Кіріспе

Ирландиялық романист Сидней, Леди Морган (туған есімі Оуэнсон; 25 желтоқсан 1781? – 14 сәуір 1859), ирланд романисі, ең белгілі туындысы – "Жабайы ирланд қызы" (1806) романы. Бұл роман романтикалық, ал кейбір сыншылар оны "протофеминистік", сондай-ақ саяси және патриоттық идеялармен толы туынды деп санайды. Оның еңбектері, оның ішінде континенттік саяхаттар туралы жазбалары да қырқыстар тудырып, цензураға ұшырады. Перси Биш Шелли мен Лорд Байрон оның қорғаушылары болды.

Ерте өмір

Сидней Оуэнсон – Роберт Оуэнсонның, әрі МакОуэннің, және Джейн Хиллдің қызы. Роберт Оуэнсон ирландиялық католик және кәсіби актер, комедиялық өнерлерімен танымал болған. Ол Лондонда өскен, Англияда Шрусбериден келген саудагердің протестант қызы Джейн Хиллмен танысып, үйленген. 1776 жылы Оуэнсон әйелімен бірге Ирландияға қайтып келді. Олар Дублинде қоныстанды, ал Оуэнсон Дублин, Драмкондра және Слайго маңындағы театрларда өнер көрсету арқылы күнкөріс жасады. Шамамен 1778 жылы олардың Сидней дүниеге келді, ол әкесінің анасының құрметіне аталды. Сиднейдің нақты туған күні белгісіз; оның ерекшеліктерінің бірі – нақты жасын жасыруға бейімділігі. Кейінірек өмірінде ол 1785 жылғы 25 желтоқсанда туғанын айтты, бұл өтірікті ол осылай ұстап тұрды, тіпті өлім куәлігінде де оның жасы туралы нақты мәлімет жоқ, тек "80 шамасында" деп көрсетілген. Сидней балалық шағының алғашқы жылдарын Дублиндегі 60 Дам-стриттегі Оуэнсондардың үйінде анасы Джейн және әпкесі Оливиямен бірге өткізді. Оның біліміне негізінен анасы көмектесті, бірақ ол сонымен қатар Томас Дермоди есімді жас баладан да сабақ алды, ол жергілікті дарынды бала еді және оны әкесі кедейліктен құтқарған болатын. 1789 жылы Сидней шамамен он жаста болғанда анасы қайтыс болды, содан кейін әкесі оны және әпкесін білім алуын аяқтау үшін жеке мектептерге жіберді. Сидней үш жыл Клонтарфтағы гугенот академиясында оқыды, содан кейін Дублиннің Эрл-стриттегі аяқтау мектебіне қатысты. Оқуын бітіргеннен кейін Сидней әкесімен бірге Слайгоға көшті. 1798 жылы Оуэнсон отбасы қаржылық қиындықтарға тап болды, сондықтан Сидней жұмыс іздеу үшін үйде қалмауға мәжбүр болды. Ол Вестмиф округіндегі Браклин қамалындағы Федерстоунс отбасының қызметкері ретінде жұмысқа орналасты. Осы ортада ол жақсы оқырман, сөйлеуге шебер, ән-би орындауға ұялмастан дайын адамға айналды. Осы өмірлік кезеңде ол жазушылық жолын бастады.

Мансап

Ол өзінің буынының ең жарқын және қызу талқыланған әдеби тұлғаларының бірі болды. Ол өзінің мансабын өлеңдер жинағымен бастады. Ол ирландтық әуендерді жинап, оларға сөз жазды, осылайша Томас Мурдың үлкен табыспен қабылдаған үрдісін орнатты. Жан-Жак Руссоға бірден назар аударды. "Сан-Доминиктік жаңа келіншегі" (1806) атты тағы бір романы да қиялы мен суреттемесі үшін мақтауға ие болды. Бірақ оның есімін танытып, қызу дау тудырған кітабы – "Жабайы ирланд қызы" (1806) болды, онда ол туған елінің құлшыныспен қорғаушысы, романист емес, саясаткер ретінде көрінді, ирланд пейзажының сұлулығын, Ирландияның табиғи байлығын және оның ежелгі тарихының асыл дәстүрлерін мақтап айтты. Романның қаһармандығының моральдық және интеллектуалдық күшін ескере отырып, ирланд ұлтының бейнесі – Глорвина, оны "протофеминист" деп атады. Католик және либералдық айналымдарда оны көбінесе Глория немесе Глоривана деп атады. 1807 жылы "Патриоттық эскиздер мен метрикалық фрагменттер" жарық көрді. Ол 1811 жылы "Миссионер: Үнді ертегісі" атты еңбегін жариялады, ал өлімінен аз уақыт бұрын оны "Луксима, Пайғамбар" деп қайта қарады. Перси Биш Шелли "Миссионерді" қатты бағалады және Оуэнсонның қаһарман қызы оның шығыстану туындыларының кейбіреулеріне әсер еткен деуге болады. Оуэнсон ханым Аберкорнның 1-ші маркизі Джон Гамильтонның үйіне қоныстанды, ал 1812 жылы – Леди Аберкорнның, бұрынғы Леди Энн Джейн Гордың ықпалымен философ және үйдің хирургі сэр Томас Чарльз Морганға тұрмысқа шықты, бірақ кітаптар оның жеңіл қаламынан үздіксіз ағылып жатты. 1814 жылы ол өзінің ең жақсы романын – "О'Доннелл" шығарды. Ол кедей топтарды, оларды жақсы білетін адамдарды суреттеуде ең жақсы болды. Оның Бурбон монархиясының Франциясы туралы егжей-тегжейлі зерттеуі (1817) Джон Уилсон Крокердің "Тоқсандық шолуда" ашулы шабуылға ұшырады, авторды якобиндік, жалғандық, әдепсіздік және дінсіздікпен айыптады. Оның кейіпкерлері Крокердің "пайдалы дос, адал әйел, мейірімді ана және отбасының құрметті және бақытты иесі" деп санаған олардың лайықты саласынан күшпен алынды. Оуэнсон өзінің кектеуін "Флоренс Макарти" (1818) романында, француз тіліне Жак Теодор Паризо аударған, тікелей емес, Кон Кроули атты "Тоқсандық шолудың" сыншысын жоғары әйелдік тапқырлықпен қорлады. Италия, оның Францияға серік еңбегі, 1821 жылы күйеуінің қосымшаларымен жарияланды. Сардиния королі, Австрия императоры және Папа Рим оны тыйым салды, бірақ Лорд Байрон оның өмір суреттерінің дұрыстығына куәлік берді. Италиялық тарихи зерттеулердің нәтижелері оның "Сальватор Розаның өмірі мен дәуірі" (1823) еңбегінде берілді. Содан кейін ол қайтадан ирландтық әдет-ғұрыптары мен саясатына "Абсентеизм" (1825) туралы кітап және саяси мән-жайлы романтикалық романмен – "О'Брайендер мен О'Флаэртилер" (1827) арқылы оралды. Виконт Мелбурн Уильям Лэмбтен леди Морган 300 фунт стерлинг зейнетақы алды. Ұзақ өмірінің соңғы жылдары ол "Будуар кітабы" (1829), "Нағыз өмірден драматикалық көріністер" (1833), "Принцесса" (1835), "Әйел және оның қожайыны" (1840), "Аты жоқ кітап" (1841) және "Менің өмірбаянымнан үзінділер" (1859) сияқты кітаптарды жариялады. 1838 жылы сэр Томас пен леди Морган Кубитттің Кнайтсбриджтегі, Лоундес скверінің жанындағы жаңа үйіне көшті. Леди Морган Хайд-паркке Кнайтсбриджден жаңа қақпа ашу үшін сәтті науқан бастады, қазіргі Альберт қақпасы. Сэр Томас 1843 жылы қайтыс болды, ал леди Морган 1859 жылдың 14 сәуірінде (шамамен 82 жасында) қайтыс болды және Лондонның Бромптон зиратында жерленді.

Мұра

1859 жылы қайтыс болғанға дейін леди Морган өзінің досы Джеральдин Джудсберидің көмегіне жүгініп, өмірбаян жазуға көмектесуін сұрады. Екеуі алғаш рет 1853 жылы, Джудсбери Лондонға келген кезде танысты. Леди Морган Джеральдинмен дос болып, Лондонда жалғыз өмір сүруіне көмектесті. Джудсбери досының өмірбаянын жазғанда, ол леди Морганның Джеральдинге көрсеткен мейірімділігі мен достығын айтты. Леди Морганның автобиографиясы және көптеген қызықты хаттары 1862 жылы Уильям Хепворт Диксонның мемуарларымен бірге жарық көрді. Лондонның Виктория және Альберт мұражайында леди Морганның бюсті сақталған. Бюст тақтасында леди Морганның "бір метрден кем" екені көрсетілген. Дэвид д'Анжердің тағы бір бюсті Анжердегі (Франция) мұражайында қойылған.

Шығармалары

Толық тізімді Ricorso-да қараңыз.