Кіріспе

Ирландиялық романист, әңгімеші, ақын, өнер сыншысы, мемуаршы және драматург Джордж Август Мур (24 ақпан 1852 – 21 қаңтар 1933) – ирландиялық романист, әңгімеші, ақын, өнер сыншысы, мемуаршы және драматург. Мур Майо окруғының Карра ауданындағы Мур Холлде тұратын рим-католик жер иелері отбасынан шыққан. Ол бастапқыда суретші болғысы келген және 1870 жылдары Парижде өнерді оқыған. Ол сол кездегі көптеген белгілі француз суретшілері мен жазушыларымен дос болды. Натуралистік жазушы ретінде ол француз реалистерінің сабақтарын бойына сіңірген алғашқы ағылшын тіліндегі авторлардың бірі болды және оған әсіресе Эмиль Золаның еңбектері үлкен әсер етті. Әдеби сыншы және биограф Ричард Эллманның айтуынша, оның шығармалары Джеймс Джойске әсер еткен. Мурдың шығармалары кейде ирланд және британ әдебиетінің бағытынан тыс деп есептелсе де, ол көбінесе алғашқы ірі қазіргі заманғы ирланд романисі ретінде танылады.

Отбасылық шығу тегі

Джордж Мурдың отбасы Майо округіне қарасты Лау Карра маңындағы Мур Холл үйінде шамамен бір ғасыр бойы тұрған. Үйді оның әкесінің әкесі – Джордж Мур салған, ол Аликантеде шарап саудасымен айналысып байлық жинаған. Романшының әкесі – тағы бір Джордж – Мария Эджворттың досы және «Француз революциясының тарихи естеліктері» атты кітаптың авторы болған. Оның үлкен ағасы Джон Мур 1798 жылғы Ирландия көтерілісі кезінде, қысқа ғана мерзімге құрылған Ирландия Республикасында Коннахт провинциясының президенті болды. Джордж Мурдың әкесі, Джордж Генри Мур, Ұлы Ирландия ашаршылығы кезінде аттар мен аң аулауға байланысты мүліктерін сатты, ал 1847 жылдан 1857 жылға дейін Ұлыбритания парламентінде Майо округінен тәуелсіз депутат (MP) болып қызмет етті. Джордж Генри әділ жер иесі ретінде танымал болды, жалға алушылардың құқықтарын қорғауға күш салды және Католиктерді қорғау қауымдастығын құрды. Оның иелігінде Майода 5000 гектар (50 км²) жер, ал Роскоммон округінде тағы 40 гектар жер болған.

Ерте өмір

Мур 1852 жылы Мур Холлде дүниеге келді. Бала кезінде ол әкесі оқып беретін Уолтер Скотттың романдарынан ләззат алды. Ол ағасы Морис Джордж Мурмен көп уақытын сыртта өткізді, сондай-ақ жақын жердегі Мойтурада жазғы демалысын өткізген жас Вилли мен Оскар Уайльдпен дос болды. Оскар кейін Мур туралы: "Ол білімін көпшіктің алдында алады" деп әжуалады. Әкесі 1861 жылы қайтадан жылқы өсіруге көңіл бөлді және әйелі мен тоғыз жасар ұлымен бірге чемпион атын, Кроа Патрикті Англияға сәтті жарыс маусымына алып келді. Біраз уақыт Джордж Клифтің шаруашылығында қалды, содан кейін әкесі жеңістерінің арқасында оны өз бітірген оқу орнына жіберуге шешім қабылдады. Мурдың ресми білімі Бермингемге жақын орналасқан католик интернаты – Оскотттегі Сент-Мэри колледжінде басталды, онда ол 150 оқушының ең кішісі болды. 1864 жылғы өпке инфекциясы салдарынан ол 1864 жылдың барлығын үйде өткізді, денсаулығы нашарлағандықтан оқуы төмендеді. 1865 жылдың қаңтарында ол ағасы Мориспен бірге Сент-Мэри колледжіне оралды, онда берілген нұсқауларға қарамастан оқудан бас тартты және роман мен өлеңдер оқып уақытын өткізді. Сол жылдың желтоқсан айында мектеп директоры Спенсер Норткотт "Джордж туралы не айтуға болатынын білмейтінін" хабарлады. 1867 жылдың жазында ол 1903 жылғы "Жыртылмаған дала" атты еңбегінде айтқандай, "әрекетсіздік және жалпы құндылығының жоқтығы" үшін қуылды және Майоға қайтып келді. Әкесі Джордж бен ағасы Морис туралы алаңдап: "[Олар] екеуі де қызылша шаш, ақымақ" деді, бірақ бұл пікір төрт ұлының бәрі үшін де дұрыс емес болып шықты.

Лондон мен Париж

1868 жылы Мурдың әкесі тағы да Мейо округінен парламент депутаты болып сайланды және отбасы келесі жылы Лондонға көшіп кетті. Мұнда Мур ағасы ұлын әскери қызметке баулуға тырысты, бірақ оған дейін Оңтүстік Кенсингтон мұражайындағы Суретшілер мектебінде оқыған, алайда ондағы жетістіктері де жоғары болған жоқ. 1870 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол білім алудың барлық қиындықтарынан азат болды. Академия Джулианда ол Луи Велден Хокинспен танысты, ол Мурдың бөлмелес досы болды және сәтсіз суретші ретіндегі оның ерекшелігі Мурдың өзінің кейіпкерлерінде де көрінеді. 1880 жылы ол отбасы мүлкіне байланысты туған 3000 фунт стерлинг қарызды төлеу үшін Ирландияға қайта оралуға мәжбүр болды, себебі оның шаруалары жалдау ақысын төлеуден бас тартып, сонымен қатар ауылшаруашылық өнімдерінің бағасы төмендеді. Онда маңызды әдеби сынға қатысты материалдар көп, және осы үшін бұл туынды жоғары бағаланды.

Англиядағы дау

1880 жылдары Мур реалистік стильдегі романдар сериясын жазуға кірісті. Оның алғашқы романы «Заманауи ғашық» (1883) үш томдық туынды болды, оны айналым кітапханалары қалайтын, және ол 1870 және 1880 жылдардағы өнер ортасымен айналысады, онда көптеген кейіпкерлер нақты адамдардың прототипі болған. Англиядағы айналым кітапханалары осы кітапты оның кейіпкерінің махаббат іздеуін ашық бейнелегені үшін тыйым салған. Сол кезде британдық айналым кітапханалары, мысалы, Мудидің таңдамалы кітапханасы көркем әдебиет нарығын бақылап, ақы төлейтін оқырмандар романдардың моральдық тұрғыдан таза болуын күткен. Оның келесі реалистік романы «А мумердің әйелі» (1885) де Муди үшін қолайсыз деп танылды, ал В. Х. Смит оны газет стендтерінде сатудан бас тартты. Осыған қарамастан, кітап жарық көрген алғашқы жылы он төрт рет қайта басылды, көбінесе қарсыластарының қоздырған шуының арқасында. Француз газеті Le Voltaire оны 1886 жылдың шілдесі мен қазан айлары аралығында «La Femme du cabotin» деген атпен бөлім-бөлім жариялады. Оның келесі романы «Муслин драмасы» да Муди мен Смит баспаларында жарық көрмеді. Бұған жауап ретінде Мур екі polemikaлық памфлет жариялап, айналым кітапханаларына қарсы соғыс жариялады: «Әдебиет қамқорлығында» және «Айналымдағы мораль». Ол кітапханалар әдепсіз туындылардан пайда табумен қатар, маңызды әдебиетке жол бермейтініне наразылық білдірді. Мурдың баспагері Генри Визетелли осы кезде айналым кітапханаларының моральдық және коммерциялық ықпалына нұқсан келтіретін француз реалистік романдарының толық емес аудармаларын жаппай шығара бастады. 1888 жылы айналым кітапханалары «осы елдегі моральдық құлдырауға әкелетін әдебиеттің жылдам таралуын» тоқтату үшін Парламентке заң қабылдауды ұсынды. Визетеллиді Ұлттық қадағалау қауымдастығы (NVA) «құмарлық тудыратын» материалдарды жариялағаны үшін сотқа шақырды. Бұл айып Золаның «Жер» романының ағылшын тіліне аудармасын жариялаудан туындады. Келесі жылы алғашқы сот шешімін күшіне енгізу және Золаның барлық туындыларын жою мақсатымен тағы бір сот процесі қозғалды. Осыдан кейін 70 жастағы баспагер әдеби дауға араласты. Мур авангардты баспагерді үнемі қолдап, 1888 жылдың 22 қыркүйегінде, сотқа бір ай қалғанда «Сент-Джеймс газеті» газетінде жарияланған хат жазды. Онда Мур Визателлиді он екі саудагерден тұратын қазылар алқасы емес, үш романист бағалауы керек деп ұсынды. Мур «Мадам Бовари» және Гаутьедің «Мадемуазель де Мопен» сияқты атақты кітаптардың моральдық тұрғыдан Золаның туындыларымен тең екенін, бірақ олардың әдеби құндылығы әртүрлі болуы мүмкін екенін атап өтті. Мурдың проституция, некеден тыс қатынастар және лесбияндық сияқты мәселелерді көтеруге дайындығының арқасында оның романдары бастапқыда скандалға ұшырады, бірақ реалистік көркем әдебиетке деген оқырмандардың қызығушылығы арта келе бұл басылды. Мур «Таңсық және пікірлер» (1891) және «Заманауи сурет» (1893) сияқты кітаптарды жариялап, өнер сыншысы ретінде табысқа жетті, бұл импрессионистерді ағылшын оқырмандарына таныстырудың алғашқы маңызды әрекеті болды. Осы кезде Мур әдеби еңбегінен күнкөріс табу мүмкіндігіне ие болды. Мурдың осы кезеңдегі басқа да реалистік романдары: «Муслинде драма» (1886), англо-ирланд қоғамындағы неке саудасы туралы сатиралық әңгіме, ол ақсүйектердің тұрмысқа шықпаған қыздары арасындағы бір жынысты қатынастарға ишарат жасайды, және «Эстер Уотерс» (1894), жүкті болғандықтан және оның жолдасы тастап кеткеніне байланысты қиын жағдайға түскен үй қызметшісінің оқиғасы. Бұл кітаптардың екеуі де алғашқы басылымнан бері үнемі жарық көріп келеді. 1887 жылы жазылған «Жалпы ғана оқиға» романы оның символистік және реалистік ықпалдарын біріктіруге жасаған әрекеті. Сондай-ақ, ол «Celibates» (1895) атты әңгімелер жинағын жариялады.

Дублин және келт тілінің қайта өркендеуі

1901 жылы Мур өзінің туысы және досы Эдвард Мартиннің ұсынысымен Дублинге оралды. Мартин бірнеше жыл бойы Ирландияның мәдени және драмалық қозғалыстарына қатысып, Леди Грегори мен Уильям Батлер Йейтспен бірге Ирландия әдеби театрын құру үшін жұмыс істеді. Мур көп ұзамай осы жобаға және кең ауқымды Ирландия әдеби жаңғыруына терең араласты. Ол бұрын-соңды «Арлингфордтағы ереуіл» (1893) атты пьеса жазған, оны «Тәуелсіз театр» қойған. Пьеса Мур мен Джордж Роберт Симс арасындағы Мурдың «Impressions and Opinions» еңбегіндегі заманауи драматургтерге жасаған сыннан туындаған даудың нәтижесі болды. Мур Симстен «әдеттен тыс» пьесаны көру үшін жасалған жүз фунттық тікелей бәс тілді жеңіп алды, бірақ Мур «әдеттен тыс» сөзін жоюды талап етті. Ирландия әдеби театры Мартиннің «Қаланың хикаясы» романынан бейімделген «Бұтақтың иілуі» (1900) атты сатирикалық комедиясын сахналады, бұл пьеса бастапқыда театр тарапынан қабылданбаған, бірақ Мурға қайта жұмыс істеу үшін берілді, сондай-ақ Мартиннің «Мейв» пьесасын қойды. Кейіннен Абби театры болып белгілі болған труппа сахналаған «Бұтақтың иілуі» тарихи маңызы бар пьеса болды және ирланд әдебиетіне реализмді енгізді. Леди Грегори былай деп жазды: «Ол барлық жақтан әділ соққы береді». Пьеса ирланд саяси өміріне сатиралық көзқарас танытты және күтпеген ұлтшылдық сипатқа ие болғандықтан, ирланд өмірінде пайда болған маңызды мәселені алғаш рет көтерген туынды саналды. Музыкалық сүйемелдеуді Эльгар жасады. Осы қойылымнан кейін Мур Абби театрының атынан памфлеттер жазумен айналысты және драмалық қозғалыстан қол үзді. Кейбіреулер бұл әңгімелерді ирландтық әдеби жанр ретінде қысқа әңгіменің тууы деп санайды. Мур 1911 жылға дейін Дублинде тұрды. 1914 жылы ол «Сәлем және қоштасу» атты үш томдық естеліктер жинағын жариялады, ол оқырмандарды қызықтырды, бірақ бұрынғы достарын ашуландырды. Мур әзілдеп: «Дублин қазір екі топқа бөлінді; біреуі кітапта есімі бола ма деп қорқады, ал екіншісі кірмейтініне қорқады» деді. Соңғы жылдары ол доссыз қалды, Йейтс пен Осборн Бергин сияқтылармен қатты дауласты: Оливер Сент-Джон Гогарти: «Оның досы болу мүмкін емес еді, өйткені ол алғыс білуге қабілетсіз еді».

Кейінгі өмірі

Мур 1911 жылы Лондонға оралды, онда Францияға жиі сапарларын қоспағанда, өмірінің көп бөлігін өткізді. 1913 жылы ол келесі романы – «Брук Керит» (1916) романы үшін зерттеулер жасау мақсатымен Иерусалимге сапар шекті. Мур тағы да дау тудырды, себебі оқиғаның негізінде Құдай емес Мәсіх айқышқа шегеленіп өлмеген, керісінше, денсаулығы қалпына келтіріліп, өзін Құдайдың ұлы деп жариялағандығы үшін мақтандығына өкінген деген болжам жатқан еді. Мур соңында Ирландия еркін мемлекеті үкіметінен 7000 фунт өтемақы алды. Осы кезде бауырлардың арасы суытылып, негізінен Джорджтың «Амандасу мен қоштасу» кітабындағы Морис туралы жағымсыз бейнелеуіне байланысты болды. Олардың діни көзқарастары да керісінше әсер етті: Морис мұра ақшасынан Рим-католик шіркеуіне жиі қайырымдылық жасады. Кейін Джордж иелігінің көп бөлігін 25 000 фунтқа Ирландия жер комиссиясына сатты. Мур Лондон мен Париждегі эмигрант-суретшілер қауымдастығының көптеген мүшелерімен жақын қарым-қатынаста болды және Мод, леди Кунардпен ұзаққа созылған қарым-қатынаста болды. Мур Модтың қызы, белгілі баспагер және өнерді қолдаушы Нэнси Кунардтың біліміне ерекше мән берді. Нэнсидің әкесі Модтың күйеуі, сэр Бач Кунард емес, Мур болған деген пікір бар, бірақ тарихшылар бұл тұжырымды қолдамайды және Мурдың Нэнсидің анасымен қарым-қатынасы платоникалықтан асып кеткеніне көз жеткізу қиын. Мурдың соңғы романы – «Афродита Аулисте» 1930 жылы жарық көрді.