирон графының көтерілісіне испандықтардың араласуын қолдау мақсатымен Клайдтың төменгі ағысындағы Аилса Крейгтің тасты тік жарларын басып алуға қатысты католиктік қастандыққа тартылды. Монтгомеридің досы және әріптес ақыны Хью Барклей басшылығымен жасалған бұл әрекет тез күйреп, Барклей осы оқиғада қаза тапты. 1597 жылдың 14 шілдесінде Монтгомери заңнан тыс деп жарияланды. Ол елден кетуді жоспарлаған болуы мүмкін, мүмкін Вюрцбургтегі шотландтық бенедиктин монастыріне баруды ойлаған, бірақ 1598 жылдың тамызында қайтыс болған кезде ол әлі де Шотландияда болды. Оның өлімі де өмірі сияқты көп дау тудырды, себебі Эдинбургтегі Канонгейт шіркеуінің басшылары оның католик дініне сенуіне байланысты шіркеу ауласына жерлеуге рұқсат бермеді. Тек корольдің тікелей араласуы ғана оларды өз шешімдерін өзгертуге мәжбүр етті. Монтгомери қайда жерленгенінің нақты орны белгісіз, бірақ ол сол кезде Канонгейт қауымы пайдаланған Холируд аббаттығының шіркеуі немесе аумағында жерленген болуы керек.

Әдебиетті бағалау

Монтгомеридің 100-ден астам поэзиялық туындылары көбінесе бір ғана куәгерден, ақын Уильям Драммонд Хотордендік Эдинбург университетінің кітапханасына тапсырған Кер қолжазбасы арқылы белгілі. Бұл Монтгомеридің өлімінен кейін көп ұзамай оның қағаздарынан құрастырылған болуы мүмкін; десе де, ол одан кейін жазылған болуы керек. Оның туындыларының диапазоны кең, оған әдемі сарай әндері кіреді, соның ішінде "Лык – суретші" ("Lyk as the dum Solsequium") және "Меланхолия, Жұбаныштың өкілі" ("Melancholie, grit deput of Dispair"), оның зейнетақысы үшін болған дауға байланысты сонеттердің ащы, кейде қиялдағы сөз ойындарынан бастап, патшаға арналған өткір өлеңдерге дейін, және терең діни сезімталдықпен жазылған "Құдайға тілеу" ("A godly prayer") мен керемет "Балаларым, келіңдер" ("Come, my childrene dere"). Монтгомери – орта шотланд ақындарының ең көрнектілерінің бірі және, мүмкін, сонет түрінің ең ұлы шотланд шебері (бірақ ХХ ғасыр ақындары Роберт Гариох және Эдвин Морган да жақсы сонетшілер болған). Ол өлімінен аз уақыт бұрын қайта қарап, аяқтаған болуы мүмкін "Шерри мен Шлаг" ("The Cherrie and the Slae") – амбициялық діни аллегория, ұзақ болса да, ән салуға арналғандай сезім беретін, қиын, лирикалық өлең формасын қолданады. Оның поэзиясы ертедегі макарлар – Генрисон, Данбар және Дугласқа дейін жетеді, бірақ ол Клемент Маро мен Ронсардан да аударма жасайды, ал оның кейбір туындылары Марино, Гонгора, Донн және Герберт сияқты барокко жазушыларымен салыстыруға шақырады.

Дискография

Сонымен Аполлон маған былай деді: Александр Монтгомеридің әндері. Пол Рендалл (тенор) және Роб МакКиллоп (лютня). Gaudeamus CD GAU 249.

Аудармалар

Александр Монтгомери. Вишня и Тёрн. Сонеты. Перевод Сергея Александровского. Составитель и научный редактор Е. Витковский. М.: Водолей Publishers, 2007 (Александр Монтгомери. Шере мен шүберек. Сонеттер. Аудармашы: Сергей Александровский. Алдынғы сөз, редакция және Евгений Витковскийтің түсіндірмелері. М., 2007)