Кіріспе
Шерман Файрфлай – Ұлыбританияның және басқа одақтастардың кейбір броньды құралымдарының Екінші дүниежүзілік соғыста қолданған орта танкісі. Ол АҚШ-тың M4 Шерманға негізделген, бірақ оның негізгі қаруы ретінде күштірек британдық 17 фунттық танкіге қарсы зеңбірек орнатылған. Болашақтағы британдық танк жобалары іске қосылғанға дейін уақытша шешім ретінде жасалған Шерман Файрфлай соғыста 17 фунттық зеңбірек орнатылған ең көп таралған көлікке айналды. Британдық армия Шерман танкілерін кеңінен қолданды, бірақ өздерінің танк үлгілерін жақын арада жасақтап шығаруды күтті, сондықтан 17 фунттық зеңбіректі Шерманға орнату идеясы бастапқыда қабылданбады. Алайда, екі британдық офицердің талмай еңбегінің арқасында үкімет тарапынан қарсылық жеңіліп, "Файрфлай" өндіріске енгізілді. Бұл сәттілікке ие болды, өйткені Крузер Mk VIII Challenger және Крузер Mk VIII Cromwell танк жобалары қиындықтарға және кешігулерге ұшырады. Шерманның мұнарасына осындай үлкен зеңбіректі орнату мәселесі шешілгеннен кейін, Firefly 1944 жылдың басында өндіріске енгізілді, генерал Бернард Монтгомери басқаратын 21-ші армия тобын Нормандияға қонуға дайындауға мүмкіндік берді. Оның қадір-қасиеті тез арада артты, өйткені оның зеңбірегі Пантера және Тигр танкілерінің бронясын, Нормандияда кездесетін, дерлік әрқашан тесіп өте алатын, мұндай мүмкіндік басқа британдық танктарда болмады. Firefly-дің зеңбірегінің ұзындығы әдеттегі 75 мм-лік Шерман зеңбірегінен айқын көзге түсетін болғандықтан, экипаждар оны қарама-қарсы түспен бояу арқылы жасыруға тырысты, алыстан қарағанда танк қарапайым Шерман сияқты көрінетіндей болсын. 1945 жылы өндіріс тоқтағанға дейін 2100 мен 2200 аралығында өндірілді.
The Sherman Firefly was a medium tank used by the United Kingdom and some armoured formations of other Allies in the Second World War. It was based on the US M4 Sherman but was fitted with the more powerful British calibre 17 pounder anti tank gun as its main weapon. Conceived as a stopgap until future British tank designs came into service, the Sherman Firefly became the most common vehicle mounting the 17 pounder in the war. The British Army made extensive use of Sherman tanks, but they expected to have their own tank models developed soon, so the idea of mounting the 17 pounder in the Sherman was initially rejected. However, through the efforts of two persistent British officers, government reluctance was eventually overcome, and the Firefly went into production. This proved fortunate, as the Cruiser Mk VIII Challenger and Cruiser Mk VIII Cromwell tank designs experienced difficulties and delays. After the problem of getting such a large gun to fit in the Sherman's turret was solved, the Firefly was put into production in early 1944, in time to equip the 21st Army Group, commanded by General Bernard Montgomery, for the Normandy landings. It soon became highly valued, as its gun could almost always penetrate the armour of the Panther and Tiger tanks it faced in Normandy, something no other British tank could reliably do. Because the Firefly's barrel was visibly longer than that of a normal 75 mm Sherman, crews tried to countershade camouflage it so the tank would look like a regular Sherman from a distance. Between 2,100 and 2,200 were manufactured before production ended in 1945.
Шығу тегі
Шерман танкысіне 17 фунттық зеңбірек орнату идеясы Тауарлар министрлігінің Танкілік шешімдер кеңесі тарапынан қабылданбады. Британдық армия американдық Шерманды кеңінен пайдаланғанмен, оны британдық танктердің жаңа буыны алмастыруы тиіс еді. Біріншіден, Кромвелл танкысы, ол Викерстің жоғары жылдамдықты 75 мм зеңбірегін пайдалануы күтілді; бұл зеңбірек АҚШ-тың 75 мм және 76 мм зеңбіректерiнен танкіге қарсы тиімділігі жағынан артық болатын еді. Екіншіден, А30 Челленджер танкысы, ол Кромвелл танкысының негізінде салынған, бірақ одан да қуатты 17 фунттық зеңбірекпен жабдықталған. Осы екі танк және олардың ізбасарлары – Comet және Centurion, олардың жобалары дайын болған – британдық қызметтегі Шерманды алмастыруы тиіс еді, ал 17 фунттық зеңбіректі Шерманға орнатуға ресурстарды жұмсау перспективасы тиімсіз көрінді. Шерманның атыс күшін арттыруға бірнеше рет ресми емес әрекеттер жасалды. Алғашқысы 1943 жылдың басында Лулворт бронетехникалық оқу орталығында оқып жүрген Корольдік танк полкінің майоры Джордж Брайттиге тиесілі. A30 Челленджер танкысы Лулвортта алғашқы сынақтардан өткеніне қарамастан, Брайтти Шерманның 17 фунттық зеңбірек үшін жақсырақ платформа екеніне сенді. Шерманның мұнарасы зеңбірек кері соққанда оны қабылдауға тым кішкентай болды. Брайтти радиус жүйесін алып тастап, зеңбіректі бекітті, осылайша бүкіл танк кері соққыны сіңіретін болды, бірақ бұл идеалды жағдай емес еді және танк мұндай жүктемеге қанша уақыт төтеп бере алатыны белгісіз болды. Лулвортта болған кезде Уизридж A30 Челленджер танкысын тексеріп, танкқа қатысты "наразылықтарға қосылды". Брайттидің Шерманды жақсартуға тырысқанын білген Уизридж оған көмектесуге ұсыныс жасады.
Дизайн
ДТД-да жұмыс істейтін Vickers инженері В. Г. К. Килборн олардың идеясын 1944 жылдың маусым айында Нормандияға шабуылдан кейін британдық күштерге қызмет ететін танк прототипіне айналдырды. Килборнға ең алдымен 17 фунттық зеңбірекке жұмыс істейтін кері серпіліс жүйесінің жоқтығымен айналысуға тура келді. 17 фунттық зеңбірек оқтың жарылысынан туған серпілісті сіңіріп, артқа жылды. Бұл Sherman танкінің мұнарасы үшін тым ұзын болды. Килборн бұл мәселені қайта құрудың орнына кері серпіліс жүйесін толыққанды қайта жасау арқылы шешті. Кері серпіліс цилиндрлері қысқартылып, зеңбірек екі жағына орналастырылды, мұнараның енінен тиімді пайдалану үшін. Зеңбірек түтігі 90 градусқа бұрылды, бұл оны жоғарыдан емес, сол жақтан зарядтауға мүмкіндік берді. Әдетте британдық танктерде мұнараның артқы жағына орнатылатын радиостанцияны жылжыту қажет болды; мұнараның артқы жағына броньды қорап ("бюстл") бекітілді, оған мұнара арқылы кесілген үлкен тесік арқылы кіруге болады. Килборн тапқан келесі мәселе – зеңбірек тірегі, зеңбірек отыратын металл блок, Firefly танкысына орналастыру үшін қысқартылуы керек болды, сондықтан зеңбірек өзі де өте тұрақты болмады. Килборн 17 фунттық зеңбірек үшін жаңа түбір жасады, оның негізінде ұзын, конус пішіндес емес бөлігі болды, бұл тұрақтылық мәселесін шешуге көмектесті. Осы зеңбірек пен модификацияланған тіректі орналастыру үшін жаңа мантлет жасалды. Firefly каскасына қосымша 13 мм қорғаныс қосылғаннан басқа, стандартты Sherman танкісіне қарағанда бронь немесе жылдамдық бойынша ешқандай артықшылығы болмады. Модификациялар соншалықты кеңейтілді, 17 фунттық зеңбіректер Firefly үшін зауытта арнайы жасалды. Соңғы маңызды өзгеріс – бастапқы 75 мм-ден ұзын болған 17 фунттық зеңбірек оқ-дәрілеріне орын беру үшін корпус пулеметін алып тастау болды. 1943 жылдың қазан және қараша айларында жобаға деген қызығушылық арта бастады. 21-ші армия тобына жаңа танк туралы 1943 жылдың қазан айында хабарланды. Тіпті 1944 жылдың ақпан айында соңғы сынақтар өткенге дейін, 17 фунттық зеңбірекпен қаруланған 2100 Sherman танкісіне тапсырыс берілді, өйткені Challenger бағдарламасы үнемі кешіктіріліп, Нормандияға дайын болатындарының саны аз екені анықталды. Одан да нашары, Cromwell танкысінің жаңа 75 мм-лік жоғары жылдамдықты (50 калибрлі) зеңбіректі орнатуға жеткілікті кең мұнара сақинасы болмады, сондықтан оны жалпы мақсаттағы Ordnance QF 75 мм зеңбірекпен қаруландыру қажет болды. Бұл Firefly танкысін британдық арсеналдағы QF 75 мм зеңбірегінен асып түсетін атыс күшіне ие жалғыз танк қылды, осылайша ол Уинстон Черчилльден "жоғары басымдық" мәртебесін алды. Кейде 1944 жылдың наурыз айынан бастап "Mayfly" атауымен бірге әскери күнделіктерде бірлік деңгейінде (бригада/полк) қолданылды. Соғыс кезінде 17 фунттық зеңбірекпен жабдықталған Sherman танкілері әдетте "1C", "1C Гибрид" немесе "VC" деп аталды, бұл көліктің негізгі модификациясына байланысты болды. Британдық номенклатурасында римдік санның соңындағы "C" әрпі 17 фунттық зеңбірекпен жабдықталған танкты білдіреді. "Firefly" атауы дәуірлік дереккөздерде көбінесе 17 фунттық зеңбірекпен жабдықталған кез келген көлікке, көбінесе 17pdr SP Achilles M10C M10 танк жойғышының түріне сілтеме жасайды.
Қару-жарақ
Шерман Файрфлайдың негізгі қару-жарағы 17 фунтты тез атылатын орднанс пулеметі болды. Британдық QF 6 фунттық пулеметтің мұрагері ретінде жасалған 17 фунттық пулемет, соғыстың ең қуатты британдық танк пулеметінің бірі еді және кез келген елдің танк пулеметтерінің ішіндегі ең қуаттыларының бірі саналды. Ол неміс Tiger I танкысына орнатылған 8,8 см KwK 36 пулеметінен гөрі көбірек броняны тесіп өте алатын. 17 фунттық пулемет теориялық тұрғыдан стандартты броняны тесуге, қапталған, баллистикалық қапталған (APCBC) оқ-дәрілерін қолдана отырып, белгілі бір броняны тесіп өте алатын. Броняны тесуге арналған, саботы бар (APDS) оқ-дәрісі 500 м қашықтықта шамамен 256 мм, ал 1000 м қашықтықта 233 мм броняны тесіп өте алатын. Бұл қағаз жүзінде кез келген ықтимал қашықтықтағы барлық неміс броньды техникасының бронясын жеңе алатын еді. Дегенмен, соғыс өндірісіндегі APDS оқ-дәрілерінің дәлдігі жеткіліксіз болды, ал 50 мм-лік тесіп өтетін бөлігі, жау танкысінің бронясын тесіп өткеннен кейін 76,2 мм-лік APCBC оқ-дәрісіне қарағанда аз зиян келтіретін. APDS оқ-дәрісі соғыстан кейінгі кезеңге дейін сирек кездесетін. Шерман Файрфлай 77 оқ-дәрі тасымалдауға қабілетті болғанымен, танктың конструкциялық ерекшеліктеріне байланысты, танк әрекетке түскен кезде тек 23 оқ-дәріге жеңіл және жылдам қол жеткізуге болар еді. 17 фунттық пулеметтің танкке қарсы қабілеттері артық болғанымен, оның тиімді жарылғыш (HE) оқ-дәрісі болмады, сондықтан ол стандартты Шерман 75 мм пулеметінен инфанария, ғимараттар және жеңіл брондалған техника сияқты жұмсақ нысаналарға қарсы нашар болды. Еуропадағы соғыс аяқталуға жақын келгенде, одақтастар неміс танктеріне қарағанда осындай нысаналарға көбірек кездесті. Сондықтан одақтас танк бөлімшелері әдетте Fireflies-ке толық көшуден бас тартты. Пулемет үшін жақсы HE оқ-дәрісі тек 1944 жылдың соңында ғана қол жетімді болды, тіпті сонда да ол стандартты Шерман 75 мм HE оқ-дәрісінен кем күшті болды.
Өндіріс және тарату
Екінші дүниежүзілік соғыста Шерман Файрфлайдың үш түрлі нұсқасы қолданылды, олардың әрқайсысы M4 Шерманның әртүрлі модификациясына негізделген. Firefly түрлендіруі Sherman I (M4), Sherman I Hybrid (M4 Composite) және Sherman V (M4A4) танктерінде жүргізілді. Кейбір дереккөздерде бірнеше Sherman II (M4A1) танктері түрлендіріліп, қолданылғаны айтылады, бірақ осы түрлендірулерді көрсететін фотосуреттер шындығында Sherman I Hybrid Firefly-дың алдыңғы бөлігінің суреттері болып табылады. Жағдайды одан да қиындататыны, өте аз сандағы канадалық лицензиялық Sherman II (M4A1), Grizzly танктері Канадада Firefly-ға түрлендіріліп, оқу мақсатында пайдаланылды, бірақ олар ешқандай әрекетке қатыспады. Түрлендірілген Sherman танктерінің көпшілігі Sherman V/M4A4 үлгісі болды, олардың шамамен 7200 данасы британдықтарға жеткізілді. Sherman VC және IC нұсқаларын олардың төменгі корпустары арқылы оңай ажыратуға болады: VC нұсқасы ұзартылған корпусымен және аспалы бөліктері арасындағы үлкен кеңістіктермен ерекшеленеді. Олар үш бөліктен құралған бұрандалы беріліс корпусын қолданды. Sherman IC әдетте құйма беріліс корпусына ие болды. Гибридтің ерекшелігі – оның жоғарғы корпусы, ол құймадан жасалған және әдеттегі Sherman танктерінің тікбұрышты корпусына қарағанда ерекше иілген пішінге ие. Firefly өндірісі 1944 жылдың қаңтарында басталды, ал 31 мамырға дейін 342 Sherman Firefly танктері D күніне түсу үшін 21-ші армия тобына жеткізілді. 1944 жылдың соңында 17 фунттық зеңбірек үшін тиімді жарылғыш снаряд жасалғаннан кейін, британдық бөлімшелер әр взводқа екі Firefly танкін ала бастады. Sherman Firefly 1944 жылдың қаңтары мен 1945 жылдың ақпаны аралығында 2002 түрлендіру жасалғанын көрсетеді.
Нормандия
1944 жылы 21-ші армия тобының броньды бригадалары мен дивизияларына отшашулар енгізілді, бұл Нормандияға қонуға дәл уақытында келді. Бұл орайлы жағдай болды, себебі одақтас барлау қызметі 1944 жылдың басында статистикалық талдау арқылы немістердің күткеннен әлдеқайда көп, әлдеқайда күшті танктерді (мысалы, «Пантераны») пайдаланғанын анықтады. Бұл ақпарат одақтастардың әскери жоспарлаушыларына кешігіп жетті, олар «Пантераның», «Тигр» сияқты, шектеулі өндіріспен сирек кездесетін ауыр танк болады деп жаңылысты, сондықтан «Пантералардың» саны одақтас құрама командирлері мен танк экипаждарына күтпеген жайт болды, олар оларды қысқа қашықтықтан басқа, алдыңғы броньын тесіп өте алмайтын қарулармен шабуылға мәжбүр болды. Нормандиядағы 2300 неміс таңкісінің ішінде «Пантералар» мен «Тигрлер» тек 126-сын құрады; қалғандары «Panzer IV», «Sturmgeschütz III» танк жойғыштары және 75 мм «Шерман» таңкісінің броньын тесіп өте алатын басқа да бронетранспортты құралдар еді. Каен қаласының маңыздылығы және Монтгомери операциясы, неміс броньды күштерін британдық позициялардың алдында ұстап тұрғандықтан, американдық бөлімшелерге батысқа қарай жол ашуға мүмкіндік берді, британдық және басқа да одақтас бөлімшелері Нормандия шайқасындағы неміс броньдарының 70 пайызынан астамымен, сондай-ақ элиталық, жақсы жабдықталған «Waffen SS Panzer» бөлімшелерінің жартысынан астамымен күресуге тиіс болды. Осының салдарынан «Шерман Файрфлай» британдық және басқа да одақтас қолбасшылары үшін ең бағалы танк болды, өйткені ол британдық армиядағы жалғыз танк болды, Нормандиядағы стандартты жауынгерлік қашықтықта «Пантералар» мен «Тигрлердің» алдыңғы броньын сенімді түрде тесіп өте алатын.
Тилли-сюр-Сюль
Осыған ұқсас оқиға 14 маусымда "Перч" операциясы кезінде орын алды. 4/7 драгун гвардиясының сержанты Харрис үш стандартты "Шерман" танкымен бірге Францияның Тилли-сюр-Сюльге жақын Лингвере ауылын басып алғаннан кейін, жаяу әскермен бірге қорғаныс позициясын құрды. Көзді аша қараса, сержант Харрис шығыстан екі "Пантера" танкысы келе жатқанын байқады. Ол 1 метрлік қашықтықта атыс ашты, бірінші атумен алдыңғы "Пантераны", екінші атумен екіншісін жойды. Қаланың екінші жағындағы жақсы жасырылған флангтік позицияға көшкенде, ол батыстан тағы үш "Пантера" танкысы келе жатқанын көрді. Ол және оның мергені Макиллоп оларды үш оқпен жойды. 1-ші Нортгемптоншир еоманри танктері 1944 жылдың 8 тамызында таңертең француздық Сент-Айньан де Крамснил ауылына жетті. B эскадрильясы ауыл маңында қалса, A және C эскадрильялары оңтүстікке қарай Delle de la Roque деп аталатын орманға жылжыды. "Тигрлер" қашықтықта болғанда 12 минуттық атыс басталды, нәтижесінде Экинс 3-ші взвод көре алатын барлық үш "Тигрді" жойды. Өңірлік қақтығыстардың күшеюіне байланысты "Firefly" танкылары "Sherman Repotenciado" стандартына дейін жаңартылды, бұл жаңа қаруды (француз CN 105 57 үлгісінен алынған) және жаңа қозғалтқышты (француздық Poyaud 520/V8 S2 дизельді қозғалтқышын) қамтыды; алғашқы бөлімдер 1978 жылдың қаңтарында құрастырылды.
Парагвай
1971 жылы Аргентина армиясы Парагвай армиясына үш жаңартылған "Firefly" танкын берді; олар 1988 жылы жақында қолданыстан шығарылған үш "Шерман Репотенсиадос" танкына айырбасталды.
Ливан
1949 жылы Ливан армиясы Италиядан 16 Firefly Mk Vc танкісін металл тескісі ретінде сатып алды. Бұл танктер алғаш рет 1958 жылғы Ливан дағдарысы кезінде қолданысқа түсті, содан кейін майдандық қызметтен алынып, АҚШ тарапынан жеткізілген M41A3 Walker Bulldog жеңіл танктерімен ауыстырылды. Ливандық "Шерман" танктері 1976 жылға дейін резервте сақталды, одан кейін екеуі "Әл Мурабитүн" жасағымен тартылып алынды, ал қалған 14-і Ливан Араб Армиясы (ЛАА) басып алды. Екі тарап та оларды Ливан азамат соғысында қолданды. Барлық техника 1977-78 жылдары Ливан армиясына қайтарылып, соңында қызметтен толықтай шығарылды.
Соғыстан кейінгі
Аргентина әскері 1947 жылы 200-ден астам танкіні сатып алды, 1970 жылдардың ортасына дейін қолданыста болды. Ливан армиясы Италиядан 1949 жылы металл тескісі ретінде сатылған 16 Firefly танкісін алды, олар 1970 жылдардың ортасына дейін қолданыста болды. Олардың екеуі 1976 жылы "Аль-Мурабитун" жасағына, ал 14-і Ливан араб армиясына берілді. 1971 жылы Аргентинадан 3 танкі сыйлық ретінде алынды.
Тірі қалған көліктер
Ұлыбританиядағы Бовингтондағы танк мұражайында Шерман Vc танкысы бар.