Кіріспе
Кескінделген, айқыш белгісі бар ескерткіш стела. Хачкар (немесе хачкар деп те жазылады) – армян айқыш тасы. Хачкарлар ортағасырлық христиандық армян өнерінің ерекшелігі болып табылады. 2010 жылдан бері хачкарлар, олардың символикасы және шеберлігі ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізілген.
A khachkar (also spelled as khatchkar) or Armenian cross stone Khachkars are characteristic of medieval Christian Armenian art. Since 2010, khachkars, their symbolism and craftsmanship are inscribed in the UNESCO list of Intangible Cultural Heritage.
Сипаттама
Хачкардың ең көп таралған ерекшелігі – розетка немесе күн дискісінің үстіне орнатылған айқыш. Тас бетінің қалған бөлігі көбінесе жапырақтардың, жүзімнің, анирдің және өрілген жолақтың күрделі өрнектерімен толтырылады. Кейде хачкардың үстіне библейлік немесе әулиелердің суреттері салынған қоршау орнатылады. Көптеген ерте хачкарлар тірі немесе қайтыс болған адамның жанын құтқару үшін тігілген. Басқалары әскери жеңіске, шіркеу құрылысына немесе табиғи апаттардан қорғану үшін арналған. Ерте хачкарлардың ең көп кездесетін жері – зираттар. Дегенмен, армян қабір тастары түрлі формада болады, олардың тек аз бөлігі ғана хачкарлар болып табылады.
Қазіргі
ХХ ғасырда хачкар ою өнері армян мәдениетінің символы ретінде қайта жаңғырды. Әлемде жүздеген хачкар бар, олардың көпшілігі армян геноцидінің құрбандарын еске алуға арналған ескерткіштер. Хачкарлар Ватикан мұражайлары, Кентербери соборының еске алу бағы, Сиднейдегі Сент-Мария соборы, Колорадо штатының Капитолийі, Кардиффтегі Бейбітшілік ғибадатханасы, Дублиндегі Христиан шіркеуінің соборы және басқа да әртүрлі жерлерге орналастырылған. Бір мәлімет бойынша, Франциядағы қоғамдық орындарда 30-ға жуық хачкар бар. Армян хачкарлары көптеген мұражайларға сатып алынған немесе сыйға берілген, сондай-ақ Британ мұражайы, Метрополитен өнер мұражайы сияқты әлемнің түкпір-түкпіріндегі маңызды көрмелерде уақытша көрсетілген, мысалы, Жапонияның Осака қаласындағы Ұлттық этнология мұражайының арнайы көрмесінде.
Құрып бара жатқан хачкарлар
Тарихи Армения және оның төңірегіндегі аймақтарда жасалған хачкарлардың көп бөлігі қазір Түркия, Әзірбайжан, Грузия және Иранда орналасқан. Түркияда Армян геноцидінен кейін хачкарларды жүйелі түрде жою салдарынан, бүгінде олардың қалдықтары санаулы ғана сақталған. Осы сақталған хачкарлар тізімделмеген және тиісінше суретке түсірілмеген. Осы себепті, ағымдағы жағдайды қадағалау қиын. Мұндай қиратудың бір құжатталған мысалы – Нахчиванның Джуға қаласындағы Армян зиратында болды. Әзірбайжан үкіметі 2005 жылдың желтоқсан айында Әзірбайжан Қарулы күштерінің өкілдері хачкарларды балғамен қиратты деген айыптауларды жоққа шығарды. Хачкарлардың қиратылуы 2000 жылы ЮНЕСКО оларды қорғауды талап еткен бұйрығына қарамастан, "21-шы ғасырдың ең ауыр мәдени геноциді" деп сипатталды. Бір дерек көзі Арменияда хачкарлардың зақымдалып, қараусыз қалғанын немесе орын аударылып жатқанын хабарлайды. Бұл хачкарларды орын аудару себептері: әшекейлеу мақсатында, жаңа қасиетті орындар құру үшін немесе жаңа жерлеу орындарына орын ашу үшін.
Түрлері
Аменаприк (яғни қасиетті Құтқарушы) – айқышқа шегеленген Иса Мәсіхтің бейнесі бейнеленген хачкардың ерекше түрі. Мұндай үлгілердің саны аз, көбінесе олар 13 ғасырдың соңында жасалған. Бүгінгі күні сақталған сирек хачкарлардың бірі Севанаванк монастырында орналасқан, онда сонымен қатар Киелі кітаптан көріністер де бейнеленген.