Кіріспе

Британ полиматы майор Том Харнетт Харрисон, DSO, OBE (26 қыркүйек 1911 – 16 қаңтар 1976) – британ полиматы. Өмірі бойында ол орнитолог, саяхатшы, журналист, хабаршы, әскер, партизан, этнолог, мұражай кураторы, археолог, деректі фильм жасаушы, кинорежиссер, табиғатты қорғаушы және жазушы болды. Оны көбінесе антрополог деп сипаттаса да, кейде "Жалаңаяқ антрополог" деп атайды, бірақ Кембридж университетінде Оксфордқа қоныстанғанға дейін ол табиғи ғылымдарды оқыған. Ол Mass Observation әлеуметтік бақылау ұйымын құрушылардың бірі болды. Ол Саравак (1932) және Жаңа Гебрид аралдарында (1933–35) орнитологиялық және антропологиялық зерттеулер жүргізді, өмірінің көп бөлігін Борнеода (әсіресе Саравакта) өткізді, ал соңында АҚШ, Ұлыбритания және Францияда болып, Таиландта жол апатында қаза тапты.

Ерте өмір және білім

Харрисон 1911 жылғы 26 қыркүйекте Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласында инженер Джеффри Харнетт Харрисонның (1881–1939) және Мари Эллен Коулдың (1886–1961) ұлы болып дүниеге келді. Ол қызметі үшін жоғары наградалармен марапатталды және, соңында, бригадир-генерал шеніне жетті. Харрисон осы жылдары әлеуметтік оқшауланған күйде өмір сүрді, ағасынан басқа ешқандай досы болған жоқ. Әкесі әскерде болды, ал анасы балаларына көңіл бөлмеді. 1919 жылы Харрисонның ата-анасы Аргентинаға қайтып оралды және, Харрисон кейіннен айтқандай, ұлдарын "тастап кетті" – Эстакре дайындық мектебіне, ал кейіннен Винчестердегі Уинтон Хаус дайындық мектебіне жіберді. Мектеп демалыстарын түрлі пасторлық үйлерде ақы төлеп тұрып өткізді, ол оған ұнамады. 1922 және 1923 жылдары Харрисон мен оның інісі қысқа мерзімге әкесімен Аргентинаға қайтып оралды. Бұл оның балалық шағының ең жақсы жылы болды. Әкесінің жетекшілігімен ол аң аулауға, жеміш жинауға және тауға шығуға үйренді. Ол құстарға қызығушылық танытып, олар үшін клетка салып, мінез-құлқын зерттеді. Харрисон мектептегі сыныптастарымен араласуға құштар болмаса да, оларға қатты қызығушылық танытып, әрбір оқушы туралы картотека жасады. Ол сондай-ақ мектептегі иерархия және мәртебе мәселелеріне қызығды. Оның алғашқы жобаларының бірі – "Worktown" Болтон қаласында жүзеге асты. Оның туысы, BBC World Service хабаршысы Энн Саймондс (журналист Мэтью Саймондстың анасы, Джон Биван, Ардвик бароны) бір кезде Mass Observation ұйымында онымен бірге жұмыс істеді. 1939 жылдың шілде айында ол 45 минуттық BBC телефильмін ұсынды, онда ол Лондонның Шығыс бөлігін зерттеді, Кокни тұрғындарымен, еврейлермен, Ласкарлармен, қытайлармен және оның басқа да тұрғындарымен таныстырды.

Әскери қызмет

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Харрисон "Массалық бақылау" жобасын басқарды және 1942 жылдың мамыр айынан 1944 жылдың маусымына дейін "The Observer" газетінің радио жариялаушысы болды. Осы кезеңде ол әскерде болды және Ұлыбританиядан кеткеннен кейін жариялаудан бас тартты. Қызметтен кейін 1943 жылдың 21 қарашасында барлау корпусының екінші лейтенанты болып тағайындалды. Ол (кейбір дереккөздерде оның аты-жөні шатастырылып, оның жарамдылығына қарамастан) Борнео аймағының жергілікті халқын жапондарға қарсы қолдану жоспарына тартылды. Ол Z арнайы бөліміне (сондай-ақ Z Force деп белгілі) қатысты, ол Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағындағы Біріккен Жеңісшілдердің барлау бюросының (SRD) бөлігі болды. 1945 жылдың 25 наурызында ол жеті Z Force оперативтігімен бірге Consolidated Liberator ұшағынан Келабит халқының қоныстанған биік таулы аймағына парашютпен түсірілді. Осы операцияның (SEMUT I, аймақтағы төрт SEMUT операциясының бірі) жеке баяны "World Within" (Cresset Press, 1959) кітабында келтірілген; сонымен қатар, оның кейбір әріптестерінен әрдайым жағымды емес есептер де бар. Борнео үстінде атып түсірілген американдық ұшқыштарды құтқаруға жасаған тырысы "Ұшқыштар мен бас аулаушылар" атты PBS телесериалының "Өлілердің құпиялары" бөлімінің маңызды бөлігін құрайды. Оның 1947 жылдың 6 наурызында (жарияланған күні 1946 жылдың 2 қарашасы) марапатталған "Еңбегі үшін ордені" туралы ұсынымында, оның басқаруындағы күштер 1945 жылдың 15 тамызына дейін одақтастардың қанаттарын қорғап, жапондық операцияларға елеулі кедергі келтіргені сипатталған.

Этнологиялық жұмыстар

Соғыстан кейін 1947–1966 жылдары ол Саравак мұражайының кураторы болды (бірақ ол 1951 жылдың 14 наурызына дейін лауазымынан түсіп қалған жоқ). 1950-ші және 1960-шы жылдары Том мен Барбара Харрисон Саравақтағы Ниадағы Ұлы үңгірдің Батыс аузында пионерлік қазба жұмыстарын жүргізді. Олардың ең маңызды жаңалығы – радиокөміртектік талдау бойынша шамамен 40 000 жыл бұрынғы қабаттардан табылған адам бас сүйегі, Борнеодағы қазіргі заманғы адамның ең ерте кездескен қалдығы. Олардың қазба жұмыстарының нәтижелері тиісті деңгейде жарияланбағандықтан, олардың дұрыстығына күмән туды; алайда, 2000–2003 жылдар аралығында Ниа үңгірі жобасы аясында жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижелері оларды толыққанды растады. Ниадағы жұмыстарды көрсеткен үш фильм (сондай-ақ британдық теледидар үшін түсірілген көптеген фильмдердің арасында) сақталған.

1962 жылы Бруней көтерілісі басталғанда, Саравақтың 4-ші дивизиясының резиденты Джон Фишер Барам өзенімен дәстүрлі Қызыл қанатты соғыс туын жіберіп, Дайак тайпаларынан көмек сұрады. Том Харрисон да Брунейге келді. Ол Барио маңындағы биік таулы аймақтан Келабит тайпасын шақырды, ол оның соғыс жылдарындағы қарсылық орталығы болған. Жүздеген Дайактар жауап беріп, британдық азаматтар басқаратын отрядтарға бірікті, ал олардың барлығына Харрисон басшылық етті. Бұл күш шамамен 2000 адамнан тұрды және ішкі аймақтардағы жолдарды (асфальтталған жолдар болған жоқ) жақсы білгендіктен, көтерілісшілерді ұстап, олардың Индонезияға қашу жолын кесті.

Саравақтан кейінгі кезең

Саравак мұражайының кураторы қызметінен 55 жасында зейнетке шыққаннан кейін, 1967 жылы Харрисон Корнелл университетінің Оңтүстік-Шығыс бағдарламасында аға ғылыми қызметкер ретінде үш жылдық келісімшартты бастау үшін Нью-Йорк штатының Итака қаласына кетті. Бірақ екінші жылдан кейін ол Сассекс университетінде жалақысыз қызмет атқару үшін Ұлыбританияға көшіп барды, себебі ол бұл университетке "Массалық бақылау" архивін сыйлаған болатын. 1974 жылы докторлық дәрежесі болмаса да, ол қонақ профессор болып тағайындалды.

Жеке өмірі мен өлімі

Харрисон үш рет үйленген. 1939 жылы ол Берта Клейтонның (1908–1961) ажырасу ісінде екінші тарап ретінде көрсетілді; олардың Максвелл Барр (1940–2002) деген ұлы болды, 1940 жылы үйленді, бірақ 1954 жылы ажырасты. Ол Барбара Брунигпен Саравак мұражайында жұмыс істеген кезде танысты; олар 1956 жылы Лондонда үйленді, бірақ бельгиялық мүсінші Кристин Форанимен (1916–1976) танысқаннан кейін 1970 жылы ажырасты. Олар 1971 жылы үйленді. Жол апаты кезінде, олар отырған автобус жүк көлігімен соқтығысып, Таиландта қаза тапты. Тай дәстүріне сәйкес, олар Бангкокта өртеліп, күлі шашылды.