Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Моңғол саясаткері (1926–1997)
Mongolian politician (1926–1997)
Жамбын Батмонх (10 наурыз 1926 – 14 мамыр 1997) – моңғол коммунистік саяси қайраткері және экономика профессоры. Ол 1984 жылдан бастап, Моңғолия демократияға өту кезеңіне дейін, яғни 1990 жылға дейін Моңғолияны басқарды.
Jambyn Batmönkh (, ; 10 March 1926 – 14 May 1997) was a Mongolian communist political leader and economics professor. He was the leader of Mongolia from 1984 until its transition into democracy in 1990.
Ерте өмір
Батмонх 1926 жылғы 10 наурызда Увс аймағының Хяргас аймағында дүниеге келді. Бастауыш мектепке барғанда, ол ағасы Жамбаның атын тегі ретінде алды. Туған Увс аймағында жетінші сыныпты бітіргеннен кейін, ол Моңғолия Ұлттық университетінің екі жылдық дайындық курсына түсті. 1947 жылдан 1951 жылға дейін Ұлттық университеттің Экономика факультетінде оқыды. Ол болашақ әйелімен екеуі 16 жаста танысты. Батмонх пен Даарийма Моңғолия Ұлттық университетінің Экономика факультетінде және Ауыл шаруашылығы техникалық колледжінде оқығанда бір жатақханада тұрды. Бір жылдан кейін олар үйленді. Даариймаа 1988 жылға дейін, зейнеткерлікке шыққанға дейін Моңғолия Ұлттық университетінің кітапханасында 33 жыл жұмыс істеді.
Batmönkh was born in Khyargas sum of Uvs aimag on 10 March 1926. When starting primary school, he took his brother's name, Jamba, as a surname. After graduating seventh grade in his native Uvs aimag, he entered the National University of Mongolia's two year preparatory program. From 1947 to 1951, he studied at the National University's School of Economics. He met his future wife when they were both 16 years old. Both Batmönkh and Daariimaa were housed in the same dormitory, when they were studying in the National University of Mongolia's School of Economics, and the Agricultural Technical College, respectively. They were married one year later. Daariimaa worked for 33 years at the National University of Mongolia Library, until 1988, when she retired.
Алғашқы саяси мансап
Батмонх 1948 жылы Монголияның биліктегі Халықтық революциялық партиясының (МРТП) мүшесі болды. 1951 жылы Батмонх педагогикалық университетінде профессор болып жұмыс істей бастады. 1973 жылы университетте профессор және директор болып жиырма жылдан астам жұмыс істегеннен кейін, ол ғылым министрі (Партия Орталық Бюросының ғылым білімі департаментінің бастығы) лауазымына тағайындалды. 1974 жылдың көктемінде ол МРТП Министрлер Кеңесінің төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1974 жылдың маусым айында Халықтың Ұлы Хуралының сессиясында ол Премьер-министрге балама Министрлер Кеңесінің төрағасы лауазымына көтерілді.
Batmönkh became a member of the ruling Mongolian People's Revolutionary Party (MPRP) in 1948. In 1951, Batmönkh started work as a professor at the Pedagogical University. In 1973, after working as a professor and director at the university for over twenty years, he was promoted to Minister of Science (Superintendent of the Department of Science Education of the Party's Central Bureau). In the spring of 1974, he was promoted to Vice Chairman of the Council of Ministers of the MPRP. In June 1974, during a Session of the People's Great Khural, he was further promoted to the post of Chairman of the Council of Ministers, an office analogous to Prime Minister.
Моңғолияның басшылығы (19841990)
1984 жылы Д. Моломжамцпен бірге Батмонх Цеденбалдың биліктен кетуіне көмектесуде маңызды рөл атқарды. 1984 жылы партияның көп жылдық жетекшісі Юмжаагиин Цеденбал партия съезінде қызметтен алынғаннан кейін ол мемлекет басшысы болды. Батмонх Монголияның Кеңес Одағымен әріптестігін нығайтты, бірақ көптеген басқа коммунистік елдердегідей, партия биліктің тапсыруына қысым көрсетілді. Ол сондай-ақ Қытаймен қарым-қатынасты жақсарту қажеттігін айтты, 1986 жылғы қарашада Пхеньянға мемлекеттік сапармен барған кезде президент Ким Ир Сенмен кездесу кезінде: "Қытай-Моңғол қарым-қатынастарын жаңару екі ел халқының ортақ мүддесі үшін маңызды" деді. Батмонхтың билеу кезеңі ірі энергетикалық (Уланбатор және Эрденет электр станцияларының салынуы, Орталық жоғары қуатты электр желісінің Кеңес Одағының Сібір желісімен байланысуы) және кен өндіру (Эрденет және Багануур көмір кендерінің, Бор-Ондор гипс кенінің жұмысын бастауы) инфрақұрылымын құруға, сондай-ақ түрлі жеңіл өндіріс және азық-түлік өңдеу заводтарын салуға үлкен үлес қосты.
In 1984, along with D. Molomjamts, Batmönkh played a key role in easing Tsedenbal's way out of power. In 1984, he became the head of state when the party's long time leader, Yumjaagiin Tsedenbal, was ousted in a party congress. Batmönkh strengthened Mongolia's alliance with the Soviet Union, but as in many other communist countries, there was much pressure for the party to give up power. He also called for the improvement of relations with China, saying during a meeting with President Kim Il Sung while on a state visit to Pyongyang in November 1986 that "renewing the development of Sino Mongolian relations is important for our two countries’ people's common interest". Batmönkh's reign contributed to the creation of major energy (the construction of Ulaanbaatar and Erdenet power stations, and the connection of the Central high power electric grid with the Soviet Union's Siberian Grid) and mining (the beginning of the operations of Erdenet and Baganuur coal mines, and Bor Ondor gypsum mine) infrastructure, together with, various other light production and food processing factories.
1990 жылғы Моңғол революциясындағы рөлі
1989 жылдың соңында демократиялық қозғалыс күш алды. 1990 жылдың наурыз айында «Ардчилсан Холбоо» (Моңғол демократиялық одағы) деп аталған алғашқы демократиялық одақ, Батмонх басқаратын коммунистік үкіметтің отставкаға кетуін талап етіп, аштық ереуілін бастады. Батмонх жағдайды тоқтатудың жалғыз жолы – МПРП Политбюросының отставкаға кетуі екенін мәлімдеді және күш қолданбау саясатын қатаң сақтады. Кейін «Ешқашан күш қолданба» атты кітап жарық көрді. Политбюро мүшелерімен кеңескеннен кейін және Партияның Орталық комитетінің VIII съезінен соң МПРП 1990 жылдың 9 наурызында биліктен ресми түрде бас тартты. Батмонхтың жесірі кейін былай деп еске алды: «1990 жылдың наурыз айы еді. Батмонх үйде МПРП-ның VIII съезінде сөйлейтін сөзін дайындап отырды. Телефон қоңырау шалды, ол біраз сөйлескен соң кенеттен: «Біз, моңғолдар, бір-біріміздің мұрындарынан қан тамшытуға ешқашан құқық жоқпыз» деді де, телефонды лақтырып жіберді. Бұл оның мінезіне жат еді, ол өте сабырлы адам еді. Содан кейін ол: «Бірнеше жетекші жиналып, маған бір нәрсеге қол қоюды сұрады. Мен барып қайтамын» деді. Галстугін іздеп, ол қасында екенін байқамай қалды. Енді ойласам, ол қатты алаңдап, шаршаған екен. Ол тамақ ішпей, тек есіктің алдында бір кесе шай ішіп шықты. Мен үйде қалдым, наразылық білдірушілердің сыртта қақтығысқа түскенін ойладым. Шындығында, олар (Политбюро мен биліктегілер) оған сырттағы наразылықты тарату туралы жарлыққа қол қоюды өтінді. Сол жерде болғандар кейін Батмонхтың: «Мен бұл жарлыққа ешқашан қол қоймаймын. Біз, моңғолдар, бір-біріміздің мұрындарынан қан тамшытуға әлі жете қойған жоқпыз» деп айтқанын, үстелге соққы беріп, бөлмеден шығып кеткенін еске алды. Ол кешке үйге келгенде отставкаға кеткенін айтты. Маған не болғанын толыққанды түсіндірмеді. Ол жұмысы туралы көп сөйлейтін адам емес еді. Ол өте сабырлы адам еді», – деді жесірі.
In late 1989, the Democratic movement garnered strength. In March 1990 the first democratic alliance, called Ardchilsan Kholboo (Mongolian Democratic Union), launched a hunger strike urging that the communist government led by Batmönkh resign. Batmönkh decreed that the only way to end the situation was the resignation of the MPRP's Politburo, and maintained a strict policy of never using force. A book was later published with title "Never use force." After discussions with the members of the Politburo and after the Eighth Congress of the Party's Central Committee, the MPRP officially stepped down from power on 9 March 1990. Batmönkh's widow later recounted: "It was March of 1990. Batmönkh was sitting at home, preparing for his speech to the MPRP's 8th Congress. The telephone rang, and after speaking a while he suddenly said "We few Mongolians should never make each other's noses bleed" and threw the phone away. It was not typical of him, he was a very calm person. He then said "Some leaders have come together and asked me to sign something. I'll go there and come back". He kept asking for his tie, not seeing that it was right next to him. To think about it now, he was very flustered and nervous. He went out without eating, just drinking a cup of tea at the door. I stayed at home, nervous that the protestors had clashed outside. In reality, they (others in Politburo and in authority) had asked him to sign a draft of a decree to crack down and scatter the protest outside. People who were present there later recalled that Batmönkh said "I will never sign this. We few Mongols have not yet come to the point that we will make each other's noses bleed," smacked the table, and left the room." "He had resigned by the time he came home that evening. He didn't say what happened to me in detail. He was never a person to talk much about work. He was a very calm person," his widow said.
Зейнетақыға шыққаннан кейін
1990 жылы оның отбасы мүшелерінің көпшілігі саяси жемқорлыққа қатысы бар деп айыпталғаннан кейін жұмыссыз қалды. Ол әйелімен бірге нан пісіріп, дель мен гуталдар сатты. 1992 жылдан өмірінің соңына дейін Дамбадаржада (Сұхбаатар ауданы) тұрып, көкөніс және жеміс-жидектер өсірді. Зейнетке шыққаннан кейін ол жаңа басшылықты (әсіресе жаңа президент Пунсалмаагиин Очирбатты) жеке түрде сынады. Ол 1997 жылы қайтыс болды.
In 1990, most of his family members became unemployed after being accused of political corruption. He and his wife made bread and sold deel and gutals. From 1992 until his death, he lived in Dambadarjaa (Sukhbaatar district) while planting vegetables and fruits. He was privately critical of the new administration (particularly of Punsalmaagiin Ochirbat, the new president) after his retirement. He died in 1997.
Танымал мәдениетте
1990 жылғы демократиялық қозғалыста Батмонхтың атқарылған рөлі 2016 жылғы "Естен шығарма" ("Бүү март") атты монғол фильмінде көркем бейнеленді.
Batmönkh's role in the 1990 democratic movement was dramatized in the 2016 Mongolian film "Don't Forget" ("Бүү март").