Кіріспе

Ежелгі грек мифологиясында Эхидна (/ɪ/'/k/ɪ//d//n//ə/; ,) – жартылай әйел, жартылай жылан түріндегі, үңгірде жалғыз өмір сүрген мифологиялық жаратылыс. Ол Тайфон деген қауіпті жаратылыстың жұбайы және грек мифтеріндегі көптеген танымал жаратылыстардың анасы болған.

Шежіресі

Эхиднаның туыстық ағашы авторға қарай өзгеріп тұрады. Эхиднаға қатысты ең көне шежіре – Гесиодтың «Теогониясы» (б.з.д. 8-7 ғасырлар) бірнеше мәселе бойынша нақты емес. Гесиодтың айтуынша, Эхидна «әйел» деп аталатын бір нәрседен туған, Гесиод мұны теңіз құдайы Кето деп түсіндірген болуы мүмкін, соның салдарынан Эхиднаның әкесі теңіз құдайы Форкис болуы ықтимал; алайда, бұл «әйел» Океанида Каллирхояға қатысты болуы да мүмкін, бұл жағдайда Медузаның ұлы Хризаор Эхиднаның әкесі болар еді. Афиналық мифограф Ферекид (б.з.д. 5 ғасыр) Эхиднаны Форкистің қызы деп көрсетеді, анасын атамайды. Басқа авторлар Эхиднаның басқа ата-аналарын айтады. Географ Паусаниас (б.з.д. 2 ғасыр) Эпимендес (б.з.д. 7-ші немесе 6-шы ғасыр) Эхиднаны Океанида Стикс (Стикс өзенінің құдайы) пен белгісіз Пейрас деген адамның қызы деп санағанын айтады, ал мифограф Аполлодор (б.з.д. 1-2 ғасырлар) Эхиднаны Тартар және Геяның қызы деп көрсетеді. Орфик дәстүріндегі бір деректе Эхидна Фанестің қызы (барлық құдайлардың орфик әкесі) болған.

Сипаттама

Гесиодтың Эхиднасы жартылай сұлу қыз, жартылай қорқынышты жылан еді. Гесиод «құдай Эхиднаны» «өлімсіз құдайларға» да, «өлшеулі адамдарға» да ұқсамайтын, «қарсы тұруға болмайтын, ет жейтін» құбыжық деп сипаттаған. Ол «көздері жарқырап, беті әдемі нөмі, ал екінші жартысы – үлкен, қорқынышты, терісі жолақты жылан» ретінде бейнеленген, ол «күнде өлмейді де, қартаймайды». Гесиодтың шикі ет жеуді Эхиднаның жылан бөлігімен байланыстыруы, оның Эхиднаның жылан бөлігінің басы жылан басымен аяқталады деп ойлағанын көрсетеді. Аристофан (б.з.д. V ғасырдың соңы), оны жер асты әлемінің тұрғыны етіп көрсетіп, Эхиднаға жүз бас (көбінесе жылан бас) берген, бұл Гесиодтың айтуынша, оның серігі Тифонның жүз жылан басына сәйкес келеді. Орфикалық деректемеде (жоғарыда айтылғандай) Эхиднаның басы ұзын шашты сұлу әйелдің, ал мойнынан төмен денесі жыланның денесі екені айтылған. Нонн өзінің «Дионисика» еңбегінде Эхиднаны «қорқынышты» және «ұлы зіянды уы бар» деп сипаттаған.

Ұрпағы

Гесиодтың «Теогония» еңбегінде «қорқынышты» және «заңсыз» Тифон «көздері сұлу Эхиднаға ғашық болып, одан «қаһарлы ұрпақтар» дүниеге келді». Біріншісі – Герионның малын күзеткен екібасты иттің Ортрос, екіншісі – Аид қақпасын күзеткен көпбасты иттің Кербер, ал үшіншісі – Лернейлік гидра, бір басы кесілгенде екі басы өсіп шығатын көпбасты жылан. «Теогонияда» Химераның (жартылай арыстан, жартылай ешкі және жылан басты құйрығы бар отты жануар) анасы ретінде тағы бір бельгісіз «ол» есімдері келтіріледі, бұл Эхиднаға қатысты болуы мүмкін, бірақ Гидра немесе тіпті Цето да болуы мүмкін. Гесиод одан әрі Эхиднаның екі ұрпағын – әйел басы мен қанатты арыстан денесі бар Сфинксті және Гераклдің бірінші еңбегі ретінде өлтірген Немей арыстанын атайды. Гесиодтың айтуынша, бұл екеуі Эхиднаның ұлы Ортрос пен тағы бір бельгісіз «ол» ұрпағы болған, оны Химера, Эхиднаның өзі немесе тіпті Цето деп түсіндіруге болады. Дегенмен, лирикалық ақын Лас Гермионалық (б.з.д. 6 ғасыр) Эхидна мен Тифонды Сфинкстің ата-анасы деп көрсетеді, ал драматург Еврипид (б.з.д. 5 ғасыр) Эхиднаны анасы деп атап, әкесі туралы есімдерін айтпайды. Мифограф Акусила (б.з.д. 6 ғасыр) Кербер мен «басқа да құбыжықтарды» Эхидна мен Тифонның ұрпағы деп атағанда, Прометейдің бауырларын жеген Кавказдық бүркітін де қосады. Ферекид сондай-ақ Прометейдің бүркітін атайды және Ладонды қосады (Ферекид бұл есімді қолданбаса да), ол Гесперидтер бағындағы алтын алмаларды күзеткен айдаһар (Гесиодтың айтуынша, Цето мен Форцистің ұрпағы). Кейінгі авторлар көбінесе Эхидна мен Тифонның осы ұрпақтарын сақтап, жаңаларын қосады. Аполлодор олардың ұрпақтары ретінде Ортросты, Химераны (көзі Гесиод), Сфинксті, Кавказдық бүркітін, Ладонды және, мүмкін, Немей арыстанын (тек Тифонды атайды) атап, Герой Тесей өлтірген Кроммиондық шошқаны да қосады (Гесиод бұл туралы айтпаған). Гигин Эхиднаның ұрпақтарының тізімінде (барлығы Тифоннан) жоғарыда аталған Серберді, Химераны, Сфинксті, Гидраны және Ладонды сақтап, «Горгонды» қосады (Гигин бұл Медузаның анасын білдіреді, ал Гесиодтың үш Горгоны, оның бірі Медуза, Цето мен Форцистің қыздары болған), Алтын жүнді күзеткен Колхидалық айдаһарды және Сцилланы. Нонн Эхиднаны есімсіз, улағыш, «ұлы» ұлының анасы етеді, «жылан» аяқтары бар, Зевске қарсы соғыста Кроносқа көмектескен, Арес өлтірген одақтасы. Харпиялар, Гесиодта Таумастың қыздары және Океанида Электра, бір деректе Тифонның қыздары деп айтылады, сондықтан олар Эхиднаның қыздары деп саналған болуы мүмкін. Сол сияқты, Троя соғысы кезінде Троялық діни қызметкер Лаоконға шабуыл жасаған теңіз жыландары, Квинт Смирней оларды «өлімге душар ететін Тайфонның қаһарлы ұрпақтары» деп атаған, сонымен қатар Эхиднаның ұрпағы деп саналуы мүмкін. Эхидна кейде Скифтердің есімді патшасы Гераклдің анасы болған Жыланмен бірдейленеді, оның ағалары Агатюрс («қатты ашулы») және Гелон (төменде қараңыз).

Үңгір

Гесиодтың айтуынша, Эхидна үңгірде дүниеге келген және, көрінетіндей, жалғыз өмір сүрген (сол үңгірде, немесе басқа бір үңгірде), Гесиодтың сөздерінше, "құдайлар мен өлімсіз адамдардан алыс, терең, қуыс жартастың астында, киелі жердің құпия бөліктерінің астында", ол "Аримада күзетшілік қызметін атқаратын" құдайлар тағайындаған орын. (Дегенмен, Гесиод мұнда Эхиднаның анасы Кетоның үйі болған үңгірді меңзеген болуы мүмкін.) Осы үңгірден Эхидна "жолдан өтетіндерді алып кеткен" деуге болады. Гесиод Эхиднаның үңгірін Аримада (εἰν Ἀρίμοισιν) деп көрсетеді. Бұл, болжам бойынша, Гомердің "Илиадасында" Зевс найзағайларымен Эхиднаның серігі Тифонның жерін жарған жер, "адамдар Тифонның төсегі деп айтатын жер" деп сипатталған Аримой (εἰν Ἀρίμοις) жері. Бірақ Гомер де, Гесиод та осы Ариманың қайда орналасқаны туралы ештеңе айтпайды. Осы орынның тарихи маңызы бар ма және оның болуы мүмкін орны қандай деген сұрақ ежелгі заманнан бері әртүрлі пікірталастар мен болжамдардың нысаны болып келді. Географ Страбон (б.з.д. 20 ж.) осы мәселені егжей-тегжейлі талқылайды. Страбон Гесиодтың "Аримасының" (немесе Гомердің "Аримойының") болуы мүмкін жерлері ретінде Киликия, Сирия, Лидия және Питексус аралы (қазіргі Иския) сияқты бірнеше аймақтарды атап көрсетеді, олардың барлығы да Тифонмен әртүрлі байланыстарға ие. Тифонның туған жері – ежелгі Киликияның жағалауындағы Корикус (қазіргі Түркияның Кизкалеси) қаласының маңындағы аймақ. Ақын Пиндар (б.з.д. 470 ж.) Тифонның Киликияда туып, "танымал Киликия үңгірінде" өскенін айтады, бұл Корикий үңгіріне сілтеме болуы мүмкін, сондай-ақ Зевс Тифонды "Аримойдың арасында" өлтіргенін де көрсетеді. Б.з.д. IV ғасыр тарихшысы Каллистен Аримой мен Арима тауларын Киликияда, Каликадн өзенінің, Корикий үңгірінің және Сарпедон мүйісінің жанында орналастырған. "Илиадаға" жазылған b scholia 2.783-те сақталған, мүмкін Орф дәстүріне сәйкес, Тифон "Киликиядағы Аримонның астында" дүниеге келген, ал Нонн Тифонның Киликиядағы "Ариманың қанды үңгірі" туралы айтады. Корикустан Исас шығанағы арқылы Сирияда Касиос тауы (қазіргі Түркиядағы Джебель-Акра) мен Оронт өзені орналасқан, олар Тифон мен Зевс арасындағы шайқас болған жер деп есептеледі. Страбонның айтуынша, тарихшы Посидоний арималықтарды Сирияның арамалықтарымен теңестірген. Кейбір деректер бойынша, Арима Гедиз өзенінің жоғарғы ағысында, ежелгі Лидия, Мизия және Фригия патшалықтарының арасында, Тмолус тауының (қазіргі Боздаг) және Лидияның ежелгі астанасы Сардис қаласының жанында орналасқан Катакекумен ("Күйген жер") деп аталатын жанартаулық жазықта орналасқан. Страбонның сөзіне қарағанда, кейбір адамдар Аримой мен Тифон мен Зевс арасындағы шайқасты Катакекуменде өткізген, ал Лидиялық Ксант "бір Арим" сол жерде билік еткенін қосты. Страбон сондай-ақ "кейбір адамдардың" Гомердің "Тифон төсегі" (осыдан Аримой) "Гидедің құнарлы жерінде, орманды жерде" орналасқан дескенін айтады, Гиде Сардистің (немесе оның акрополінің) тағы бір атауы, ал Скепсидің Димитриі Аримойдың "Мизиядағы Катакекумен елінде" орналасқан деп ойлаған. Б.з.д. III ғасыр ақыны Ликофрон Эхиднаның орнын осы аймақта көрсеткен. Страбон Аримамен байланысты деп атаған тағы бір жер – Италиядағы ежелгі Кума қаласының жағалауындағы жанартаулық Питекса аралы. Афиналық Ферекидтің айтуынша, Тифон Зевспен шайқаста Питеккеге қашқан, ал Пиндар Тифон аралдың астында жерленгенін айтады. Страбон "миф" бойынша, Тифон "денесін бұрғанда от пен су, кейде тіпті қайнап жатқан суы бар кішкентай аралдар шығады" деп жазады. Аримамен байланыс аралдың грек атауынан туындайды – Питекса, ол маймыл деген грек сөзінен шыққан, ал Страбонның айтуынша, арал тұрғындары "аримой" этрускілердің маймылға берген аты екенін айтқан. Квинт Смирнай оның үңгірін "Мәңгілік түннің шекарасына жақын" деп сипаттайды.

Өлім

Гесиод үшін Эхидна өлместік және жасқа толы болмаса да, Аполлодордың сөзіне қарағанда, Эхидна бақытсыз "жолдан өтетіндерге" шабуыл жасауын тоқтатқан жоқ, соңында жүз көзді алып Аргус Панопт Гераға қызмет етіп жүргенде оны ұйықтағанда өлтірді.

Скифтік эхидна

Б.з.б. V ғасырдың тарихшысы Геродоттан біз Геродот Эхидна деп атамаса да, эхидна ("ол жылан") деп аталатын және бірнеше жағынан Гесиод Эхиднасына ұқсас жаратылыс туралы білеміз. Ол жарты әйел, жарты жылан, үңгірде өмір сүрген және аналық бейне ретінде белгілі болған, бұл жағдайда скифтердің (емес құбыжықтардың) түп атасы ретінде. Геродоттың айтуынша, Қара теңіздің оңтүстік жағалауындағы Понт аймағында тұратын гректер Геракл мен осы жылан тәрізді жаратылыстың кездесуі туралы айтады. Геракл кейіннен Скитияға айналатын жерді Герионның малын айдап жүргенде, бір күні таңертең оянып, аттарының жоғалып кеткенін байқады. Оларды іздеп жүріп, "бір үңгірде жартылай қыз, жартылай жылан сияқты екі түрлі бейнелі жаратылысты тапты; жамбасынан жоғары әйел, төмені жылан болған". Ол аттарды алып, егер Геракл онымен қарым-қатынасқа түсетін болса, оларды қайтарып беруге уәде берді. Геракл келісіп, одан Агатирс, Гелон және Скиф атты үш ұлы дүниеге келді. Ол Гераклден ұлдарымен не істеу керектігін сұрады: "оларды осы жерде қалдырайын ба (мен осы елдің патшайымы болғандықтан) әлде оларды сізге жіберейін бе?". Геракл оған садақ пен белбеу берді және балалар өскен соң, қайсысы садақты тартып, белбеуді кисе, сол ұстап, қалғандарын қусын деді. Кіші ұлы Скиф талаптарды орындап, скифтердің негізін қалаушысы және оның атымен аталушысы болды.

Філіптің істерідегі жылан

Гесиодтық Эхиднаға қатысы болуы мүмкін бір тіршілік иесі – апокрифтік Филиптің істерінде елші Филиптің тұңғиыққа тастаған "Жылан" (Эхидна). "Аналық айдаһар" (дракаина) және "жыландардың анасы" деп аталған бұл Эхидна көптеген басқа да құрылыс айдаһарлар мен жыландарға билік етті және Иераполистегі қақпалы ғибадатханада тұрды, онда сол жердің халқы оған табынды. Ол, өзінің ғибадатханасы және дін қызметкерлерімен бірге Филиптің қарғысының нәтижесінде оның астында ашылған жер тесігіне көміліп кетті.

Дельфин

Эхидна, мүмкін, Дельфиде Аполлон өлтірген құбыжырмен байланысты болған. Көбінесе бұл құбыжыр ер жылан Питон деп есептелсе де, осы оқиғаның ең көне нұсқасы, Гомердің Аполлонға арналған гимнінде, құдай Тифонның бауыры болған, кейін Дельфина деп аталған, аты жоқ аналық жыланды (дракаина) өлтіреді. Эхидна мен Дельфинаның бірнеше ортақ белгілері бар. Екеуі де жартылай адам, жартылай жылан, және екеуі де адамдар үшін "апат" (πῆμα) болған. Сонымен қатар, екеуі де Тифонмен тығыз байланысты болған және Корсиан үңгірімен байланысты еді.

Иконография

Ехиднаның нақты ежелгі бейнелері сақталған жоқ. Паузанияның мәлімдемесіне сәйкес, Эхидна Тифонмен бірге б.з.д. VI ғасырындағы Амикла қаласындағы Дорикалық-ионикалық ғибадатхана кешенінде бейнеленген, бұл ғибадатхана Аполлонның тағы деп аталды және Магнезиялық Батикл құрастырған. Паузания сол жақта тұрған екі тұлғаны Эхидна мен Тифон деп көрсетсе, оң жақта тритон тұрғанын айтады, одан әрі осы тұлғалар туралы қосымша мәлімет берілмейді.