Кіріспе

Австралиядағы ірі жануарлар, өткен және қазіргі дәуір

Австралиялық мегафауна термині Плейстоцен дәуірінде Австралияда өмір сүрген ірі жануарлар жиынтығын білдіреді. Осы түрлердің көпшілігі Плейстоценнің соңғы кезеңінде жойылып кетті, ал олардың жойылуына адам мен климаттың қандай әсер еткені әлі де даулы мәселе болып қалуда. Австралияның ежелгі мегафаунасы мен аборигендердің мифологиялық әңгімелеріндегі кейбір мифтік жаратылыстар арасында ұқсастықтар бар.

Құрып кету себептері

Көптеген қазіргі зерттеушілер, соның ішінде Тим Фланнери, ертедегі австралиялық аборигендердің (шамамен 70 000–65 000 жыл бұрын) келуімен аң аулау және отты ортаны басқару үшін пайдалану мегафаунаның жойылуына себеп болуы мүмкін деп санайды. Мұз дәуірінің ең жоғары нүктесінде (шамамен 18 000 жыл бұрын) құрғақшылықтың күшеюі де әсер еткен болуы мүмкін, бірақ мегафаунаның көп бөлігі осы уақытқа дейін жойылған еді. Басқалар, соның ішінде Стив Вро, Австралия плейстоценінің жазбалары сирек екенін, көптеген түрлердің жойылу уақытын анықтау үшін жеткілікті мәліметтер жоқ екенін, ал көптеген түрлердің соңғы 100 000 жылда расталған жазбалары жоқ екенін атап өтеді. Олар көптеген жойылулардың адамдар келгенге дейін, орта плейстоценнің соңы мен кеш плейстоценнің басында, климаттық стрестен туындағандығын айтады. Мегафаунаның қалдықтарының оптикалық стимуляцияланған люминесценциясы және уран-ториуммен мерзімделуіне негізделген жаңа дәлелдер Австралиядағы кейбір мегафаунаның жойылуына адамдардың себеп болғанын көрсетеді. Алынған мәліметтер Австралия материгіндегі мегафаунаның барлық түрлері шамамен 46 000 жыл бұрын бір уақытта жойылғанын көрсетеді, яғни осы жағдайда аң аулау ең маңызды фактор болды. Материктегі өсімдік жамылғысының өзгеруі мегафаунаның жойылуының салдары болғаны да айтылды. Алайда, Sporormiella-ны мегафаунаның көрсеткіші ретінде пайдалану сынға алынды, себебі Sporormiella мегафаунаға ғана емес, эмулар мен кенгурулар сияқты әртүрлі шөп жейтін түрлердің дәл сондай нәжістерінде кездеседі, оның болуы мегафаунаның санына тікелей байланысты емес, және Кудди Спрингс сияқты мегафаунаға белгілі жерде Sporormiella-ның концентрациясы үнемі төмен болды. Квинсленд штатындағы Уокер-Крик алаңында жойылған мегафаунаны зерттеу көрсеткендей, олардың 40 мың жылдан кейін жоғалуы ұзаққа созылған қоршаған ортаның нашарлауынан кейін болды. Австралияда жойылған ұшпайтын құс Genyornis newtoni-дің 200-ден астам жерден алынған жұмыртқа қабығының фрагменттеріне жасалған химиялық талдау адамдар жасаған отта пісіруге сәйкес келетін күйген іздерді көрсетті, бұл Австралия мегафаунасының бір түрінің жойылуына адамның тікелей үлесінің алғашқы дәлелі саналады. Бірақ бұл тұжырым басқа зерттеуде күмәндалған, себебі Genyornis жұмыртқаларының өлшемдері (126 x 97 мм, эму жұмыртқалары сияқты, ал моа жұмыртқалары шамамен 240 мм) тым кішкентай болды, және олар басқа жойылған, бірақ әлдеқайда кішкентай құс, megapode Progura-ға жатқызылды. Genyornis-тің жойылған нақты уақыты әлі де ашық мәселе, бірақ бұл Австралиядағы мегафаунаның ең жақсы құжатталған жойылуының бірі саналады. "Сезімталдықтан туындаған жойылу" сценарийі, яғни антропогендік факторлардың баяу және біртіндеп мегафаунаны жоюы ұсынылды. Екінші жағынан, мегафаунаның адамдармен бірнеше мың жыл бірге өмір сүргенін көрсететін дәлелдер де бар. Адамдар келгенге дейін мегафаунаның жойылғандығы (және қалай) мәселесі әлі де талқыланып жатыр, кейбір авторлар алғашқы адамдар материкте қоныстанған кезде осы фаунаның аз бөлігі ғана қалғандығын айтады. Адам рөлінің маңызды жақтаушысы, "Болашақ жегіштер" кітабының авторы Тим Фланнери де өз тұжырымдары үшін қатты сынға ұшырады. Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Уилландра көлдері аймағынан табылған Zygomaturus үлгісінің мерзімі 33 37 мың жылға дейін созылады, бұл Австралия мегафаунасының ең соңғы белгілі мерзімі. Бұл аборигендердің Австралияға шамамен 50 мың жыл бұрын келгеннен кейін болды. 2021 жылғы зерттеу Австралия мегафаунасының жойылу қарқыны ерекше екенін көрсетті, кейбір жалпы түрлер ертерек жойылды, ал өте мамандандырылған түрлер кейінірек жойылды немесе тіпті бүгінгі күнге дейін сақталды. Мегафаунаның жойылуына әртүрлі антропогендік және экологиялық факторлардың әсерінен туындаған мозаикалық себеп ұсынылды.

Австралияның тірі мегафаунасы

"Мегафауна" термині әдетте үлкен жануарларға (одан астам) қолданылады. Бірақ Австралияда мегафауна басқа континенттердегідей ірі болған емес, сондықтан көбінесе 50 кг-нан астам салмақты жануарлар мегафауна ретінде қарастырылады.

Сүтқоректілер

Қызыл кенгуру (Osphranter rufus) 1,8 метрге дейін өседі және салмағы 85 кг (187 фунт) жетеді. Ұрғашылары 1,3 метрге дейін өседі және салмағы 35 кг-ға дейін жетеді. Еркек және ұрғашы екеуінің де құйрығы 1 метрге дейін ұзын болуы мүмкін. Шығыс сұр кенгурулары (Macropus giganteus). Еркегі әдетте 66 кг (145 фунт) салмақта болады және шамамен 1,6 метрдей биік тұрады, бірақ ғылыми атауы Macropus giganteus ("үлкен аяқты алып") осыдан жаңылыстырады, себебі жартылай шөлейтті ішкі аймақтарда тіршілік ететін қызыл кенгуру одан ірілеу келеді. Антилопин кенгуру (Osphranter antilopinus), кейде антилопин валлару немесе антилопин валлаби деп те аталады, Австралияның солтүстігінде, Квинсленд штатындағы Кейп-Йорк түбегінде, Солтүстік территорияның жоғарғы бөлігінде және Батыс Австралияның Кимберли аймағында таралған макроподтардың бір түрі. Олардың салмағы 85 кг-ға дейін жетеді және 1,5 метрден аса ұзын өсе алады. Жалпы тырнақалғыштар (Vombatus ursinus) 1 метрге дейін жете алады. Олар Шығыс Австралия мен Тасманияда гүлденеді, қоңыржай ормандар мен таулы аймақтарды ұнатады.

Жыртқыш жануарлар

Қасқырлар жыртқыш кесірткелер болғандықтан, олар көбінесе өте үлкен немесе денелі, өткір тістері мен тырнақтары бар. Ең ірі қазіргі қасқыр – алып қасқыр (Varanus giganteus), оның ұзындығы біразға жете алады. Дегенмен, барлық қасқырлар алып емес: кішкентай қасқырлар адам қолынан кішірек болуы мүмкін. Денсау еркек тұзды су крокодилі (Crocodylus porosus) әдетте ұзын және салмағы шамамен ), ал одан да ірілері көптеп кездеседі. Анасы әлдеқайда кішкентай, оның дене ұзындығы шамамен . 1957 жылы Квинсленд штатының Норман өзенінде бір тұзды су крокодилін атқандығы хабарланды; оның қалыбы жасалып, қазір танымал туристік орын ретінде қойылған. Алайда, нақты дәлелдердің жетіспеуінен (гипстен жасалған көшірмеден басқа) және крокодилді ұстағаннан бері өткен уақыттың көптігінен, ол "ресми" деп есептелмейді. Өзенді крокодилі (Crocodylus johnstoni) салыстырмалы түрде кішкентай крокодил. Еркектерінің ұзындығы біразға жете алады, ал аналарының ең көп ұзындығы . Еркектердің салмағы көбінесе , ал ірілері – немесе одан да көп, ал аналардың орташа салмағы . Мысалы, Аржайл көлі және Нитмилук ұлттық саябағында (Катерин шатқалы) бірнеше расталған ірірек жекелері бар.

Монотремалар

Монотремалар көлемі бойынша реттелген, ең ірілері жоғарыда орналасқан. Murrayglossus hacketti – Батыс Австралиядағы Мамонт үңгірінде табылған қой сияқты экхидна, қазірге дейін табылған ең ірі монотрема. Obdurodon dicksoni – жалпы ұзындығы 1,5 метрге дейін жететін алабұға, оның қазба қалдықтары Риверслиде табылды. Megalibgwilia ramsayi – қазуға арналған күшті алдыңғы аяқтары бар, ұзын мүңкілі үлкен экхидна.

Қаптамалы жануарлар

Қаптамал жануарлар мөлшері бойынша реттелген, ең ірілері жоғары орналасқан.

Жыртқыш жануарлар

Varanus priscus (бұрынғы Megalania prisca) (megalania) - бұл ірі етқоректі goanna, ол шамамен 7 метрге дейін ұзын, салмағы 600 кг дейін жеткен болуы мүмкін (Molnar, 2004). Үлкен гоанналар мен адамдар Плейстоцен Австралиясында бір уақытта өмір сүрген, бірақ олардың тікелей кездескеніне ешқандай дәлел жоқ. Wonambi naracoortensis - уытсыз жылан, ұзындығы 5 метрге жетеді. Ол табиғи күн тұзақтарында орналасқан су көздерінде аңға күтіп отырып, олжасын қысып өлтіретін. Quinkana - жартылай құрлықта тіршілік ететін крокодил, ұзындығы шамамен 5 метрден 8 метрге дейін жеткен. Оның денесінің астында ұзын аяқтары болды, ол сүтқоректілерді, құстарды және басқа да бауырымен жорғалаушыларды қуалап азықтанатын. Оның тістері, суда тіршілік ететін крокодилдерге қарағанда, ұстауға емес, кесуге арналған пышақ тәрізді. Ол mekosuchine тұқымдасына (қазір жойылған) жатады. Ол Квинсленд штатындағы Bluff Downs-та табылған. Liasis dubudingala плиоцен дәуірінде өмір сүрген, 6 метрге дейін өскен және Австралиядағы ең үлкен жылан. Ол жағалау бойындағы ормандарда сүтқоректілер, құстар мен бауырымен жорғалаушыларды аулаған. Ол қазіргі зәйтүн питонына (Liasis olivacea) өте ұқсас. Meiolania - ұзындығы 3 метрге жететін, мүйізді басы мен тікұяқты құйрығы бар ірі құрлықта тіршілік ететін криптодирлі тасбақалар туысы.

Австралияның аборигендерімен бірге жойылған мегафауна

Түс уақытындағы аңыздардағы монстрлар мен ірі жануарлар жойылып кеткен мегафаунамен байланыстырылып келген. Бұл байланыс кемінде 1845 жылға дейін жасалған, колонистер аборигендердің дипротодон сүйектерін буниптерге жатқызғанын жазған, ал Томас Ворсноп су қоймаларында бунип шабуылдарынан туған қорқыныш дипротодонның батпақтарда өмір сүрген кезін еске түсіретінін қорытындылады. 1900 жылдардың басында Джон Уолтер Грегори Дияри тайпасының Кадимакара (немесе Куддимурка немесе Кадимеркера) туралы әңгімесін (жақын жердегі халықтардың ұқсас әңгімелері де бар) баяндады. Бұл әңгімеде Орталық Австралияның шөлдері бұрын "өнімді, суы мол жазықтар" болған, биік эвкалипт ағаштарымен және тығыз бұлт жамылғысымен сипатталған. Ағаштар өсімдіктердің шатырын құрады, онда Қадимакара деп аталатын ерекше жаратылыстар өмір сүрді – олар кейде тамақтана алу үшін жерге түсер еді. Бір күні эвкалипт ағаштары жойылды, соның салдарынан Қадимакаралар жерде қалуға мәжбүр болды, әсіресе Эйр көлі мен Каламурина аймақтарында, олар өлгенше. Құрғақшылық пен су тасқыны кезінде Дияри тайпасы Қадимакараның сүйектері жанында корроборейлер (билер мен қан құрбандықтарын қоса) өткізіп, оларды ынаятқа алу үшін және жаңбыр мен бұлттардың рухтарына тілек тілеу үшін дұға ететін. Аборигендер көрсеткен Қадимакара сүйектерінің орны мегафаунаның қазбалары табылған жерлермен сәйкес келді, ал абориген гиді Дипротодонның жақ сүйегін Қадимакараға жатқызып анықтады. Журналист Питер Хэнкок "Крокодил емес" атты мақаласында Перт аймағынан алынған түс уақытындағы әңгіме Varanus priscus туралы естелік болуы мүмкін деген болжам жасады. Алайда, бұл әңгімеде динголар шабуыл жасап немесе V. priscus-ты қорқытып кеткені айтылады, ал алып кесіртке динголардың пайда болуынан шамамен 46 000 жыл бұрын жойылған. Кимберли аймағындағы тас суреттерінде Арнем жеріндегідей, марсупиалдық арыстан мен марсупиалдық тапир бейнеленген. Арнем суреттерінде сондай-ақ 40 000 жыл бұрын жойылған деп саналатын Genyornis құсы бейнеленген. Квинслендте табылған ерте триас кезеңіне жататын археозавроморф Kadimakara australiensis, Кадимакараның құрметіне аталған.