Кіріспе
Жас Голливуд магнатының билікке көтерілуі туралы роман. "Сэммиді не жүгірткізеді?" (1941) – Бадд Шульбергтің әкесі, Голливудтың алғашқы магнаты Б. П. Шульбергтің өмірінен шабыдаланып жазған романы. Бұл – Нью-Йорктің Төменгі Шығыс жағында туған еврей баласы Сэмми Гликтің табысқа жету үшін алдамшылық пен сатқындыққа барып, геттодан қашып, мансап баспалдағын көтерілуі мен құлдырауын баяндайтын өмір жолы. 1965 жылы бұл роман Бродвей мюзикліне қойылды.
What Makes Sammy Run? (1941) is a novel by Budd Schulberg inspired by the life of his father, early Hollywood mogul B. P. Schulberg. It is a rags to riches story chronicling the rise and fall of Sammy Glick, a Jewish boy born in New York's Lower East Side who, very early in his life, makes up his mind to escape the ghetto and climb the ladder of success by deception and betrayal. It was made into a 1965 Broadway musical.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Ал Манхаймнің, "Нью-Йорк рекорд" газетінің драма сыншысының бірінші тұлғада баяндауында бұл – Сэмми Глик туралы әңгіме. Ол – білімсіз, жас жігіт. Мангейм 16 жасар Сэмми Гликпен алғаш рет Сэмми газетте көшірмеші болып жұмыс істеген кезде танысқан екенін еске алады. Сэммидің агрессивті мінезіне таңданып, алаңдаған Мангейм Сэммидің негізгі бақылаушысы, кеңесшісі және, Сэмми көп рет айтқандай, ең жақсы досы болады. Мангеймнің мақаласын баспаханаға жеткізуге міндеттелген Глик бір күні Мангеймнің мақаласын қайта жазып, бас редакторға әсер етеді де, өзіне де мақала алады. Кейін ол жас жазушы Джулиан Блумбергтің мақаласын ұрлап, өзінің атымен Голливудтың танымал агенті Майрон Селзникке жібереді. Глик "Қыз ұлдан ұрлайды" атты мақаласын 10 000 долларға сатады, газеттен кетеді де, Голливудқа жұмысқа барады. "Қыз ұлдан ұрлайды" фильмі көрсетілгенде, Сэмми "түпнұсқа сценарий" үшін көрсетіледі, ал Блумберг есімдері жазылмайды. Глик Голливудта жылдар бойы өсіп, Блумбергке жұлдызды жазушысы болғаны үшін аз жалақы төлейді. Ол тіпті "өзінің" пьесасы "Жанды сымды" Голливуд театрында қоюға мүмкіндік алады. Сценарийдің өзі плагиат екені белгілі болғанымен, "The Front Page" пьесасының шамалы өзгертілген нұсқасы болғанымен, Мангеймнен басқа ешкім байқамайды. Сэммидің өтірік айтуына оқымаған кітаптары туралы әңгімелеу де кіреді. Мангейм, өзінің амбициялары қарапайым болса да, Сэмми Гликтің тұлғасына қызығып, оның өсуін мұқият баяндайды. Голливудта Мангейм өте бағалайтын романист және сценарист Кэтрин "Кит" Сардженттің Сэммиге әуес болғанын білгенде ренжіді. Мангейм Китке деген сезімдері туралы ашық айтса да, ол Сэммиді артық көретінін, әсіресе жатақта айтады. Сэммимен танысқанда, ол Мангеймге "ішіндегі барлық амбиция, ашу-ыза мен зорлық-зомбылықты сезінуге деген ақымақ тілек" болғанын айтады. Мангейм Голливуд жүйесін талантты жазушыларға қысым жасайтын ақша машинасы ретінде егжей-тегжейлі сипаттайды. Басшылар жазушыларымен жұмыс істегенде, апта сайын жұмысқа алудан бастап, жеті жылдық келісімшартқа дейін бос жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Мангейм романда атап өткендей, кино индустриясында "сенімдер сатылады" деген ереже бар, адамдар ең кішкентай мүмкіндік туғанда бір-бірін алдап-соққылайды. Ол Голливудтың үнемі үш өнім шығаратынын байқайды: кино, амбиция және қорқыныш. Мангейм сценарийшілердің мүдделерін қорғау үшін құрылған Жазушылар гильдиясының пайда болуына куә болады. Студияның кезекті қайта құруынан кейін Мангейм жұмыссыз қалып, Нью-Йоркке оралады. Сол жерде ол әлі де Сэмми Гликтің жұлдызды атаққа көтерілуімен айналысады, оның өткенін зерттейді. Ол "Сэмми Гликс шығаратын механизмді" және "кедейлердің анархиясын" біраз деңгейде түсінеді. Мангейм Сэммидің Нью-Йорктің Төменгі Шығыс жағында (Ривингтон көшесі) "ит жейтін ит әлемінде" өскенін түсінеді, Голливудтың одан да күрделі "ит жейтін ит әлеміне" ұқсас. Сэммидің балалық шағы мен қазіргі жағдайының арасындағы жалғыз байланыс – Сэммимен бірге мектепке барып, оны үнемі ұрып-соққан Шейх. Енді Шейх Гликтің жеке қызметшісі (немесе жартылай құлы) болып жұмыс істейді, бұл Сэммидің кешіккен кек алуы немесе "жәбірленушінің жеңісі" болуы мүмкін. Мангейм Голливудқа оралғанда Гликтің жазушыларының бірі болады. Ол кинода жұмыс істейтін абыройлы адамдардың азайып бара жатқанын, әсіресе Гликтің бастығы, продюсер Сидни Финеманның бар екенін түсінеді. Мангейм Кит Сарджентпен бірлесіп, Глик үшін бірнеше фильм жазуға кіріседі, ол өндіріске табысты ауысып, Беверли-Хиллстегі алып сарайға көшеді. Финеманның позициясы бірнеше сәтсіздіктермен құлдырайды, ал Мангейм кинокомпанияның қаржыгерлерін білдіретін Уолл-стрит банкирі Харрингтонды Финеман әлі де жұмысқа лайықты екеніне сендіруге тырысады. Бұл – Гликтің Финеманнан құтылып, оның орнын басу мүмкіндігі. Глик қабылдау кезінде Харрингтонның қызы Лоретпен танысады, ол бірден және шын жүректен осы "алтын қызға" ғашық болады, сүйіктісін тастап кетеді. Ол жеке амбициясы мен махаббат өмірін біріктіру арқылы екі құсты бір таспен өлтіруді қалайды. 56 жастағы Финеман жұмысынан айырылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болады, жүрегі сынып қалғаны айтылады. Сэммидің үйлену тойын Мангейм "барлық некелерді тоқтатуға арналған неке" деп сипаттайды. Ақыры үйленуге бел буған Мангейм мен Кит Сарджент ертерек оңаша болу үшін қашып кетеді. Сэмми Лореттің қонақ бөлмесінде Сэмми жақында жұмысқа алған актер Картер Джаддпен махаббаттасқанын көреді. Лорет өкініш білдірмейді: ол олардың некесін таза бизнес ретінде қарастыратынын салқынқанды түрде мойындайды. Сэмми Мангеймге қоңырау шалып, дереу үйіне келуін сұрайды. Мангейм келгенде, ол өзіне сенімсіз, отырықсыз және азап шеккен Сэмми Гликті көреді, ол үлкен үйінде жалғыз қалуға шыдамайды. Соңында Сэмми Шейхке проститутка әкелуді бұйырады, ал Мангейм үйіне кетеді.
Талдау
Романның негізгі тақырыбы, сонымен қатар аталыста да көрініп тұрғаны, Сэммидің жүгіруі. Сэмми Глик "адамдарды қанауға" тырысады; ол "өлімді ғана аяқ сызық ретінде" көріп жүгіреді; "өзін тоқтатуға ешқандай қағидасы жоқ"; "қанағатқа бір қадамдай ғана жеткенін үнемі ойлайды". Мангейм барлығының жүгіріп жатқанын, бірақ Сэмми Глик басқалардан жылдамдап озатынын түсінеді. Сэммидің жүгіруі терең символизмге толы: ол әрі нақты, әрі метафоралық түрде жүгіреді. Бір сәтте Мангейм Сэммидің "әлемге қарсы жарияланбаған соғысы" туралы, екінші сәтте Сэмми Гликтің "Менің күресім" атты еңбегі туралы айтады. Яһудилер бір-біріне көмектесуі керек деп сенген Мангейм өзі де "қалдырған құрбандарын қайта жандандыруға тырысады, өйткені ол үздіксіз соғысып, жоғары қарай жүгіріп отырады". Мысалы, ол Блумбергтің мәселесіне араласып, нәтижесінде оның аты титрлерде пайда болады.
Қабылдау және мұра
Голдуин: Мифтің артындағы адамның өмірбаяны (1976) кітабында Артур Маркс Самюэл Голдуиннің Шульбергке оны жарияламау үшін ақша ұсынғанын айтады, себебі Голдуин автордың "жұртты алдап кеткенін" және Сэмми Гликті осылай сатқындыққа итермелеп, антисемитизмді күшейтіп жібереді деп ойлады. 1990 жылы романның қайта басылымына жазған кіріспесінде Шульберг былай деп жазды: "Сэмми еврей екені анық болғандықтан, оның барлық құрбандары – Розали, Мангейм, Блумберг, Финмен, оның інісі Израиль – де еврей болғанын нақты көрсету қажет деп ойладым. Бұл бір этникалық топтың астындағы алуан түрлі мінездер мен көзқарастарды білдіреді". Шульберг роман жазғанда АҚШ Коммунистік партиясының мүшесі болған. Партияның жоғары лауазымды мүшесі Джон Говард Лоусон Шульбергке романды коммунистік принциптерге сәйкес ету үшін кеңінен өзгертуді бұйырды. Шульберг бас тартып, наразылық білдіріп партиядан шықты және он жылдан кейін Конгресс палатасының Америкаға қарсы қызметтер комитеті алдында Голливудтағы коммунистердің ықпалы туралы куәлік берді, сондай-ақ партияның басқа мүшелерін таныстырды. Кітап жарық көрген кезде Сэмми Глик кейіпкері продюсер Джерри Уолдтың прототипі екені туралы көп болжамдар айтылды. Шульберг кейінірек Уолдтың оның үлгілерінің бірі болғанын, бірақ "жалғыз емес" екенін мойындады. Жазушы Ник Дэвис өзінің "Ақымақтармен бәсекелесу" кітабында өзінің туысы Джозеф Л. Манкивичті Глик үшін тағы бір мүмкін үлгі ретінде көрсетті: "Сэмми Глик – [Голливудтың] барлық ең қорқынышты кейіпкерлерінің бірігіп, өте жаны ашықсыз, құмарлыққа толы бір адамға айналған көркем бейнесі болды, ол Голливуд оқырмандарының көптеген адамдарына Джоны еске салды".
Драмалық көріністер
«Сэммиді қашуға не жетеледі?» алғаш рет 1949 жылғы 10 сәуірде Philco Television Playhouse телеарнасында Хосе Феррердің қатысуымен тікелей эфирде драмалық қойылым ретінде көрсетілді. 1959 жылғы 27 қыркүйек пен 4 қазанда NBC Sunday Showcase телеарнасында Ларри Блайден NBC телеарнасындағы екі бөлімді теледидар эфирінде Сэмми Глик рөлін сомдады. Джон Форсайт Аль Манхаймды, Барбара Раш Кит Сарджентті, ал Дина Меррилл Лорет Харрингтонды ойнады. 1964 жылғы 27 ақпанда Стив Лоуренс 54-ші көшедегі театрда «Сэммиді қашуға не жетеледі?» атты Бродвей музыкалық нұсқасының премьерасын өткізді. Қойылым 540 рет көрсетіліп, 1965 жылғы 12 маусымда аяқталды. Роберт Алда Аль Манхайм рөлін, ал Салли Энн Хауес Кит Сарджент рөлін ойнады. Музыкасы мен ән сөздерін Эрвин Дрейк пен Бадд Шульберг жазды, ал кітабын оның ағасы Стюарт Шульберг жазды. Режиссері – Эйб Берроуз. Музыкалық қойылымның жаңадан өңделген нұсқасы 2006 жылғы 19 қаңтарда Нью-Йорктегі Вест-Энд театрында ашылды. Эрвин Дрейк бірнеше жаңа ән жазды және 1964 жылғы қойылымда қолданылмаған бірнеше әнді қайта қосты. Кітап әлі күнге дейін театрлық фильмге бейімделген жоқ. 1956 жылы Фред Финклехофф оның құқықтарын сатып алды, бірақ ол фильм түсірмей, құқықтарының мерзімі бітті. Variety журналының 2001 жылғы мақаласына сәйкес, DreamWorks Warner Brothers компаниясынан романның құқықтарын 2,6 миллион АҚШ долларына сатып алды, бұл Бен Стиллердің басты рөлде ойнап немесе режиссерлік жасауы мүмкін болған фильмге арналған еді, бірақ түсірілім басталған жоқ. 2009 жылы қайтыс болған Бадд Шульберг 2006 жылы The Jewish Daily Forward газетіне фильмнің индустрияға қарсы екенін ойлайтынын айтып, фильмнің түсірілуіне күмәнданатынын білдірді. 2009 жылғы газет сұхбатында Шульберг Стивен Спилбергтің «Бұл кітап Голливудқа қарсы және оны ешқашан фильмге түсірмеу керек» деген сөздерін келтірді.