Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Организмдердің сыртқы пішіндері мен құрылымдарын зерттеу
Study of external forms and structures of organisms
Морфология – организмдердің пішіні мен құрылымын, сондай-ақ олардың ерекше құрылымдық ерекшеліктерін зерттейтін биология саласы. Оған сыртқы түрінің (пішін, құрылым, түс, өрнек, мөлшер) аспектілері, яғни сыртқы морфология (немесе эидономия), сонымен қатар ішкі мүшелердің, мысалы, сүйектер мен органдардың пішіні мен құрылымы, яғни ішкі морфология (немесе анатомия) кіреді. Бұл, негізінен функцияны зерттейтін физиологиядан өзгеше. Морфология – организмнің немесе таксонның жалпы құрылымын және оның құрамына кіретін бөліктерін зерттейтін табиғаттану ғылымының бір саласы.
Morphology is a branch of biology dealing with the study of the form and structure of organisms and their specific structural features. This includes aspects of the outward appearance (shape, structure, colour, pattern, size), i. e. external morphology (or eidonomy), as well as the form and structure of the internal parts like bones and organs, i. e. internal morphology (or anatomy). This is in contrast to physiology, which deals primarily with function. Morphology is a branch of life science dealing with the study of gross structure of an organism or taxon and its component parts.
Тарих
"Морфология" сөзінің этимологиясы ежелгі грек тілінен шыққан. Μορφή сөзі "форма" және λόγος сөзі "сөз, зерттеу, талдам" мағыналарын білдіреді. Биологиядағы форма тұжырымы, функцияға қарама-қарсы, Аристотельге (Аристотельдің биологиясына қараңыз) дейін жетеді, ал морфология саласын Иоганн Вольфганг фон Гёте (1790) және тәуелсіз түрде неміс анатомы және физиологы Карл Фридрих Бурдах (1800) дамытты. Морфологияның басқа да маңызды теоретиктерінің қатарында Лоренц Окен, Жорж Кувье, Этьен Джефрой Сент-Иларе, Ричард Оуэн, Карл Гэггенбаур және Эрнст Геккель бар. 1830 жылы Кувье мен Е. Г. Сент-Иларе арасында танымал пікірсайыс өтті, ол сол кездегі биологиялық ойлаудағы екі басты қарама-қайшылықты көрсетеді – жануарлардың құрылымы функцияға немесе эволюцияға байланысты ма?
The etymology of the word "morphology" is from the Ancient Greek μορφή , meaning "form", and λόγος , meaning "word, study, research". While the concept of form in biology, opposed to function, dates back to Aristotle (see Aristotle's biology), the field of morphology was developed by Johann Wolfgang von Goethe (1790) and independently by the German anatomist and physiologist Karl Friedrich Burdach (1800). Among other important theorists of morphology are Lorenz Oken, Georges Cuvier, Étienne Geoffroy Saint Hilaire, Richard Owen, Carl Gegenbaur and Ernst Haeckel. In 1830, Cuvier and E. G. Saint Hilaire engaged in a famous debate, which is said to exemplify the two major deviations in biological thinking at the time – whether animal structure was due to function or evolution.
Морфология бөлімдері
Салыстырмалы морфология – организмнің дене құрылымындағы құрылымдардың орналасу үлгілерін талдау және таксономиялық жіктеудің негізін қалайды. Функционалдық морфология – морфологиялық белгілердің құрылымы мен атқаратын қызметі арасындағы байланысты зерттейді. Эксперименталды морфология – организмдердің морфологиясына сыртқы факторлардың, мысалы, генетикалық мутацияның әсерін эксперименталдық жағдайларда зерттеу. Анатомия – «организмдердің құрылымын зерттейтін морфологияның бір саласы». Молекулалық морфология – сирек қолданылатын термин, көбінесе талшықтардың түзілуі немесе ірі композиттік жиынтықтар сияқты полимерлердің жоғарғы құрылымын қарастырады. Бұл термин әдетте жеке молекулалардың кеңістіктік құрылымына қолданылмайды. Жалпы морфология – организмнің барлық құрылымдарын ескере отырып, оның жалпы пішіні мен құрылымын сипаттау, нақты бір құрылымды бөліп көрсетпейді.
Comparative morphology is analysis of the patterns of the locus of structures within the body plan of an organism, and forms the basis of taxonomical categorization. Functional morphology is the study of the relationship between the structure and function of morphological features. Experimental morphology is the study of the effects of external factors upon the morphology of organisms under experimental conditions, such as the effect of genetic mutation. Anatomy is a "branch of morphology that deals with the structure of organisms". Molecular morphology is a rarely used term, usually referring to the superstructure of polymers such as fiber formation or to larger composite assemblies. The term is commonly not applied to the spatial structure of individual molecules. Gross morphology refers to the collective structures of an organism as a whole as a general description of the form and structure of an organism, taking into account all of its structures without specifying an individual structure.
Морфология және жіктеу
Көптеген таксондар морфологиялық жағынан басқа таксондардан өзгешеленеді. Әдетте, жақын туысқан таксондар алыс туысқандарға қарағанда әлдеқайда аз айырмашылықтарға ие болады, бірақ осы ережеден өзгешеліктер кездеседі. Жасырын түрлер – сырт көрінісі өте ұқсас, тіпті бірдей болатын, бірақ көбею процесінде оқшауланған түрлер. Керісінше, кейде туыс емес таксондар конвергентті эволюция немесе тіпті мимикрия нәтижесінде ұқсас сыртқы белгілерге ие болады. Бұдан өзге, бір түрдің ішінде морфологиялық айырмашылықтар болуы мүмкін, мысалы, Apoica flavissima түрінде патшайымдар жұмысшылардан едәуір кішкентай болады. Морфологиялық деректерге сүйенудің тағы бір қиындығы – морфологиялық тұрғыдан екі түрлі түр болып көрінетін нәрсе, ДНК-талдауы арқылы бір түр екені анықталуы мүмкін. Осы айырмашылықтардың маңыздылығын аллометриялық инженерия қолдану арқылы зерттеуге болады, онда бір немесе екі түрдің басқа түрдің фенокопиясын жасау үшін өзгерістер енгізіледі. Түрлер ішіндегі белгілер мен қасиеттердің арасындағы морфологияны бағалау кезіндегі маңызды қадам – гомология және гомоплазия ұғымдарын бағалау. Белгілердің гомологиясы олардың ортақ ата-тектен шыққандығын көрсетеді. Ал гомоплазия белгілердің бір-біріне ұқсас болғанымен, параллель немесе конвергентті эволюция арқылы тәуелсіз дамығанын көрсетеді.
Most taxa differ morphologically from other taxa. Typically, closely related taxa differ much less than more distantly related ones, but there are exceptions to this. Cryptic species are species which look very similar, or perhaps even outwardly identical, but are reproductively isolated. Conversely, sometimes unrelated taxa acquire a similar appearance as a result of convergent evolution or even mimicry. In addition, there can be morphological differences within a species, such as in Apoica flavissima where queens are significantly smaller than workers. A further problem with relying on morphological data is that what may appear, morphologically speaking, to be two distinct species, may in fact be shown by DNA analysis to be a single species. The significance of these differences can be examined through the use of allometric engineering in which one or both species are manipulated to phenocopy the other species. A step relevant to the evaluation of morphology between traits/features within species, includes an assessment of the terms: homology and homoplasy. Homology between features indicate that those features have been derived from a common ancestor. Alternatively, homoplasy between features describes those that can resemble each other, but derive independently via parallel or convergent evolution.
3D жасушалық морфология: жіктеу
Микроскопияның тууы мен дамуы, жасушалардың үш өлшемді морфологиясын жоғары кеңістіктік және уақыттық ажыратымдылықпен байқауға мүмкіндік береді. Осы жасушалық морфологияның динамикалық процестері, күрделі жүйемен реттеліп, иммундық және инвазивті жауаптар сияқты маңызды биологиялық процестерде елеулі рөл атқарады.
The invention and development of microscopy enable the observation of 3 D cell morphology with both high spatial and temporal resolution. The dynamic processes of this cell morphology which are controlled by a complex system play an important role in varied important biological process, such as immune and invasive responses.