Кіріспе

Осман және кейіннен грек еврей социалисі Авраам Елиезер Бенароя (;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;; Бенароя 1918 жылы Грекияның Коммунистік партиясының алдыңғышысы Грекияның Социалистік жұмысшы партиясының негізін қалауда маңызды рөл атқарды.

Алғашқы жылдар

Бенроя Болгарияда сефард еврейінің отбасында дүниеге келген. Ол Видин қаласында шағын саудагерлер отбасында өскен. Бенароя алты тілде еркін сөйлей білді. Белград университетінің құқық факультетінде оқыды, бірақ бітірмеді, керісінше Пловдивте мұғалім болды. Онда Бенароя Болгария Социал-демократиялық жұмысшылар партиясының (Тары социалистер) мүшесі болды (кейбір деректерде ол Болгария Социал-демократиялық жұмысшылар партиясына (Кең социалистер) қосылғанын айтса да, ол мұны қате деп есептеді) және 1908 жылы болгар тілінде "Еврей мәселесі және әлеуметтік демократия" атты еңбегін жариялады. 1908 жылғы Жас түрк революциясынан кейін ол Салоникаға социалистік ұйымдастырушы ретінде көшті. Ол мұнда Сефард социалистік зерттеулер үйірмесін құрды және Ішкі Македондық революциялық ұйымға (IMRO) жақын болгарлық сол қанаттық фракциямен, "Халықтық федеративтік партиясы (Болгар бөлімі)" деп аталатын, сондай-ақ онда жұмыс істеген бірнеше болгар социалистерімен байланыста болды. Бенарояның беделі артты, себебі ол қаладағы кез келген социалистік қозғалыс барлық ұлттық топтар қатыса алатын федерация нысанында болуы керек деп талап етті. Ұйымның еврей негізін қалаушының болгар тамырына байланысты, оны Жас түрктер, кейіннен грек үкіметі IMRO мен болгар социалистік қозғалысына жақын деп күдікпен қарады.

Жұмысшы Социалистік Федерациясы

Бір мезгілде идеалистік және прагматикалық болған Салоникада Бенароя 1909 жылы негізінен еврейлерден құралған Социалистік Жұмысшылар Федерациясын, немесе Ладино тілінде Федерацияны құруда жетекші рөл атқарды. Ұйым осы атауды алды, себебі ол Австрияның Социал-демократиялық партиясының федеративтік моделіне негізделген, және қаланың төрт негізгі этникалық тобын – еврейлерді, болгарларды, гректерді және түріктерді білдіретін дербес бөлімдердің федерациясы ретінде жоспарланған. Ол өзінің әдебиетін осы төрт топтың тілдерінде (яғни, Ладино, болгар, грек және түрік тілдерінде) жариялады, бірақ іс жүзінде соңғы екі бөлім жеткіліксіз өкілдік етілген, тіпті болмаған да. Демократиялық Федерация көп ұзамай, Бенарояның басшылығымен Осман империясындағы ең күшті социалистік партияға айналды. Ол күрескер кәсіподақтар құрды, маңызды зиялыларды тартты, Екінші Интернационалмен тығыз байланыстарды дамытып, македониялық жұмысшылар арасында берік қолдауға ие болды. 1910 жылдан 1911 жылға дейін Бенароя Ладино тілінде шығарылатын өзінің ықпалды газеті – Solidaridad Ovradera-ны басқарды. Этникалық принцип бойынша ұйымдастырылған басқа партиялардан өзгеше, Федерацияға Осман билігі рұқсат берді. Федерацияның көрнекті болгар мүшесі Димитар Влахов 1912 жылға дейін жаңа Осман парламентіне социалистік депутат ретінде сайланды. Шындығында, оның басшылары бастапқыда «Жас түріктерді» қолдады, ал Бенароя 1909 жылғы қарсы төңкерісті басуға көмектесу үшін Стамбулға «Азаттық армиясы» жорығына қатысты. Социалистік топтардың күшейіп бара жатқан күшіне алаңдаған «Бірлік және прогресс комитеті» (CUP) кейіннен репрессия ұйымдастырды, нәтижесінде Бенароя үш рет тұтқындалды: 1910 жылдың қараша айының басында, 1911 жылдың маусымында (сол кезде ол Сербияға депортацияланды) және 1912 жылдың ақпанында (Грекияға депортацияланды).

Федерация және Грекиядағы жұмысшы қозғалысы

Салоника Грек мемлекетіне қосылғаннан кейін, Бенароя қалада этникалық бөліністерді енгізу әрекеттеріне қарсы тұрды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсы болған Бенароя мен тағы бір еврей социалисі екі жарым жылға Наксос аралына жер аударылды. 1913 жылға дейінгі Грекиядағы Элефтериос Венизелосқа ілескен көрнекті социалистердің көпшілігінен өзгеше, Бенароя мен Федерация, өзінің интернационалистік идеалдарына адал болып, бейтараптыққа ұмтылды. Бұл, король Константин мен оның әскери топтарының саясатына ұқсас болғандықтан, Македониядағы Федерацияның қолдауын жоғалтуына әкелді. 1915 жылдан бастап Федерация соғысқа халықтың реакциясымен күш алды. Монархистік және венизелистік саясаттар солшылдардың азаттыққа шығуына және радикалданғанына көмектесті, ал Бенароя екі саяси топтан да бірдей қашықтықта тұрып, жағдайды өз пайдасына айналдыруға асықты. 1915 жылғы жалпы сайлауда Федерация Салоникадан екі депутат (Аристотель Сидерис және Альберто Куриел) Грек Парламентіне жіберді, үшінші орын үшін бірнеше дауыспен жеңіліске ұшырады. Ол Грекияның және шетелдегі интернационалистік топтармен және ұйымдармен тығыз байланыста болды, олардан Социалистік жұмысшылар партиясы кейін пайда болды. Алайда, сыртқы істерде Венизелоспен бірге болған болашақ премьер-министр Александрос Папанастасиу басқаратын тағы бір социалистік фракция да сол сайлауда депутаттар сайлады. Папанастасиу және басқа реформашыл социалистер Венизелостың либералды ұлтшылдығын ынтамен қолдады. Ал Бенароя мен Федерация Виктор Адлер, Отто Бауэр және Карл Реннер сияқты австромарксистердің ықпалында болды. Олар ұлттық мәселелерге сезімталдық танытып, социализмді ескірген Хабсбург монархиясын біріктіруші күш ретінде пайдалану жолдарын іздеді. Олар жеке автономия принципін жасады, оған сәйкес ұлттық сана саясаттан тыс, жеке мәселе болуы керек. Қазіргі заманғы мемлекеттер еркін қауымдастыққа негізделуі керек және мәдени салаларда ұлттардың өзін-өзі анықтауына және ұйымдастыруына мүмкіндік беруі керек, ал аймақтың барлық ұлттарын пропорционалды түрде көрсететін аралас парламент экономикалық және саяси мәселелерді шешуі керек. Федерация өзінің федеративтік ұстанымының бастауын Балқан ағартушыларынан, мысалы, Ригас Велестинлис еңбектерінен алды және болашақ бейбітшілік шекараны өзгертуге немесе халықтарды көшіруге жол бермеуі керек екенін атап өтті. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай Бенарояның бастамасымен құрылған Социалистік жұмысшылар партиясы Федерацияның ұлттық өзін-өзі анықтау туралы тезистерін мұқият ұстанды және Грек мемлекетін азшылықтардың құқықтарын қорғайтын және Балқан халықтарының федеративтік Республикасына қатысатын автономды провинциялар федерациясына айналдыруды көздеді.

Еврейлік этникалық белсенділік

Бенроя мансабының басынан-ақ еврей мәселесіне қызығушылық танытты және оны ілгерілетуге күш салды. Оның алғашқы кітабы – «Иудей мәселесі және әлеуметтік демократия» (1908 жыл). Салоникада ол Сефард социалистік зерттеулер үйірмесін құрды. Сондай-ақ, 1909 жылы негізінен еврейлерден тұратын Федерация құруға жетекшілік етті. Грекия мен Кіші Азиядағы еврейлерге Мегали идеясының артындағы гректердің артық сенімділігі нені білдіретінін ойлап, ол бұл науқанды империалистік деп бағалады. Ол еврейлердің дінін сақтай отырып, қудаланбастан, еркін өмір сүретін, этникалық бөліністері жоқ мемлекетті көздеді. Оның кейбір қаупі болжамдары расталды деуге болар, қала өртенгеннен кейін Венизелос үкіметі еврейлердің бұрынғы ауданын қайта жасамады, оның орнына француз қала жоспарын қабылдады. Бірақ еврей халқының көп бөлігі келесі онжылдықтарда сол жерде қалды, ал Грекия үкіметі 1926 жылдың наурыз айында олардың құқықтарын қамтамасыз етті. Бенроя әрқашан антисемитизммен күреске мүдделі болды, ал соңғы жылдары Грек мемлекетінде қалуды таңдаған Салоникадағы үлкен еврей қауымын көрсетуге көбірек назар аударды.

Демократиялық одақпен серіктестік

Венизелоспен тарихи кездесуден кейін Бенарояның тактикалық қабілеттері Грекияның Социалистік Еңбек партиясының (кейін Коммунистік партия деп аталды) және грек жұмысшыларының Бас конфедерациясының құрылуына әкелді, бұл грек жұмысшыларын біріктіруге көмектесті. Жаңа қозғалыстың қуғын-сүргіні 1919 жылы жалпы ереуілге ұласты. Содан кейін әлеуметтік және саяси поляризация, сондай-ақ жаңадан құрылған Кеңес Одағының беделі радикалдарды күшейтті және көп ұзамай партия Лениндік Үшінші Интернационалға қосылды. Бенарояның тағы бір туындысы – Салоника Еңбек орталығы, он екі мыңнан астам жұмысшыны, оның ішінде көптеген еврейлерді біріктірді, радикалды социализмнің ортасы болды. Венизелос үкіметінің құлауы (1920) және Анатолиядағы соғыс одан да көп наразылық тудырып, соғысқа қарсы көтерілістерге әкелді. Осы оқиғалардан кейін Бенароя, партияның басқа да жетекші мүшелерімен бірге тағы да түрмеге қамалды және радикалдар тарапынан ықпалдан тыс қалды. Ал Александрос Папанастасиу басқаратын орташа социалистер өз революциясын дайындауға кірісті: олардың басты мақсаты – грек монархиясын құлату еді. 1922 жылы грек әскері Кемалистерден жеңіліске ұшырады, одан кейін король Константин тақтан түсірілген әскери төңкеріс болды. Жаңа үкімет көптеген реформаларды жүзеге асырды, оның ішінде шаруаларға ірі жерлерді бөлу де бар, бірақ жалпы ереуілден кейін жұмысшылар зорлықпен басып жанылды. Сәл уақыт өткен соң, 1923 жылдың желтоқсанында Бенароя, Куриел және Кордатос, социал-демократиялық ұйымдастыру моделін жоғары бағалаған және ахуал революцияға қолайлы емес деп есептегендіктен радикалды большевизмге қарсы болғандықтары үшін Грекия Коммунистік партиясынан шығарылды, сондай-ақ ол «Аванти» газетінің редакторы лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Содан кейін ол Салоникадағы еврей қауымына қызмет етуге белсенділік танытты және Коммунистік партияны бөлуге тырысқан топқа қатысты. Ол кезде ол Папанастасиумен реформалардың қажеттігі және революция емес, монархияны жоюдың маңыздылығы туралы келісімге келді. Алайда, расизм мен антисемитизмге қарсы күрес де өте маңызды мәселе болып саналды.

Кейінгі өмірі

Бенароя 1924 жылдан кейін де саяси белсенділігін сақтап келді, бірақ сол жақтанғы коммунистер мен Папанастасиудың социалистері сияқты басты саяси күштерден тыс қалғандықтан, оның іс-қимыл мүмкіндігі шектеле бастады. Салоникада оның саяси өмірі қиын болды, әсіресе онжылдықтың соңында либералдардың ұлтшылдыққа бет бұрғаннан кейін және 1935 жылғы Республиканы және демократиялық солшылдардың үмітерін жойған бірнеше мемлекеттік төңкерістен кейін. 1940 жылдары Грек-итальян соғысында ұлын жоғалтты, нацилік концлагерьлерде тірі қалды, ал Грекияға оралғаннан кейін Александрос Сволоспен бірлесіп шағын социалистік партияға жетекшілік етті. 1953 жылы Израильге, Холон қаласына көшіп, шағын дүкен ашты. Ол 1979 жылы, тоқсан екі жасында дүние салды.