Ибн Туфайль: Андалусиялық ғалым және «Тірі ұл» авторы
Ibn Tufayl
Ибн Туфейл: араб философ, дәрігер, астроном, жазушы (1105-1185). «Тірі ұл» романымен әйгітелген, ислам әдебиетінің маңызды тұлғасы. Аль-Андалуста туған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Араб Андалусиялық мұсылман ғалымы (шамамен 1105–1185)
Arab Andalusian Muslim polymath (c. 1105–1185)
Ибн Түфайл (толық арабша аты: أبو بكر محمد بن عبد الملك بن محمد بن طفيل القيسي الأندلسي; латыншасы: Abubacer Aben Tofail; ағылшыншасы: Abubekar немесе Abu Jaafar Ebn Tophail; шамамен 1105 – 1185) – Араб Андалусиялық мұсылман ғалымы: жазушы, ислам философы, ислам теологы, дәрігер, астроном және уәзір. Философ және романист ретінде ол ең алдымен алғашқы философиялық роман – «Хайи ибн Яқдан» (Сақтықтың тірі ұлы) жазғанымен танымал. Бұл Аль-Андалустан шыққан араб әдебиетінің маңызды туындысы саналады. Дәрігер ретінде ол романында көрсеткендей, дисекция мен аутопсияны ерте қолдаушы болды.
Ibn Ṭufayl (full Arabic name: أبو بكر محمد بن عبد الملك بن محمد بن طفيل القيسي الأندلسي ; Latinized form: Abubacer Aben Tofail; Anglicized form: Abubekar or Abu Jaafar Ebn Tophail; c. 1105 – 1185) was an Arab Andalusian Muslim polymath: a writer, Islamic philosopher, Islamic theologian, physician, astronomer, and vizier. As a philosopher and novelist, he is most famous for writing the first philosophical novel, Hayy ibn Yaqdhan (The Living Son of the Vigilant), considered a major work of Arabic literature emerging from Al Andalus. As a physician, he was an early supporter of dissection and autopsy, which was expressed in his novel.
Өмір
Гранада маңындағы Гуадикс қаласында туған, Ибн Баджах (Авемпас) оқыған. Оның отбасы араб Қайыс тайпасынан шыққан. 1154 жылы Сеута мен Танжердің билеушілерін қоса алғанда, бірнеше басшылардың хатшысы болды. Ол сондай-ақ Гранада билеушісінің хатшысы, кейіннен әлмохад халифасы Әбу Якуб Юсуфтың визирі және дәрігері болды. Ибн Рушд кейіннен осы оқиға туралы баяндап, Ибн Тюфайлдың өзінің әйгілі Аристотельдік түсіндірмелерін жазуға қалай шабыттанғанын сипаттады:
Born in Guadix, near Granada, he was educated by Ibn Bajjah (Avempace). His family were from the Arab Qays tribe. He was a secretary for several leaders, including the rulers of Ceuta and Tangier, in 1154. He also served as a secretary for the ruler of Granada, and later as vizier and physician for Abu Yaqub Yusuf, the Almohad caliph, Ibn Rushd later reports this event and describes how Ibn Tufayl then inspired him to write his famous Aristotelian commentaries:
Ибн Рушд 1182 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін Ибн Тюфайлдың ізбасары болды; Ибн Тюфайл бірнеше жылдан кейін 1185 жылы Мароккода қайтыс болды. Астроном Нұр әд-Дин әл-Битруджи де Ибн Тюфайлдың шәкірті болған. Әл-Битруджи оның ықпалымен Аристотельдің астрономия жүйесін ұстанды, өйткені ол бастапқыда Птолемейдің астрономия жүйесін ұстанған. Астрономиядағы еңбегі тарихи маңызы зор, өйткені ол астрономияға қатысты Птолемей идеяларын жоққа шығаруда маңызды рөл атқарды. Бұл оқиға тарихта «Андалусиялық төңкеріс» деп аталады, онда ол көптеген адамдарға, соның ішінде Әл-Битруджиге Птолемейлік идеялардан бас тартуға ықпал етті. Ибн Тюфайл мен оның еңбектері көптеген ислам философтарына, жазушыларына, дәрігерлеріне және астрономдарына әсер етті. Бұл адамдардың арасында Нұр әд-Дин әл-Битруджи, Әбу Абдалла Мұхаммед ибн әл-Аббар, Абд әл-Вахид әл-Марракуши, Ахмет Мұхаммед әл-Маккари және Ибн әл-Хатип бар. Ибн Тюфайл Гранаданың әлмохад губернаторының хатшысы, кейін Сеута мен Танжердің әлмохад губернаторының хатшысы (Абду Саид Усман, Абд әл-Муминнің ұлдарының бірі) болды. Ақырында, Ибн Тюфайл сол кездегі ханзада, кейіннен екінші әлмохад халифасы болған Әбу Якуб Юсуфтың қызметіне ауысты.
Ibn Rushd became Ibn Tufayl's successor after he retired in 1182; Ibn Tufayl died several years later in Morocco in 1185. The astronomer Nur Ed Din Al Bitruji was also a disciple of Ibn Tufayl. Al Bitruji was influenced by him to follow the Aristotelian system of astronomy, as he had originally followed the Ptolemaic system of astronomy. His work in astronomy was historically significant as he played a major role in overturning the Ptolemaic ideas on astronomy. This event in history is called the "Andalusian Revolt", where he influenced many, including Al Bitruji, to desert the Ptolemaic ideas. Many Islamic philosophers, writers, physicians, and astronomers have been influenced by Ibn Tufayl and his work. These people include Nur al Din al Bitruji, Abu ‘Abdallah Muhammad b. al Abbar, Abd al Wahid al Marrakushi, Ahmed Mohammed al Maqqari, and Ibn al Khatib. Ibn Tufayl served as the secretary of the Almohad governor of Granada, and later as the secretary of the Almohad governor of Ceuta and Tangiers (Abū Saʿīd ʿUthmān, one of 'Abd al Mu'min's sons). Eventually, Ibn Tufayl moved to the service of Abū Yaʿqūb Yūsuf, who was a prince at the time and later became the second Almohad caliph.
Хаи ибн Яқзан
Ибн Туфайл (حَيّ بن يقظان) – философиялық роман және аллегориялық повесть, ол Авиценнизм мен Суфизмнің ықпалымен жазылған. Ол газельмен өсірілген және жалғыз өмір сүретін жабайы баланың тарихын баяндайды. Кейіннен Хайй цивилизация мен дінмен танысады, ол Абсал (кейбір аудармаларда Асал) есімді кемеден құлаған адамды кездестіреді. Ол діннің кейбір элементтерін, атап айтқанда бейнелерді және материалдық игіліктерге тәуелділікті, көпшілікке лайықты өмір сүру үшін қажет деп санайды. Алайда бейнелер мен дүние-мүлік шындықтан алаңдатады және ақыл-ойымен соны мойындаған адамнан аулақ болуы керек. Роман кейіпкерлерінің есімдері – Хайй ибн Яқзан, Саламан және Абсал Ибн Синаның әңгімелерінен алынған. Романның атауы да Ибн Синаның повесімен бірдей. Ибн Туфайл бұл есімдерді және атауды Ибн Синаға сілтеме ретінде пайдаланды, өйткені ол оның философиясына тоқталғысы келді. Бұл еңбек классикалық ислам философиясына да, қазіргі заманғы батыс философиясына да "зор әсер етті". Бұл повесть "Ғылыми революцияны және Еуропаның ағарту дәуірін жариялаған ең маңызды кітаптардың біріне" айналды, ал романдағы ойлар "Томас Гоббс, Джон Локк, Исаак Ньютон және Иммануил Канттың еңбектерінде әртүрлі түрде және әртүрлі дәрежеде" кездеседі. Бұл еңбектің латын тіліндегі аудармасы Philosophus Autodidactus деп аталып, алғаш рет 1671 жылы Эдвард Пококк кіші дайындаған. 1708 жылы алғашқы ағылшын аудармасы (Саймон Окли) жарық көрді. Кейіннен бұл аудармалар Дэниел Дефоны Робинзон Крузоны жазуға шабындаған болуы мүмкін, онда да шөл аралы туралы әңгіме бар. Роман сонымен қатар Джон Локктің "Адамның түсінігі туралы очеркі" (1690) еңбегінде дамыған "tabula rasa" тұжырымын нығайтты, ал Локк Пококк шәкірті болған. Оның "Очеркі" қазіргі заманғы батыс философиясындағы эмпиризмнің негізгі көзіне айналды және Дэвид Юм мен Джордж Беркли сияқты көптеген ағартушылық философтарға әсер етті. Романдағы материализм туралы Хаййдің идеялары Карл Маркстің тарихи материализміне де ұқсас. Ол сонымен қатар Уильям Молиноның Локка ұсынған Молино проблемасының алдын ала көрінісі болды, ол оны "Адамның түсінігі туралы очерктің" екінші кітабына енгізді. Philosophus Autodidactus ықпалынан басқа еуропалық жазушылар Готфрид Лейбниц, Мелхиседек Тевено, Джон Уоллис, Кристиан Гюйгенс, Джордж Кит, Роберт Барклей, квакерлер, Самуэль Хартлиб және Вольтер болды. Соңғы оқылымдарда Надя Мафтуни көркемдік және ғылыми қызметті өзара байланыстыратын Sciart терминін қолданды және Ибн Туфайлдың Хайй ибн Яқзанын өзінің повесінің шегінде адам анатомиясы, аутопсия және вивисекция сияқты мәселелерге қатысты маңызды мысал ретінде сипаттады.
Ibn Tufayl was the author of (حي بن يقظان), also known as Philosophus Autodidactus in Latin, a philosophical romance and allegorical novel inspired by Avicennism and Sufism, and which tells the story of an autodidactic feral child, raised by a gazelle and living alone on a desert island, who, without contact with other human beings, discovers ultimate truth through a systematic process of reasoned inquiry. Hayy ultimately comes into contact with civilization and religion when he meets a castaway named Absal (Asāl in some translations). He determines that certain trappings of religion, namely imagery and dependence on material goods, are necessary for the multitude in order that they might have decent lives. However, imagery and material goods are distractions from the truth and ought to be abandoned by those whose reason recognizes that they are. The names of the characters in the novel, Ḥayy ibn Yaqẓān, Salamān, and Absāl were borrowed from Ibn Sina's tales. The title of the novel is also the same as Ibn Sina's novel. Ibn Tufayl did this on purpose to use the characters and the title as a small reference to Ibn Sina, as he wanted to touch upon his philosophy. The work also had a "profound influence" on both classical Islamic philosophy and modern Western philosophy. It became "one of the most important books that heralded the Scientific Revolution" and European Enlightenment, and the thoughts expressed in the novel can be found "in different variations and to different degrees in the books of Thomas Hobbes, John Locke, Isaac Newton, and Immanuel Kant." A Latin translation of the work, entitled Philosophus Autodidactus, first appeared in 1671, prepared by Edward Pococke the Younger. The first English translation (by Simon Ockley) was published in 1708. These translations later may have inspired Daniel Defoe to write Robinson Crusoe, which also featured a desert island narrative. The novel also inspired the concept of "tabula rasa" developed in An Essay Concerning Human Understanding (1690) by John Locke, who was a student of Pococke. His Essay went on to become one of the principal sources of empiricism in modern Western philosophy, and influenced many enlightenment philosophers, such as David Hume and George Berkeley. Hayy's ideas on materialism in the novel also have some similarities to Karl Marx's historical materialism. It also foreshadowed Molyneux's Problem, proposed by William Molyneux to Locke, who included it in the second book of An Essay Concerning Human Understanding. Other European writers influenced by Philosophus Autodidactus included Gottfried Leibniz, Melchisédech Thévenot, John Wallis, Christiaan Huygens, George Keith, Robert Barclay, the Quakers, Samuel Hartlib, and Voltaire. In more recent readings, Nadia Maftouni has coined the term Sciart for intertwined artistic and scientific activities and has described Ibn Tufayl's Hayy ibn Yaqzan as a leading instant which touches on issues like human anatomy, autopsy, and vivisection within the confines of his novel.