Иран Коммунистік Партиясы: Тарихы мен Эволюциясы

Кіріспе

Иран коммунистік партиясы

Иранның Тудех партиясы – ирандық коммунистік партия. 1941 жылы құрылған, алғашқы басшысы Солейман Мирза Эскандари болды. Ол алғашқы жылдары зор ықпалға ие болды және Мохаммад Мосаддиқтың «Англо-Персия мұнай компаниясын» ұлттандыру науқаны мен премьер-министр қызметі кезінде маңызды рөл атқарды. 1946 жылғы Иран дағдарысынан кейін Туде кеңесшіл бағытталған ұйымға айналды және Кремльдің бұйрықтарын орындауға дайын болды, тіпті бұл Иранның саяси тәуелсіздігі мен егемендігінен айырылуына әкелсе де. 1953 жылы Мосаддиға қарсы жасалған төңкерістен кейін болған репрессиялар партияны «жойды» деген пікір бар, бірақ оның қалдықтары сақталды. Партия қазірге дейін бар, бірақ Иранда тыйым салынғандығы және 1982 жылы Ислам Республикасы тарапынан жаппай тұтқындаулар жасалғандығы, сондай-ақ 1988 жылы саяси тұтқындардың өлім жазасына кесілуі салдарынан әлсіреп қалды. Туде өзін Парсы коммунистік партиясының тарихи туындысы деп жариялады.

Идеологиялық бейіні

Партияны тарихшылар көбінесе "коммунистік" деп сипаттайды (мысалы: "Түде партиясы – Кеңес Одағын қолдаған классикалық коммунистік партия болған, бірақ ирандықтарға ұнамды болу үшін сол кезде ұлтшылдыққа оранды"), бірақ кейбір жанашыр көздер оны жай ғана "солшыл" немесе тіпті "солға ұмтылатын" деп атайды. Әртүрлі ғылыми еңбектер партияны "сталиндік" деп сипаттаған. Жаңа құрылған Гилан Совет Республикасы мен Коммунистік партияның жеңілісінен кейін коммунистік және социал-демократтық қызмет қайтадан жасырын күшке көшті. 1920 жылдардың басында Қажар әулеті толық құлап, 1925 жылы Реза Шах таққа отырып, Пахлави әулетін құрды. Жаңа шах шиит дін басыларының билігін шектеу сияқты көптеген реформалар жасады, бірақ сонымен бірге авторитарлық диктатура орнатты. 1929–1930 жылдары партия Исфахан тоқыма фабрикасында, Мазандаран теміржолында, Машхад кілемше тоқу шеберханаларында және ең маңыздысы, британдық мұнай өнеркәсібінде ереуілдер ұйымдастырды. Үкімет қатаң шаралар қолданды, шамамен 200 коммунист тұтқындалды, олардың 38-і Тегерандағы Каср түрмесіне қамалды. КСРО-да тұратын ирандық коммунист эмигранттарына ауыр соққы тигізген Сталиннің тазалауларымен бірге, бұл тұтқындаулар Иран Коммунистік партиясының "Қаср қабырғаларынан тыс, іс жүзінде тоқтағанын" білдірді.

Туде партиясының құрылуы

1941–1942 жылдардағы британдық-кеңестік одақтастардың басып кіруі Реза Шахтың билігін аяқтап, оны Оңтүстік Африкаға күштеп жер аударды. Оның ұлы және мұрагері Мұхаммед Реза Пахлави көптеген саяси тұтқындарға жалпы кешірім берді, және осы жаңа атмосферада ұлттық және социалистік топтар қайтадан гүлденді. Марксистік "53 мүшелер тобының" мүшелері осы саяси тұтқындардың бір бөлігін құрады. Олар 1941 жылдың 29 қыркүйегінде "Түдех" партиясын құрып, Сүлеймен Ескендірді партия президенті етіп сайлады. Бастапқыда партия "радикалды емес, либералды партия" болуға ниеттенді, оның бағдарламасы "конституциялық" және "жеке құқықтардың" маңыздылығын баса көрсетіп, "демократияны" және "сот тәртібін" фашизмнен, империализмнен және милитаризмнен қорғауды көздеді. "Сөлейман Ескендірдің ұсынысымен" партия бастапқыда әйелдерге мүшелікке тыйым салу, Мохаррам шерулерін ұйымдастыру және "басты кеңсесінде арнайы дұға бөлмесін" құру арқылы діни емес көпшілікке үндеуге тырысты. Бұл бағыт ұзаққа созылмады және партия құрылғаннан кейін бірнеше ай ішінде "біржола солға қарай" жылжыды.

Ертедегі шың

1944 жылы партия 14-ші Мәжіліс сайлауына қатысып, оның сегіз кандидаттары сайланды. Сондай-ақ, ол әскери офицерлерден тұратын құпия Иранның Тудех партиясының әскери ұйымын немесе ТПМО (Сазман е Незами е Хезб е Тудех е Иран) құрды. ТПМО партияны қауіпсіздік күштерінен қорғау және оған әскери күш беру үшін әскерилерден ақпарат берді, бірақ тарихшылар партияның ТПМО-ны төңкеріс жасау үшін пайдалану жоспары болмағанын айтады. Дегенмен, бала туу, сексуалдық қатынас және отбасы өміріндегі басқа да мәселелер талқыланбады. Осы уақыттан бастап партия күшті өсіп, Иран саясатындағы маңызды күшке айналды. 1945 жылдың басында партия Иран тарихындағы алғашқы бұқаралық ұйымды құруға қол жеткізді. Полиция деректері кейіннен оның шамамен 2200 ядролық мүшесі болғанын көрсетті, олардың 700-і Тегеранда, жастар мен әйелдер ұйымдарында 10 мыңға жуық қолдаушысы, ал еңбек және кәсіби одақтарында 100 мыңға жуық қолдаушысы болды. Оның бас газеті Rahbar (Лидер) "жартылай ресми газет" Ettela'at-тан үш есе көп, 100 000-нан астам таралымымен мақтанады. Британ елшісі Ридер Буллард оны елдегі жалғыз дұрыс саяси күш деп атады, ал New York Times оның және одақтастарының әділ сайлауда 40% дауыс жинауы мүмкін екенін мәлімдеді. Бұл кезең партияның зияткерлік ықпалының шыңы деп есептеледі, бұл негізінен Кеңес Одағының "әлемдегі ең прогрессивті мемлекет" ретіндегі беделінен және насихатынан туындады. Көптеген зияткерлер "қатыспаса да" партияға "қарсы шығуға батыл болмады". Ирандағы "партияның зияткерлік өмірге деген үстемдігінің" аяқталуына 1948 жыл шамасында атақты жазушы Жалал Әл-Ехмадтың партиядан шығып, социалистік "Үшінші күш" тобын құруы себеп болды, бұл Тудехтің "ашық кеңесшіл" саясатына наразылық білдірді. 1944-1946 жылдар аралығында Тудехтің беделін төмендеткен факторлар – Солтүстік Ирандағы мұнай концессиясы үшін кеңестік талаптар және Курдистан мен Әзірбайжандағы этникалық көтерілістерге кеңестік қолдау болды. Тудех депутаттары бұрын бүкіл мұнай өнеркәсібін мемлекеттендіруді талап еткеніне қарамастан, Тудех партиясы "социалистік ынтымақтастық", "интернационализм" және "антиимпериализм" принциптерімен түсіндіріліп, Ирандағы кеңестік мұнай өнеркәсібінің тілегін қолдады. 1946 жылғы Иран дағдарысынан кейін Тудех кеңесшіл бағытталған ұйымға айналды және Кремльдің нұсқауларын орындауға дайын болды, тіпті бұл Иранның саяси тәуелсіздігі мен егемендігінен айырылуына әкелсе де. Ол Грекия және Түркиямен бірге Жерорта теңізі мен Азия үшін геосаяси "алғашқы қорғаныс шебін" құрайтын "Солтүстік деңгейіне" кіретін елдердің бірі болды. КСРО-ның іс-әрекеттеріне қарсы тұру үшін ЦРУ 1940 жылдардың соңында жылына 1 миллион доллар қаржыландырылатын TPBEDAMN операциясын құрды. Ол "жасырылған (`gray`) немесе қасақана бұрмаланған қара насихатты" – "газет мақалалары, карикатуралар, жарнамалар және кітаптар" түрінде дайындады, оларды парсы тіліне аударды. Олардың көпшілігі "Кеңес Одағы мен Тудехті Иранға немесе исламға қарсы күштер ретінде бейнеледі, Кеңес Одағындағы өмірдің қиын жағдайларын сипаттады немесе Тудехтің кеңестіктермен тығыз байланысын және халық майдан стратегиясын түсіндірді". Сонымен қатар, ол "оңшыл ұлтшыл ұйымдарға" және кейбір шиит дін қызметкерлеріне ақы төледі. Оның агенттері "зорлық-зомбылық әрекеттерін" ұйымдастырып, оларды коммунистерге таңды, сондай-ақ "Тудде митингілерін тарату үшін қарапайым қылмыскерлерді" жалдады. Дегенмен, партия 1946 жылғы 1 мамырда Тегеран мен Абадан көшелерін "ондаған мың ынталы наразылармен" толтыра алды.

In 1944, the party entered the 14th Majlis elections and eight of its candidates were elected. It also established the secret Tudeh Party Military Organization of Iran, or TPMO (Sazman e Nezami ye Hezb e Tudeh ye Iran) made up of officers in the military. The TPMO provided the party with intelligence and information from the military to protect it from the security forces and give it military strength, though historians believe the party had no plan at that time to use the TPMO to stage a coup. Even so, issues of reproduction, sexuality, and other elements within family life were not discussed. From this point on the party grew immensely and became a major force in Iranian politics. By early 1945, the party had managed to create the first mass organization in Iran's history. Police records later revealed it had an estimated 2,200 hard core members – 700 of them in Tehran – "10,000s of sympathizers in its youth and women's organizations, and 100,000s of sympathizers in its labor and craft unions." Its main newspaper, Rahbar (Leader), boasted a circulation of more than 100,000 – triple that of the "semi official newspaper" Ettela'at. British ambassador Reader Bullard called it the only coherent political force in the country, and the New York Times reckoned it and its allies could win as much as 40% of the vote in a fair election. This period has been called the height of the party's intellectual influence which came in large part from the prestige and propaganda of the Soviet Union as "the world's most progressive nation." Few intellectuals "dared oppose" the party "even if they did not join." Marking the end of the "near hegemony of the party over intellectual life" in Iran was the resignation from the party of celebrated writer Jalal Al e Ahmad c. 1948 to form a socialist splinter group –Third Force– in protest against the Tudeh's "nakedly pro Soviet" policies. Tarnishing the appeal of the Tudeh in the next two years 1944–46 were Soviet demands for a petroleum concession in northern Iran and the Soviet sponsoring of ethnic revolts in Kurdestan and Azerbaijan. Despite the fact that Tudeh deputies in the Majles had previously vigorously demanded the nationalization of the whole petroleum industry, the Tudeh party supported granting the Soviet petroleum industry in Iran its wishes on grounds of "socialist solidarity", "internationalism," and "anti imperialism." Tudeh became a pro Soviet organization after the Iran crisis of 1946 and was prepared to carry out the dictates of the Kremlin, even if it meant sacrificing Iranian political independence and sovereignty. and as part of "a Northern Tier" of countries (along with Greece and Turkey) that constituted a geopolitical "first line of defense" for the Mediterranean and for Asia, To counter the activities of the USSR, the CIA established Operation TPBEDAMN in the late 1940s, funded at $1 million a year. It prepared both "disguised (`gray` propaganda) or deliberately misrepresented black propaganda" in the form of "newspaper articles, cartoons, leaflets, and books" which it translated into Persian, most of which "portrayed the Soviet Union and the Tudeh as anti Iranian or anti Islamic, described the harsh reality of life in the Soviet Union, or explained the Tudeh's close relationship with the Soviets and its popular front strategy." In addition, it paid "right wing nationalist organizations" and some Shia religious figures. Its agents provoked "violent acts" and blamed them on the communists, and hired "thugs to break up Tudeh rallies." Nonetheless, the party was able to fill the streets of Tehran and Abadan "with tens of thousands of enthusiastic demonstrators" for May Day in 1946.

1949 жылғы репрессия

1949 жылғы ақпанда Шах Мохаммад Реза Пахлавидің өміріне қастандық жасауға тырысылды. Үкімет партияны кінәлады және оған тыйым салды. Үкімет "оның мүлкін тәркіледі, оған қатысты ұйымдарды, әсіресе Орталық Кеңесті таратып, 200-ге жуық жетекшілер мен кадрларды қамауға алды". Алайда партия қызметін жасырын түрде жалғастырды және 1950 жылға қарай Иран бейбітшілік қоғамы (Джам'ият е Иран е Хавадар е Солх) туы астында қолдаушыларын ұйымдастырды, сондай-ақ "Разм", "Мардом" және "Бесуи е Айандех" атты үш күнделікті газет шығарды. 1950 жылдың желтоқсан айында оның әскери ұйымы – ТПМО, "1949 жылдың басынан бері түрмеде отырған партия жетекшілерінің негізгі мүшелерінің қашуын ұйымдастырды". Бір ирандық консервативті газет редакциондық мақаласында былай деп жазды:

"Тудх партиясы, өзінің шайтандық таптық күрес доктринасымен білімсіз жұмысшыларды жеке меншік құқығының қасиетті құқығын бұзуға және ел ортасында әлеуметтік анархия тудыруға итермеледі. Бұл көтеріліс Тудехтің жеке меншікке, Иранға және Исламға қарсы екенін көрсетеді. Егер үкімет Тудехті тамырымен жоймаса, жергілікті көтеріліс сөзсіз жалпы революцияға ұласады."

Мосаддык дәуірі, оның құлатылуы және соңынан

Партия 1951 жылы британдық «Англо-Иран мұнай компаниясын» (АИОК) ұлттықтандырудан басталып, 1953 жылы ЦРУ басқарған төңкеріспен Мохаммад Мосаддықтың құлатылуымен аяқталған Иран тарихының шешуші кезеңінде тікелей және жанама түрде маңызды рөл атқарды. Партияның саясаты «өзгермелі» болды, алдымен Мосаддықты «американ империализмінің агенты» деп сынады, кейін 1952 жылғы шілдедегі көтеріліс кезінде және одан кейін оған қолдау көрсетті. 15 тамызда Мосаддықтың үкіметіне қарсы жасалған төңкеріс әрекеті, ішінара, Тудех ТПМО әскери желісінің тапқан ақпаратының арқасында орын алмады, бірақ екі күннен кейін партия белсенділері Мосаддықты демократиялық республика жариялауға мәжбүрлеу үшін демонстрациялар ұйымдастырып, қалайша болса да үкіметтің тұрақсыздығына себепкер болды. Бұл Иранның конституциялық монархиясын жоғалтуына әкелуі мүмкін болғандықтан, Мосаддық наразылық білдірушілерді тарату үшін әскерді шақырды. Партия келесі күні кешке демобилизацияланып, төңкеріске қарсы күреске қатыса алмады. 1957 жылға қарай ТПМО жойылды және мыңдаған партия мүшелері тұтқындалды.

Мұнайды мемлекет меншігіне беру

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Иран халқының қолдауы британдық «Англо-Ирандық мұнай компаниясын» (АИОК) мемлекеттендіруге бағытталды. 1951 жылы Иран Ұлттық майданы деп аталатын ұлтшыл қозғалыстың жетекшісі Мұхаммед Мосаддық АИОК-ті мемлекеттендіру үшін парламентті басқарды және Шах оны тез арада премьер-министр етіп тағайындады. Мосаддық британдық мұнай мекемелерін басып алуын және Ирандағы экономикалық қиындықтар мен поляризацияның күшеюін бақылады, себебі АИОК өзінің қызметкерлерін кері қайтарып алып, ирандық мұнайға қарсы бойкот жариялады. 1951 жылдың сәуір айының басында «Тудх» төмен жалақы, нашар тұрғын үй жағдайлары және мұнай өнеркәсібін мемлекеттендірудегі кешігулерге наразылық білдіріп, ереуілдер мен тәртіпсіздіктер ұйымдастыру арқылы «нағыз күшін» көрсетті. Осыдан кейін Мосаддық коммунист емес екені және «Тудх» үкіметті бақыламайтыны, тіпті партия оны құлатуды қаламағаны, керісінше, кең қоғамдық қолдау базасын құруға тырысқаны анық болды. Осы кезеңде «Тудх» «халық майданы» стратегиясы емес, «солшыл» стратегияны ұстанды және Мосаддықпен одақтасудан бас тартты. Мосаддық партияға қатысты төзімділік саясатын енгізгеніне, «Тудх» пен Мосаддық АИОК-ті мемлекеттендіру үшін бірлесіп жұмыс істегеніне және кедей елдердің капиталистік батысқа тиесілі ресурстарды өндіруші корпорацияларды иемденуі марксистік-лениндік ілімнің негізгі қағидасы болғанына қарамастан, партия Мосаддық пен оның бағдарламасына қарсы күресті. 1950 жылдың маусым айында «Мардом» газетінде Мосаддық саясатының салдары былай сипатталды: «Біз енді оңтүстік мұнай шартының қайта қаралуы халқымыздың мүддесіне қызмет етпейтініне және Англияның еліміздегі беделін нығайтатынына көз жеткізе аламыз. Мұнай мәселесін шешу біздің партиямыздың, яғни Иран халқының жеңісімен байланысты». 1952 жылдың 16 шілдесінде Шахтың оның соғыс министріне үміткерлігін қабылдамауынан кейін Мосаддық отставкаға кетті. Мосаддық жалпы жұртшылықтан қолдау сұрады, бірақ «Тудх» баспасөзі оған шабуылдауын тоқтатпады, оның Шахпен келіспеушілігін «реакциялық билеуші элитаның әртүрлі топтары арасындағы» дау ретінде сипаттады. Мосаддыққа көшеде үлкен қолдау көрсетілгеннен кейін ғана «Тудх» партиясының көптеген қатардағы мүшелері «Мосаддықтың танымалдығын өз көздерімен көре алды». Аятолла Абол Гасем Кашани, кейіннен тарап ауысып Шахты қолдады, «Тудх» ұйымдарына Мосаддықтың жеңісіне қатысты көтеріліс кезіндегі баға жетпес үлесі үшін алғыс білдіретін ашық хат жіберді. Мосаддық төтенше жағдай режимін орнату үшін көтерілісті пайдаланды, бұл оған Мәжлеспен айналып өтуге және социалистік реформаларды жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Кеңес Одағы «Тудхты» қолдағысы келмегендіктен және Трумэн Клемент Атли мен Уинстон Черчилльдің Мосаддықты құлату туралы талаптарын қабылдамағандықтан, Дуайт Эйзенхауэрдің тағына отыруынан кейін ғана жағдай өзгерді, бұл төңкеріс операциясына жасыл жарық берді.

Following World War II, Iranian public support was growing for the nationalization of the British Anglo Iranian Oil Company (AIOC) whose profits had greatly exceeded its royalty payments to the Iranian government. In 1951, Mohammad Mosaddegh, head of the nationalist movement known as the National Front of Iran, led parliament in the nationalization of AIOC, and shortly after was appointed prime minister by the Shah. Mosaddegh oversaw the takeover of British oil facilities and rising economic difficulty and polarization in Iran as the AIOC withdrew its employees and retaliated with a boycott of Iranian oil. In early April 1951, the Tudeh revealed its "true strength" by launching strikes and riots protesting low wages and poor housing and delays in the nationalization of the oil industry. With this, it became apparent that Mossaddegh was not a communist and that the Tudeh did not control the government, nor did the party want to overthrow him even as it was establishing a broad public base. During this period the Tudeh followed a "leftist" rather than "popular front" strategy, refusing to ally with Mosaddegh. Despite the fact that Mosaddegh had introduced a new policy of tolerance toward the party, that both the Tudeh and Mosaddegh had worked for nationalization of the AIOC, and that expropriation of capitalist Western owned resource extracting corporations by poor countries was central to Marxist–Leninist doctrine, the party vigorously and relentlessly opposed Mosaddegh and his program. In a June 1950 article in its daily Mardom it described the effects of Mosaddegh's policy thusly:

Already we can be sure that revisions in the southern oil contract will not be in favor of our people and will only result in the consolidation of England's position in our country. The solution to the oil question is related to the victory of our party, that is, the people of Iran. On 16 July 1952, Mosaddegh resigned after the shah refused to accept his nomination for War Minister. Mosaddegh appealed to the general public for support, but Tudeh press continued to attack him, describing his differences with the shah "as merely one between different factions of a reactionary ruling elite." It was only after the explosion of popular support for Mosaddegh in the street that "many rank and file" Tudeh party members "could see first hand Mosaddegh's popularity",</blockquote>

Ayatollah Abol Ghasem Kashani, who later switched sides and supported the Shah, "sent a public letter to the pro Tudeh organizations thanking them for their invaluable contribution" during the uprising toward Mosaddegh's victory. Mosaddeq capitalized on the uprising to establish an emergency rule, which allowed him to bypass the Majles, and also to institute socialist reforms. With the Soviets not wanting to back or "shore up" Tudeh, and Truman refusing demands to overthrow Mosadegh from Clement Attlee and Winston Churchill, it would take the inauguration of Dwight Eisenhower to change the tune, greenlighting the coup operation.

1953 жылғы төңкеріс

Осы кезеңде АҚШ үкіметі Мосаддықпен және Ұлыбритания үкіметімен келіссөздердегі тоқтап қалумен, бақылау және өтемақы мәселелерінде көбірек ашуланды, тіпті американ елшісі Мосаддықтың "ақыл-есінің саулығына" күмән келтірді. Сонымен қатар, Батыстағы сыртқы саясат тұжырымдамасында "суық соғыс" күресі басымдылық сақтап келді. 1953 жылғы маусымда Шығыс Германиядағы антикоммунистік көтеріліс совет танктерімен жаншылды. Американдықтар Мосаддыққа үмітін жоғалтқанда, олардың Тудеге қарсы насихат және жасырын операциялар науқаны, TPBEDAMN деп аталды, оны да қамтыды. 1953 жылы американдық ЦРУ және британдық барлау қызметкерлері Мосаддықты мемлекеттік төңкеріс арқылы құлатуды жоспарлай бастады, себебі олар "ішкі шиеленістердің күшеюі және одан әрі нашарлауы үкіметтік биліктің күйреуіне және кем дегенде Тудехтің біртіндеп бақылауға алуына әкелуі мүмкін" деп қорқып, 1948 жылы Чехословакиядағы жергілікті коммунистік партия демократиялық режим мен конституцияны кеңестік, бір партиялық коммунистік үкіметпен алмастырған оқиғаға ұқсас жағдай қаупі бар еді. Тудех төңкеріс болуы мүмкін екенін сезіп, ТПМО-мен бірге "алдыңғы қатардағы ұяшықтарды" құрды, олар "көтеріліс әрекеттеріне күшпен қарсыласу үшін" астана Тегерандағы маңызды әскери нысандарды, армия қоймаларын және басқару орталықтарын анықтады. Уильям Артур Крамның жақында жарияланған суреттері Тудехтің төңкеріске дейін тамыз айында үлкен демонстрациялар ұйымдастырғанын көрсетіп тұр. Құрылысшылардың алғашқы әрекеті шахты Мосаддегті отставкаға жіберіп, оның орнына зейнеткер генерал Фазлулла Захедиді тағайындауға көндіруді, сондай-ақ Мосаддегті тұтқындап, оппозицияның басқа да ықтимал орталықтарын басып алуды көздеді. 15 тамызда бұл жоспарды Тудехтің әскери жақтастары ашты, Мосаддегті тұтқындауға жіберілген топ ұсталып, өздері де тұтқындалды. Полковник Мохаммад Али Мобашерри ТПМО-ның (құпия) үш мүшеден тұратын хатшылығының мүшесі болды, сонымен қатар төңкеріс операциясының орталығы Тегеранның әскери губернаторының белсенді мүшесі еді. Майор Хехди Хомауни шахтың Императорлық гвардиясында қызмет етті және тамыз заговорын ашып, партияға хабарлады. Ұлттық қауіпсіздік мұрағатының жақында жариялаған құжаттарында шахты жақтаған демонстранттар Тудех пен Мосаддекті жақтаған мекемелерді тонағаны, британдық және американдық барлау агенттері Тудехке еніп, Мосаддектің ықпалын әлсіретуге тырысқаны айтылған. Бұл құжаттарда Эйзенхауэр мен Трумэннің Мосаддегті бағалаулары әртүрлі болғаны да көрсетілген. Эйзенхауэр 1953 жылғы тамызда Трумэн мен ЦРУ сияқты Тудехке қарсы тиімді қарсылық көрсете алмайтынын сезінді, ал ЦРУ "Тудехтің төңкеріс әрекетінің ықтималдығын" азайтып бағалады, бірақ Тудехтің ұзақ мерзімді билікке келуінен қорқып еді. Төңкеріс әрекеті оның кінәлілеріне, соның ішінде шахқа қарсы наразылық тудырды. Монархияға қарсы болған Тудех жақтастары радикалданды, 17 тамыз күні "ашулы халық монархияның рәміздеріне шабуыл жасады" және оны жоюды талап етті. Мосаддег, Батыстың Тудехтен қорқуын білген және шахтың билігін шектеуге тырысқан, бірақ "конституциялық монархияны жоюды жақтағанын ешқашан айтпаған", бұл шабуылдарды конституцияны бұзу деп есептеді. Келесі күні оның үкіметі әскерилерді көшеге шығарды, "тек Тегеранда ғана 600-ға жуық орта және төмен деңгейдегі Тудех белсенділері тұтқындалды". Желісі "қиындыққа тап болған" партия тағы да бағытын өзгертті және төңкеріске қарсы күрес дайындықтарын "демобилизациялауға" бұйрық берді. Тыныштықты пайдаланып, ЦРУ және оның ирандық одақтастары қайтадан соққы берді, 19 тамызда Мосаддегтің орнына Захедиді тағайындады. Төңкеріс үшінші әлем және 20 ғасыр тарихындағы маңызды оқиға болды және төңкеріс үшін қаншалықты кінә ЦРУ төлеген параға және Мосаддегке деген ішкі наразылыққа байланысты екені туралы пікірталас жалғасуда. Себептері қандай болса да, Мұхаммед Реза Пахлави одан кейін диктаторлық билікті өз қолына алып, Мосаддегтің Ұлттық майданымен қоса көптеген саяси топтарды тыйым салды, олар Тудех партиясымен бірге, жасырын түрде жұмыс істеуді жалғастырды.

During this time the US government became more and more frustrated with Mosaddeq and the stalemate over negotiations with the UK government on control and compensation, with the American ambassador even questioning Mosaddeq's "mental stability". At the same time the cold war struggle continued to dominate foreign policy thinking in the west. Soviet tanks crushed an anti communist uprising of strikes and protests in East Germany in June 1953. As Americans gave up hope on Mosaddeq, their propaganda and covert action campaign against the Tudeh, called TPBEDAMN, expanded to include him. In 1953, American CIA and British intelligence agents, began plotting to overthrow Mosaddeq in a coup d'état, in large part because of their fear that "rising internal tensions and continued deterioration might lead to a breakdown of government authority and open the way for at least a gradual assumption of control by Tudeh," just as a local communist party had led a coup in Czechoslovakia in 1948, replacing a democratic regime and constitution with a pro Soviet, one party Communist government. The Tudeh also sensed a coup might be coming, and created "vanguard cells" that along with the TPMO, "identified key military installation, army depots, and command and control centers in the capital" Tehran "to react violently to any coup attempt." Recently released photographs by William Arthur Cram show that Tudeh organized huge demonstrations in August before the coup occurred. The plotters' first attempt involved persuading the shah to issue an edict dismissing Mosaddegh and replacing him with retired General Fazlollah Zahedi, while arresting Mosaddegh and taking over other possible centers of opposition. On 15 August the plot was uncovered by Tudeh supporters in the military, and a contingent sent to arrest Mosaddegh was intercepted and arrested themselves. Colonel Mohammad Ali Mobasherri, was a member of the TPMO's (secret) three man secretariat, but also an active member of Tehran Military Governor, the center of the coup operation. Major Hehdi Homaouni served in the shah's Imperial Guard and discovered and reported the August plot to the party. In a recent set of documents released by the National Security Archive, which noted pro Shah demonstrators sacked pro Tudeh and pro Mossadegh establishments, it was noted that British and American intelligence agents infiltrated Tudeh so it could blunt Mossadegh. These documents also noted that Eisenhower and Truman differed in their assessments of Mossadegh, with Eisenhower feeling he could not as effectively counter Tudeh as Truman and the CIA in August 1953 downplaying "the likelihood of a Tudeh overthrow attempt" but fears the Tudeh taking power in a more long term fashion. The coup attempt created a backlash against its perpetrators, including the shah. The already anti monarchical Tudeh supporters were radicalized and on the morning of 17 August "an angry crowd began to attack symbols of the monarchy" and demanded its abolition. Mosaddegh, who was aware of Western fears of the Tudeh and who had worked to limit the power of the shah but had "never suggested he was in favor of abolishing the constitutional monarchy," saw these attacks as a challenge, as removing the shah would violate the constitution. The next day his regime ordered the military into the streets, and "up to 600 mid and low level Tudeh activists were arrested in Tehran alone." With its network "severely damaging" the party reversed course once again, and "ordered a demobilization" of its preparations to fight a coup. Taking advantage of the quiet, the CIA and its Iranian allies struck again, and on 19 August the coup d'état replaced Mosaddegh with Zahedi. The coup was a major event in Third World and 20th Century history and there is debate as to how much of the blame for the overthrow can be traced to bribes paid by the CIA and how much to domestic dissatisfaction with Mossadegh. Whatever the motivations, Mohammad Reza Pahlavi thereafter assumed dictatorial powers and banned most political groups, including Mosaddegh's National Front, which along with the Tudeh Party, continued to function underground.

Төңкерістен кейінгі қысым

Төңкерістен кейін болған жаппай тұтқындаулар, ұйымының жойылуы және шамамен 40-50 басшының атқылануы «Туддехті» «жойды» делінген. Қарулы күштерінде барлығы 477 мүше болған, оның ішінде «22 полковник, 69 майор, 100 капитан, 193 лейтенант, 19 сержант, және 63 әскери курсант» бар еді. Эрванд Абрамянның айтуынша, бұл офицерлердің ешқайсысы Тегеран төңірегіндегі «маңызды танк дивизияларында» болған жоқ, олар төңкеріс жасау үшін қолданылуы мүмкін еді және шаһ оларды мұқият тексерген. «Айнымалысы, Тудех полковнигі шаһтың жеке қауіпсіздігіне, сондай-ақ Иранға келген вице-президент Ричард Никсонның қауіпсіздігіне жауапты болған. Тудехтің шаһ мен АҚШ вице-президентін өлтіруге мүмкіндігі болды, бірақ төңкеріс жасауға емес». Мазиар Бехруз партияның төңкерісті тоқтату мүмкіндігіне көбірек үміттенді, ол «Тудде офицерлерінің көпшілігі жауынгерлік емес лауазымдарда болғанмен», олардың «қару-жараққа қол жеткізіп, таратуға мүмкіндігі болды. ТПМО-ның жоғары және орта деңгейдегі мүшелері өз естеліктерінде қару-жарақ таратуға және тіпті төңкерістің негізгі басшыларын өлтіруге қабілетті екендерін растады. Сондықтан, тәртіпті партия мүшелерімен, қару-жараққа қол жеткізетін әскери офицерлердің қолдауымен, Тудех күшті позицияда болды». ТПМО жойылғаннан кейін, Туде желісі «партияның қалқаны ретінде қызмет еткен» және Мосаддық құлатылғаннан кейін оны сақтап қалуға көмектескен. «Тудде» партиясының жоғары және орта деңгейдегі көптеген басшылары тұтқындалды немесе елден қашуға мәжбүр болды. 1957 жылы Хосру Рузбехті тұтқындап, атқылау осы процестің аяқталғанын білдірді.

Тудех үкімі

1957 жылы шілдеде Мәскеуде өткен төртінші пленумда партия Мосаддыққа қатысты саясатын өзін-өзі сынап қарады. Олар оны "секталық және солшыл" деп бағалап, мұнайды ұлттандыру қозғалысының "прогрессивті сипатын" мойындамады.

1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдар

Қытай-Кеңес арасындағы жарылыс 1960-шы жылдардың басында партия ішінде жіктер тудырды, соның салдарынан кем дегенде бір маоистік топ бөлініп кетті. 1960-шы жылдардың ортасында АҚШ Мемлекеттік департаменті партия мүшелігінің шамамен 1500 адамды құрайтынын бағалады. 1965 жылы партия ұйымның негізгі ағыны мен оқшауланған топ арасында екінші бөлініске ұшырады, ол топ Оңтүстік Иран тайпаларын қаруландыру арқылы үкіметке қарсы зорлықпен күресуді жақтады. Бұл топ көптеген зиян келтірді және партия бірлігіне қол жеткізуге үш жыл кетті. Осы топтың қалдықтары Иранның Еңбек партиясы деп белгілі. 1966 жылы партияның бірнеше мүшесі, оның ішінде Орталық Комитетінің мүшелері Әли Хавари мен Парвиз Хекматжу, сондай-ақ Асеф Размдиде және Сабер Мохаммадзаде тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Бұл халықаралық наразылықты және Еуропада аштық ереуілдерін тудырды, нәтижесінде үкімет жазаны өмір бойына түрмеге отыруға ауыстыруға мәжбүр болды. Бұл оқиғалар Ирандағы жұмысшылар күресіне халықаралық деңгейде үлкен қолдау көрсетті және партияның бөлінуінен кейін бірігуіне көмектесті. Осы сәттен бастап Туде партиясы ең күшті астыртын қозғалыстардың бірі ретінде қалыптасып, 1979 жылғы Иран революциясының жолын ашуға септігін тигізді.

1979 жылғы Иран революциясы

1970 жылдардың басында Иран партизандық қозғалысы Иранның солтүстігіндегі Мазандаран провинциясында басталды. 1970 жылдары кеңінен таралған жұмысшылар ереуілдері мен демонстрациялары өрбиді, ал университеттер революциялық белсенділіктің ортасына айналды. 1973 жылы Туде партиясы «Иран мұнайы және империалистік мұнай монополиялары» деген брошюра жариялады, бұл мұнайды ұлттықтандыруды жақтады. Туде партиясы қызметін күрт арттырып, көптеген жастарды қабылдап, аймақтық комитеттер құрды және солшылдардың көпшілігі қарсы болған кезде Ислам революциясын қолдады.

Ислам Республикасы

Революция кезінде көптеген саяси тұтқындар босатылды, ал Туде партиясы мен басқа да солшыл топтар көп жылдан бері алғаш рет президенттік және парламенттік сайлауға қатыса алды. Алайда, Мәжілістегі орындардың басым көпшілігін аятолла Бехештидің Ислам Республикалық партиясы жеңіп алды, ал солшыл және ұлтшыл ұйымдар процестен шеттетілді. Жаңадан сайланған президент Абольхасан Банисадр, бастапқыда аятолла Хомейнимен жақын болған, сондай-ақ, болып жатқан оқиғаларға көңілі толмады және дін басыларының және діни фракциялардың иран саясатындағы үстемдігіне қарсы шықты. Бұған қоса, партия Amnesty International-дың өлім жазаларын тоқтату туралы үндеуін айыптап, оны "Иран ішкі істеріне ашық араласу" деп атады. 1981 жылы Ислам Республикалық партиясы басымдық танытқан Мәжіліс Банисадрды қызметтен кетуге мәжбүр етті, бұл халықтың барлық топтары арасында наразылық пен демонстрациялардың толқынына әкеп соқты. Кейін Банисадр елден қашып кетті. Хомейниге адал қарулы революциялық комитеттер (кейіннен Паздаран деп аталды) ұлтшыл және солшыл топтардан мыңдаған жастар мен белсенділерді тұтқындады, олардың көпшілігі кейіннен "Аспан ілгіш судья" деп танылған Лажевардидің сотында сотталып, атылды. Туде партиясы тарихының осы кезеңінде халық арасында христиандар мен әзербайжандар ерекше көзге түсті.

Басып шығару

Басқа да солшыл партиялар осы кезде исламшыл күштерге қарсы шығып, нәтижесінде қысымға ұшырағанда, Туде партиясының жетекшілері мен Фадайян Аксариат жаңа діни теократиялық режимді қолдауға шешім қабылдады. Бұл Мәскеудің Тегеранға бағытталған саясатын іске асыру болуы мүмкін. Алайда, 1982 жылы Туде партиясы бұрынғы бағытынан тайды. Иранның ислам үкіметі «Туде» газетін жапты және үкіметтік министрліктерден партия мүшелерін шығарып тастады. Митрохин мұрағатының мәліметтеріне сәйкес, Тегерандағы КГБ офицері Владимир Кузичкин 1982 жылы британдықтарға өткен. MI6 бұл ақпаратты пайдаланып, ЦРУ-мен бөлісті. Олардың ақпараты ЦРУ арқылы Иран үкіметіне жеткізілді, ол Иран-Контрас ісі аясында Иранмен құпия байланыс орнатып жатқан еді. Ұзақ өтпей, үкімет партия жетекшілерін тұтқындады, содан кейін 10 мыңнан астам партия мүшесі түрмеге қамалды. 1983 жылдың ақпан айында Туде партиясының жетекшілері тұтқындалды және партия таратылды, нәтижесінде Иранде жүзеге бір партиялық жүйе орнады. Туде партиясының тұтқындалуы партияның қарулы күштер арасында жақтастары бар екенін көрсетті, өйткені бірқатар офицерлер, соның ішінде Иран теңіз күштерінің қолбасшысы адмирал Бахрам Афзали тұтқындалды. Бұл тұтқындаулар Туде партиясы мен Иранның биліктегі дінбасылары арасындағы одақты тоқтатты және олардың арасы үзілді, тіпті Кеңес Одағы ирандықтармен бірлесіп ядролық қабілеттерін арттыруға жұмыс істеді. Осы келісімге қарамастан, Иран үкіметі кеңестіктерді «құдайсыз шайтандар» деп қарады, ал кеңестіктер Туде партиясын қысымға алғаны үшін үкіметті ұнатпады. UPI сияқты халықаралық БАҚ, Туде партиясының тыйым салынғанымен қатар, 18 совет дипломаты «ашық араласу» үшін елден қуылғанын хабарлады. Сонымен қатар, Туде «шет елдердің күштері» атынан жұмыс істеді деп айыпталды, Хомейни бұл шараны мақұлдады. 1983 жылдың 1 мамырынан 1984 жылдың 1 мамырына дейін Туде партиясының жетекшілерінің көпшілігі бейнежазбаларда пайда болды, алдымен жеке-жеке, ал кейін 1983 жылдың қазан айында өткен «дөңгелек үстел» талқылауында «сатқындық», «бұзықшылық», «қорқынышты қылмыстар» жасағанын мойындады, исламды мақтады және ислам үкіметінің атеистік марксизм-ленинизмнен басымдығын жариялады. Британдық шенеуніктер Иранның қатаң шараларын қолдады және мойындау алу үшін қолданылған мемлекеттік азаптау әдістері туралы әзілдер айтты. Британдық шенеуніктердің репрессияға қуану себебі Ирандағы кеңестік ықпалына алаңдаушылық білдіргені емес, өйткені Иранның бұл салаға толығымен тәуелсіз екенін білген, бірақ олар Иран режимімен жақсы қарым-қатынас орнатуды қалаған. 1984 жылдың 1 мамырында Эхсан Табари теледидарда пайда болды. «50 жылдан бері солшыл идеологияны ұстанатын» адам 1982 жылғы қатаң жазалаудан кейін түрмеде аятолла Мотаххари сияқты «үлкен ислам ойшылдарының» еңбектерін оқығанын және соңғы 40 жылда жазған еңбектерін жоққа шығаратынын айтты. Ол өзінің өмірлік еңбегінің «қателі», «залал келтіретін» және «толыққанды жалған» екенін түсінді, өйткені ол бәрі сенімсіз ойшылдарға негізделген еді – Пахлавилер тарапынан қолдау алған масондар; Ахмад Касрави сияқты секуляристер; империализмге және сионизмге байланысты батыс либералдары мен марксистер. Туде партиясының мемлекет тарапынан тез ыдырауы және оның жетекшілерінің мойындауы оппозицияны және партияның қалған мүшелерін жауап іздеуге итермеледі. Түсіндірмелер идеологиялық капитуляциядан бастап сталиндік әдістерді қолдануға дейін ауқымды болды. Шетелдегі партияның қалған бөлігі ЦРУ мен MI6 жасаған арнайы дәрі-дәрмектер қолданылғанын түсіндіруге тырысты. Телевизиядағы мойындаулардан бірнеше жыл өткен соң, Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары жөніндегі өкілі (Галиндо Поль) Иранға түрмеге барғаннан кейін ең қарапайым түсінік берілді. Туде партиясының бас хатшысы Нуреддин Кианури өкілге өзі мен әйеліне жалған мойындау беру үшін азаптаулар жасалғанын айтты. Дәлел ретінде ол сынған қолын көрсетті. Польдің айтуынша, Марьям Фируз сегіз жыл бұрын Шахтың құпия полициясынан алған соққыдан кейін есту, тамақ жұту және отыру қиындықтарымен күрескен. Кейін Кианури аятоллаға ашық хат жазып, өзінің қасірет шеккенін егжей-тегжейлі баяндады. Осы тазалаулардың нәтижесінде партия мүшелерінің көпшілігі елден кетіп, жер аударылды. Партия «Кеңес Одағының қолдаған солшыл қозғалыстың көзқарасын» білдіргендіктен, ол кеңестік идеологиялық бағытты ұстанып, кеңес сыртқы саясатына қолдау білдірді. Сондықтан Кеңес Одағы бұл жағдайға көңілсіз болған болуы мүмкін. 1988 жылы Иранның саяси тұтқындарын атып тастаған кезде, мыңдаған моджахедтер мен солшыл тұтқындар қаза тапқан кезде, жүздеген Туде тұтқындары қаза тапқандығы туралы хабарлар бар. Бір есепте Эвин және Гохар Дашт түрмелерінің бірнеше блогында 90 Туде мүшесі қаза тапқандығы айтылған.

While other leftist parties opposed the Islamist forces at this time and were suppressed as a result, Tudeh Party leadership as well as the Fadaian Aksariat decided to support the new clerical theocratic regime. This may have been to try to follow the pro Tehran line of the Soviet Union. In 1982, however, the Tudeh broke ranks. The Islamist government of Iran had closed down the Tudeh newspaper and purged Tudeh members from government ministries. According to the Mitrokhin Archive, Vladimir Kuzichkin, a KGB officer stationed in Tehran, had defected to the British in 1982. MI6 used this information and shared the information with the CIA. Their information was then shared with the Iranian government by the CIA, which was secretly courting Iran, as part of the Iran–Contra affair. Quite quickly the government arrested and imprisoned its leadership and later more than 10,000 members of the party. In February 1983, the leaders of the Tudeh Party were arrested and the Party disbanded, leaving Iran effectively a one party state. The Tudeh arrests revealed that once again the party had managed to find supporters among the armed forces, as a number of officers, prominent among them Admiral Bahram Afzali, commander of the Iranian navy, were arrested. These arrests ended the alliance between the Tudeh Party and the ruling clergy of Iran and it collapsed, even as the Soviets worked with the Iranians to build up their nuclear capabilities. Even with this agreement, the Iranian government saw the Soviets as "atheistic devils" and the Soviets did not like the government because it had suppressed the Tudeh. International media, such as UPI, reported that along with the banning of the Tudeh party, 18 Soviet diplomats were expelled from the country for "blatant interference." At the same time, Tudeh was accused of working on behalf of "foreign powers," with the suppression praised by Khomeini. From 1 May 1983 to 1 May 1984 almost all of the Tudeh leadership appeared in videos, first individually and then jointly in an October 1983 "roundtable discussion," confessing to "treason", "subversion", "horrendous crimes", praising Islam and proclaiming Islamic government's superiority over atheistic Marxism–Leninism. British officials supported Iran's crackdown and joked about the state torture techniques used to extract the confessions. British officials were pleased by the repression not primarily because they were concerned about Soviet influence in the country since they knew that Iran was quite independent of that, but because they wanted to curry favor with the Iranian regime. In 1 May 1984 Ehsan Tabari, appeared on television. A man with "50 years of leftist experiences" told viewers he had read "great Islamic thinkers" such as Ayatollah Motahhari in prison following the 1982 crackdown and had now come
to repudiate the works he had written over the past 40 years. He now realized that his entire life's work was 'defective', 'damaging', and 'totally spurious' because it had all been based on unreliable thinkers – Freemasons nourished by the Pahlavis; secularists such as Ahmad Kasravi; Western liberals and Marxists linked to 'imperialism' and 'Zionism'

In his recantation, Tabari made frequent references to religion, the Twelve Imams and Islamic thinkers and "praised Islam for its `great spiritual strength.`"

The suspicions of outside observers that the confession was not given freely were reinforced by the absence of Taqi Keymanash and "13 other members" of the Tudeh central committee, who died during prison interrogation. The rapid disintegration of the Tudeh at the hands of the state, and the confessions of its leaders led the opposition and remaining party members to seek answers. Explanations ranged from ideological capitulation to the use of Stalinist methods of trial. The remnant of the party outside the country resorted to strange explanations that special drugs created by the CIA and MI 6 were used. The simplest explanation came several years after the television recantations, from a prison visit by a United Nations' human rights representative (Galindo Pohl) to Iran. The Tudeh Party General Secretary Noureddin Kianouri was reported to have told the representative that he and his wife had been tortured to give false confessions. As evidence, he held up his badly set broken arm. Pohl added that Maryam Firuz had difficulty hearing, swallowing food, and sitting down because of beatings suffered eight years earlier at the hands of the Shah's secret police. Kianouri later wrote an open letter to the Ayatollah detailing his mistreatment. As a result of these purges, a great number of party members left the country into exile. As the party represented the "Soviet view of a preferred leftist movement" that holds a pro Soviet ideological line and responds to Soviet foreign policy in a supportive manner, the Soviet Union was likely disappointed at the development. It is likely many hundreds Tudeh prisoners were killed during the 1988 executions of Iranian political prisoners when thousands of Mojahedin and leftist prisoners were killed. One report lists 90 Tudeh killed in just some blocks of Evin and Gohar Dasht prisons.

Ағымдағы жағдай

Қысымға қарамастан, партия тірі қалды. Иран революциясынан бері партияға ресми түрде тыйым салынған, коммунистік немесе социалистік топтармен байланысы бар адамдар түрмеге қамалу қаупі бар, бірақ белсенді мүшелері сақталып, ол жерде жасырын саяси ұйым ретінде қызметін жалғастыруда. Бұл туралы Amnesty International ұйымының Ирандағы саяси тұтқындар туралы баяндамасында көрсетілген. Бүгінде партия жетекшілері негізінен эмиграцияда, сондай-ақ 1992 жылы сайланған жаңа Орталық Комитет те эмиграцияда орналасқан. Партия жекешелендіруге қарсы позиция білдіріп, елдегі сайлау жүйесін және "еңбекке қарсы" заңдарды сынап бақты. 2017 жылы партия Франциядағы солшыл күш ретінде Жан-Люк Меленшонды қолдады, Ресей революциясын еске алды, Венесуэла Коммунистік партиясына ынтымақтастық білдірді және ирандық реформаторларды өз идеалдарына қиянат жасады деп айыптады. Бұған қоса, партия 2017 жылдың сәуір айында Дональд Трамптың Сирияға жасаған зымырандық шабуылын айыптап, Иран оппозициясының жалғыз өкілі болды және олардың сайтында көптеген түрлі партиялық әнұрандар жарияланған. 2020 жылы партия Касем Сулейманиді өлтірген Трамп әкімшілігінің әуе шабуылын айыптап, сонымен бірге Иран үкіметін Ирак және Ливан ішкі ісіне араласуы үшін сынады.