Кіріспе
Шотланд теңізшісі сэр Эндрю Бартон (шамамен 1466 – 2 тамыз 1511) – Лейттен шыққан шотланд теңізшісі. Ол португал кемелеріне шабуыл жасаған капер ретінде әйгілі болды. Ол шайқаста қаза тауып, ағылшын және шотланд халық әндерінде мәңгі есте қалды.
Sir Andrew Barton (c. 1466 – 2 August 1511) was a Scottish sailor from Leith. He gained notoriety as a privateer, making raids against Portuguese ships. He was killed in battle and memorialised in English and Scottish folk songs.
Мансап
Эндрю Бартонның 1490 жылдары Фландрия порттарына жасаған сауда сапарларының кейбіреулері Эндрю Халибертонның тізімінде жазылған. Ол үш бауырдың үлкені болды; кіші бауыры Роберт Бартон Овер Барнтоннан Шотландияның Бас қазынашысы болды. Эндрю Англия мен Португалияда «қарақшы» ретінде танымал болды, бірақ Шотландия королінің атынан марки хатымен жұмыс істейтін теңізші ретінде оны капер деп атауға болады. Португалия кемелеріне қарсы марки хаты алғашқыда оның әкесі Джон Бартонға Шотландия королі Джеймс III 1485 жылға дейін берген. Джонның кемелері Фландриядағы Слейс портында сауда жасағанда португалдық кемелердің шабуылына ұшыраған. Джеймс IV 1507 жылдың шілдесінде хаттарды жаңартты. Бартон 1508 жылы «Лайон» кемесімен португалдық кемелерге қарсы кек алуға тырысқанда, голландиялық билік оны Веереде ұстады. Джеймс IV 1509 жылы оны босату үшін Киелі Рим императоры Максимилиан және басқаларға хат жазуға мәжбүр болды. Содан кейін Эндрю ағылшын жүгін тасымалдаған португалдық кемені басып алды, бұл одан да көп қиындықтарға әкелді, және Джеймс IV бір жылға марки хатын тоқтатуға мәжбүр болды. 1509 жылы Эндрю Антверпен кемесін жаулап алды, ол оның марки хатына кірмеген Fasterinsevin (шотландтықтар үшін Shrove Tuesday; голланд тілінде Vastenavond болар еді). Джеймс IV оған капитан Питер Лемпсон мен оның офицерлеріне жүк және жүн үшін өтемақы төлеуді бұйырды. Бартондар Дания королі Джонға көмектесуге шақырылды және оған Любек кемелерін тоқтатуға рұқсат берді. Бұл қызметі үшін Дания королі Джон Джеймс IV-ке Фленсбургтен кемелерінің мачталары үшін ағаш жіберді. Эндрю 1511 жылдың көктемінде Джонның қызметіне қысқа уақытқа қосылды, бірақ Джеймс IV Джонға берген кемені де алып, рұқсатсыз кетіп қалды.
Соңғы шайқас
1511 жылы Эндрю Бартон ағылшын жағалауында португалдық олжа іздеп жүргенде, ол және оның «Арыстан» және «Дженни Пирвин» кемелері сэр Эдвард Говард пен оның інісі Томас Говард, Норфолк графының 3-ші герцогымен Кенттегі Даунс түбінде болған қаһарлы шайқастан кейін тұтқынға алынды. Балладаларда айтылған оқиғаға сәйкес, Эндрю шайқас кезінде ағылшын садақшысының қолынан қаза тауып, кейін оның басы ағылшын патшасына оның өлімінің куәлігі ретінде жеткізілді. Бұл оқиға екі жылдан кейін Флодден шайқасындағы сөздер алмасу кезінде еске түсірілді. Теңіз шайқасының тарихын Рафаэль Холиншед және басқа да 16 ғасырғы ағылшын жылнамаларында баяндаған. Холиншедтің айтуынша, Говардтар бастапқыда Эндрю Бартонға жақындасып, амандасқандай болды, бірақ кейін шайқасқа түсті. Бартонның кемесі «Бірмұңдық» деп аталды және ол жараларынан көз жұмды. Шотландиялықтардан аман қалғандар Лондонға жеткізіліп, Йорк епископының резиденциясында, Уайтхоллдағы Йорк Плейсте тұтқынға алынды. Эдвард Холлдың жазуынша, Эндрю шайқас кезінде сыбызғысымен әскерін рухтандырған. Холл екі кеменің 1511 жылғы 2 тамызда Блэкволлға жеткізілгенін және тұтқындар Винчестер епискобымен кездескеннен кейін, өздерінің қарақшылықтарын мойындағаннан соң босатылғанын мәлімдеді. Шотландия епископы Джон Лесли өзінің жылнамасында осы оқиғаға ұқсас нәрселерді баяндады. Джордж Бьюкененнің мәліметінше, Эндрю Бартон оқтан аяғы сынғаннан кейін де күресін жалғастырды және жараларынан көз жұмғанға дейін барабан соғып, теңізшілерін жігерлендірді. Бьюкенен Говардтардың португал елшісінің шағымынан кейін Генрих VIII-нің бұйрығымен іс-қимыл жасағанын атап көрсетті. Холл Генрих VIII шотландиялық кемелерді қууға Говардтарға бұйрық берген кезде Лестерде болғанын жазды.
Танымал мәдениетте
Ол "Сэр Эндрю Бартон немесе Эндрю Бартин" атты дәстүрлі халық әнінің негізгі кейіпкері болып табылады, бұл Child балладасының 167-ші нөмірі. Кейбір нұсқаларында "Сэр Бартон" былай дейді: Оның оқиғасы Генри Мартинде де баяндалған, ол да Child балладасы (250-ші нөмір) және түпнұсқа балладаның кейінгі нұсқасы болып көрінеді. Рудьярд Киплинг өзінің "Пук-оф-Пукс-Хилл" сериясында Бартонға байланысты қысқа әңгіме жазған.
His story is also told in Henry Martyn, another Child ballad (number 250), which seems to be a later evolution of the original ballad. Rudyard Kipling wrote a short story connected with Barton in his Puck of Pook's Hill series.
Белгілі ұрпақтары
Стетман отбасы, оның ішінде Чарльз Стетман (1753–1812) және Джон Габриэль Стетман (1744–1797) сияқты көптеген белгілі мүшелері болған. Әңгімеге қарағанда, Эндрю Бартонның жалғыз ұлы Чарльз қалған, ол Лейттен Сьюзан Стетманға үйленіп, әйелінің тегін алған. Тағы бір белгілі мүшесі – Джон Эндрю Стетман (1778–1833), ол Наполеон соғыстары кезінде Голландия армиясында генерал болған (оның әкесі, Голландияның Бас штаты қызметіндегі шотланд бригадасында болған, натуралдасқан голланд болған). Оның ұлы, Карл Джон Вильям Стетман, пруссиялық азамат болып, Кобленц қаласының жанындағы Беселих аббаттығына қоныстанды. Ол Франкфурт-на-Майн және Эрфурттағы ұлттық жиналыстардың мүшесі болды және фрайхерр (барон) атағын алды. Оның үлкен отбасы болды, оның көптеген ұлдары Королева Аугуста гвардиялық полкіне қатысты; олар Бартонның бастапқы тегіне қайта оралды.