Кіріспе

Тарихи қытай императорлық династиясы Ци, тарихнамада Солтүстік Ци, Кейінгі Ци (後齊) немесе Гао Ци (高齊) деп белгілі. 550 жылдан 577 жылға дейін Солтүстік Қытайдың шығыс бөлігін биледі. Династияны Гао Ян (Вэньсюань императоры) құрды, бірақ 577 жылы Сяньбэйлер жетекшілігіндегі Солтүстік Чжоу династиясы таратып жіберді.

Тарих

Солтүстік Ци – Қытайдың Шығыс Вэй Сианьбэй мемлекетінің мұрагері және Император Вэньсюань құрған мемлекет. Император Вэньсюаньның әкесі – Гао Хуань, ол негізінен Сианьбэй мәдениетіне жақын хан тегінен шыққан, ал анасы – Лу Чжаоцзюнь, Сианьбэйлік. Шығыс Вэйдің қуатты министрі Гао Хуаньның ұлдары Гао Чэн мен Гао Ян оның орнын басты, 550 жылы Шығыс Вэй императоры Сяоцзиннен тақ тартып алып, Солтүстік Ци мемлекетін Император Вэньсюань ретінде құрды. Чэнь әулеті құрылған кезде Солтүстік Ци – Қытайдағы үш негізгі мемлекеттің (қалған екеуі – Солтүстік Чжоу мемлекеті және Чэнь әулеті) ең күштісі болды. Алайда, Солтүстік Ци зорлық-зомбылыққа және/немесе қабілетсіз императорларға (әсіресе Хоучжу) ұшырады. Тиімсіз басшылықтың нәтижесінде Солтүстік Ци бір айдың ішінде ыдырап, сарай және әскери қызметкерлердің көптеп дезертирлеуіне әкелді. | footer align = left
| image1 = Paintings on north wall of Xu Xianxiu Tomb. jpg | caption1 = Сюй Сяньсю қабірінің солтүстік қабырғасындағы суреттер.
| image2 = Paintings on east wall of Xu Xianxiu Tomb. jpg | caption2 = Сюй Сяньсю қабірінің шығыс қабырғасындағы суреттер.
| image3 = Paintings on west wall of Xu Xianxiu Tomb. jpg | caption3 = Сюй Сяньсю қабірінің батыс қабырғасындағы суреттер.

Өнер

Солтүстік Ци керамикасы 4-ғасырдағы апатты шабуылдар мен әлеуметтік дүрбелеңнен кейін қытай керамика өнерінің қайта жаңғыруын білдіреді. Солтүстік Ци қабірлерінен әдемі артефакттар табылды, мысалы, бұрын Тан әулеті кезінде дамыған деп есептелген, жасыл бояумен салынған фарфор. 576 жылы жабылған Солтүстік Ци қабірінен Тан Саньцай керамикасының алға басушысы саналатын құмыра табылған. Бұған қоса, осы қабірлерде Сасанид стиліндегі бейнелермен жасалған қоңыр глазурлы ыдыстар да кездесті.

Этномәдени бірлік

Солтүстік Ци, аралас хань-сяньбей тегінен шыққан билеушімен құрылғанмен, өздерінің сяньбейлік этникалық мәдени ерекшеліктерін қатаң сақтады. Олар Түнгі Вэй сарайының аман қалған туоба тайпаларын (өздері де сяньбей) және хань еместерді, сондай-ақ барлық этникалық топтардың ғалымдарын ханьға жақын деп есептеді, оларды ханьэр немесе хань балалары (漢兒) деп атады. Дегенмен, олар хань және кейде Орталық Азиялық сарай шенеуніктерін де жұмысқа алды. Кейбір Ци элиталық отбасылары түсініксіз себептермен ханьға қарсы пікір білдіргенімен, олар хань элитасынан шыққандарын да мәлімдеуі мүмкін. Император Вэньсюаньнің әкесі Гао Хуань хань және сяньбейлерге әртүрлі нәрселер айтты: хань қытайларына "Сяньбейлер сіздің қарауыңызда, оларға астық пен мата беріңіз, олар сіз үшін соғысып, бейбітшілік пен тәртіп орнатуға көмектеседі, неге оларды жек көресіз?" деді. Ал сяньбейлерге: "Қытайлықтар – сіздің құлдарыңыз, еркектері сіз үшін егін егеді, әйелдері сіздің киімдеріңізді тігеді, керек-жарақтарыңызды әкеліп, сізді жылы және тоқ ұстайды, неге оларды басып тастағыңыз келеді?" деді. Гао Хуань қазіргі Хэбэй аймағындағы хань тегінен шыққан Бохай (渤海高氏) Гао әулетінен тараған. Оның отбасының шежіресі сяньбейленуге ұшырады, себебі оның әкесі Бохайдан көшірілгеннен кейін ұзақ уақыт Ішкі Моңғолияда тұрды.

Діндер

Қытай ғалымы буддалық "Нирвана сутра" мәтінін түрік тіліне осы дәуірде аударды. Бұрынғы мемлекеттерге зороастризмнің болған әсері Солтүстік Ци әкімшілігіне де көшті, мысалы, парсы иттеріне (зороастризмде қасиетті саналатын) ақсүйектер мен евнухтар үй жануарлары ретінде ұстады. Қытайлықтар көптеген парсылық заттар мен өнімдерді қолданды.

Солтүстік Цы Ұлы Қабырғасы

Солтүстіктен келген гөктүріктердің қатеріне тап болған Ци мемлекеті 552 жылдан 556 жылға дейін Шансиден Шанхай асуына дейін 3000 лиге (шамамен 1600 километрге) дейін қабырға салды. 552 жылы Ұлы Қабырғаның құрылысы басталды, ол солтүстік-батыс шекарасынан, Лишиден (离石) басталып, батысқа қарай Шуосяньға (朔县) қарай кеңейтілді, жалпы ұзындығы 400 километрден асты. 555 жылы император Вэньсюань Солтүстік Вэйдің бұрынғы Ұлы Қабырғасын жөндеуге және қайта құруға бұйрық берді. Тек 555 жылы 1,8 миллион адам Жиюнь асуын салуға жұмылдырылды және оның қабырғасы Датоң арқылы Сары өзеннің шығыс жағалауына дейін 450 километрге дейін созылды. 557 жылы негізгі қабырғаның ішінде екінші қабырға салынды, ол Пянгуанның (偏关) шығысынан басталып, Янмен асуы, Пинсинг (平型) асуы арқылы өтіп, Шанси провинциясындағы Сягуанға (下关) дейін жалғасты. 563 жылы император Вученг Шаньси және Хэбэй провинцияларының шекарасында Тайхан таулары бойымен шекаралық қабырғаның бір бөлігін салды. Бұл қабырғалар жергілікті топырақ пен тастардан немесе табиғи кедергілерден жылдам салынды. Бүгінде Шаньсиде Ци мемлекетінің тас және топырақ қабырғасының екі бөлігі сақталған, олардың негізі 3,3 метр, ал орташа биіктігі 3,5 метрді құрайды. 577 жылы Солтүстік Чжоу Солтүстік Циді жаулап алды, ал 580 жылы қолданыстағы Ци қабырғаларын жөндеді. Ци және Чжоу қабырғаларының бағыты Губейкоудың батысындағы Мин қабырғасының бағытын көптеген жерде қайталады.

Императорлар

Өлгеннен кейін есімі Жеке аты Билік ету кезеңі Есімдер Император Вэньсюань Гао Ян 550 559 Тяньбао (天保) 550 559 Гао Инь 559 560 Цяньмин (乾明) 560 Император Сяожао Гао Янь 560 561 Хуанцзянь (皇建) 560 561 Император Учэн Гао Чжань 561 565 Тайнин (太寧) 561 562 Хэцин (河清) 562 565 Гао Вэй 565 577 Гао Вэйдің туысы Гао Яньцзун, Андэ князі (Гао Чэннің ұлы), 577 жылдың басында, Цзиньян (晉陽, қазіргі Тайюань, Шаньси) қаласын күзеткен әскерлер Гао Вэй Цзиньянды тастап кеткен кезде одан императорлық атақ талап еткен соң, өзін император деп жариялады. Бірақ Гао Яньцзун Солтүстік Чжоу әскерлерінен дер кезінде жеңіліп, тұтқынға алынды, сондықтан ол шын мәнінде Солтүстік Ци императоры деп есептелмейді. Тяньтун (天統) 565 569 Упин (武平) 570 576 Лунхуа (隆化) 576– Гао Хэн 577 577 жылы Гао Вэй, сол кезде Тайшань Хуан (зейнеткер император) атағымен, ұлының атынан тақты әкесіне (Гао Хуанның ұлы) Гао Цзе (高湝) Ренчэн князіне беру туралы жарлық шығаруға тырысты. Бірақ Гао Цзеге жарлық жеткізуге жіберген шенеуніктер, жарлықты Гао Цзеге жеткізудің орнына Солтүстік Чжоуға өткен, ал Гао Цзе де кейіннен Солтүстік Чжоу әскерлерімен тұтқынға алынды. Гао Цзе жарлықтан хабардар болған-болмағаны күмәнді, және қандай жағдайда болса да, ол ешқашан императорлық атақты қолданған емес. Жоғарыда айтылғандай, Император Вэньсюаньның ұлы Гао Шаойи Туцзюэ жерінде Солтүстік Ци сарайын құруға тырысты, бірақ бұрынғы Солтүстік Ци жерін қайтаруда сәтті болмады, соңында Туцзюэ оны Солтүстік Чжоуға тапсырды. Көптеген тарихшылар оны шын Солтүстік Ци императоры деп санамайды, бірақ бұл мәселе әлі де даулы. Чэнгуан (承光) 577