Кіріспе

Даулы гипотеза

Абортты заңдастырудың қылмысқа тигізетін әсері туралы теория (көбінесе Донохью-Левитт гипотезасы деп аталады) – аборт заңдастырылғаннан кейінгі онжылдықтарда қылмыс деңгейінің төмендеуі туралы даулы пікір. Жақтастары аборттың қолжетімділігі қылмыс жасау қаупі жоғары балалардың тууының азаюына әкелгенін айтады. Мұндай әсерді көрсететін алғашқы зерттеу 1966 жылы Швецияда жүргізілген. 2001 жылы Чикаго университетінің профессоры Стивен Левитт және Йель университетінің профессоры Джон Донохью өз зерттеулері мен бұрынғы зерттеулерге сілтеме жасай отырып, қаланбаған немесе ата-анасы оларды асырауға шамасы келмейтін балалардың қылмыскер болу ықтималдығы жоғары екенін мәлімдеді. Бұл идея Левитттің «Фрикономика» кітабында жарияланғаннан кейін кеңінен танымал болды. Сынаушылар Донохью мен Левиттің әдістемелерінде кемшіліктер бар екенін және аборт пен кейінгі қылмыс деңгейі арасындағы статистикалық маңызды байланысты дәлелдеу мүмкін емес екенін айтады. Сынаушылардың назар аударатыны – Донохью-Левитт зерттеуіндегі аборт деңгейінің 1973 жылғы Жоғарғы Соттың Роу против Уэйд ісінен кейін едәуір өскені туралы болжам; сыншылар санақ деректерін пайдаланып, аборт деңгейіндегі өзгерістер зерттеу әдістемесімен көрсетілген қылмыс деңгейінің төмендеуін түсіндіре алмайтынын көрсетті (көптеген штаттарда шектеулі жағдайларда заңды аборттарға рұқсат берілген). Басқа сынаушылар Донохью-Левитттің туылғандар мен қылмыс арасындағы корреляциясы есірткі қолданудың азаюы, демографиялық өзгерістер, халық тығыздығының өзгеруі немесе басқа да заманауи мәдени өзгерістер сияқты шатастыратын факторларды толыққанды ескермейтінін айтады. Мәселенің бір бөлігі – себеп пен салдар арасындағы ұзақ және белгісіз уақыт аралығы. Егер аборт деңгейінің жоғарылауы белгілі бір жылы туған балалар арасындағы қылмыстың азаюына әкелсе, бұл әсер тек 10-20 жылдан кейін ғана байқалады. Аборттың қылмысқа тигізетін әсерін анықтау үшін, бала туған кездегі топтарға әсер ететін басқа факторларды (мысалы, топтың салыстырмалы мөлшері немесе балалық шақтағы қылмыстың таралуы) және кейінгі жылдары тікелей әсер ететін факторларды (мысалы, жалақы немесе түрмеге түсу деңгейі) ескеру қажет.

1972 Рокфеллер комиссиясы 12.16

1972 жылы «Халық саны және Американың болашағы» атты Рокфеллер комиссиясы 1966 жылғы зерттеуге сілтеме жасайды, онда аборттан бас тартқан әйелдердің туған балалары «психиатриялық қызметтерге жиі тіркелген, қоғамға қарсы және қылмыстық әрекеттерге қатысқан, сондай-ақ мемлекеттік жәрдемге көбірек тәуелді болған» деп көрсетілген. Аталған зерттеу 1939-1941 жылдар аралығында Швецияның Гётеборг қаласындағы ауруханада аборттан бас тартқан 188 әйелдің балаларын қарастырды. Бұл қалағансыз балаларды ауруханада осы балалардан кейін туған балалардың басқа тобымен салыстырды. Қаламаған балалар ажырасқан ата-аналар отбасында немесе асырап алу отбасында өскендей, қолайсыз жағдайларда өсуі және жасөспірімдерге жатқызылуы, қылмысқа қатысуы мүмкін еді.

2001 жылы Донохью мен Левитт зерттеуі

Чикаго университетінің Стивен Левитт және Йель университетінің Джон Донохью бұл тұжырымды 2001 жылғы «Заңдастырылған аборттың қылмысқа тигізетін әсері» атты мақаласымен қайта қарастырды. Донохью мен Левитт 18-ден 24 жасқа дейінгі ер адамдардың қылмыс жасау ықтималдығы жоғары екенін көрсетеді. Деректер көрсеткендей, АҚШ-тағы қылмыс 1992 жылы азая бастады. Донохью мен Левитт 1973 жылы заңдастырылғаннан кейін қаланған балалардың болмауы 18 жылдан кейін, яғни 1992 жылдан бастап қылмыстың төмендеуіне әкелді, ал 1995 жылы оның көрсеткіштері күрт төмендеді. Осы жылдарда туылмаған балалардың қылмыс жасау деңгейі ең жоғары болар еді. Донохью мен Левитттің сөзіне сәйкес, Роу мен Уэйдке қарсы сот процесіне дейін абортты заңдастырған штаттарда (Аляска, Калифорния, Гавайи, Нью-Йорк, Орегон және Вашингтон) қылмыстың төмендеуі ертерек болды. Бұдан әрі, аборт деңгейі жоғары штаттарда, орташа табыс сияқты факторларды ескергенде, қылмыстың төмендеуі де жоғары болды. Канада мен Австралияда жүргізілген зерттеулер заңдастырылған аборт пен жалпы қылмыстың азаюы арасындағы байланысты анықтады. 2004 жылы Тед Джойс жүргізген зерттеуде, Донохью мен Левитттің зерттеуінде көрсетілген заңдастырылған аборт пен қылмыс деңгейі арасындағы теріс байланыс, креккокаин қолданудағы өзгерістер сияқты факторлардың өлшенбеген кезеңдік әсерлерінен туындағаны анықталды. 2009 жылы Джойс АҚШ штаттары мен топтары бойынша абортты заңдастырумен байланысты жас ерекшеліктері бойынша адам өлтіру және кісі өлтіру құқық бұзушылықтарының тұтқындалу деңгейін талдағаннан кейін ұқсас нәтижелерді хабарлады. 2005 жылы Левитт Freakonomics веб-блогында бұл сынға жауап ретінде бастапқы зерттеуде болмаған кемшіліктер мен айнымалыларды түзету үшін сандарын қайта қарады. Жаңа нәтижелер бастапқы зерттеу нәтижелерімен дерлік бірдей болды. Левитт қолда бар деректерді ақылмен пайдалану 2001 жылғы бастапқы мақаланың нәтижелерін нығайтады деп санайды. 2004 жылы Донохью мен Левитттің зерттеуі Джойс айтқан сынды ескерді, егер зерттелген жылдар аралығы Джойс талдағаннан асып кетсе және крек эпидемиясының әсері тиісті деңгейде бақыланса, теріс байланыс сақталады екенін көрсетті.

2005 жылғы Фут пен Гоцтің сын-пікірлері

Кейін 2005 жылы Кристофер Фут және Кристофер Гоц Левитт пен Донохьюдың статистикалық талдауындағы компьютерлік қате заңдастырылған аборт пен қылмыстың төмендеуі арасындағы байланысты жасанды түрде күшейткенін мәлімдеді. Қылмысқа қатысты басқа факторлар тиісінше ескерілгенде, аборттың тұтқындауға әсері шамамен жартысына дейін азайды деп олар көрсетті. Фут пен Гоц Левитт пен Донохьюдың тұтқындалғандардың жалпы санының орнына, халық санына шаққандағы тұтқындалғандар санын пайдалануын сынады. АҚШ Халық санағы бюросының халық санын бағалау деректерін пайдалана отырып, Фут пен Гоц талдауды қайта жасады, қарапайым тұтқындалғандар санының орнына тұтқындалғандардың көрсеткіштерін қолданды және аборттың әсері толығымен жойылғанын анықтады. Донохью мен Левитт кейін Фут пен Гоцтің жұмысына жауап жариялады. Олар қателіктерді мойындады, бірақ басқа әдістемелерді қолданғанда, заңдастырылған аборттың қылмыс деңгейіне әсері сақталғанын көрсетті. Бірақ Фут пен Гоц дереу қарсы дәлел келтірді, Левитт пен Донохью ұсынған әдістерді қолданып деректерді талдағаннан кейін де аборт көрсеткіштері мен қылмыс көрсеткіштері арасында оң байланыс байқалмайтынын көрсетті. Олар бұл Левиттің тұжырымын міндетті түрде жоққа шығармайтынын мойындады, сонымен қатар осындай шатасқан және толық емес деректермен Донохью мен Левиттің қорытындысын дәлелдеу немесе жоққа шығару мүмкін болмайтынын атап өтті.

Кейінгі зерттеулер

2007 жылы Лео Х. Кахан, Дэвид Патон және Роб Симмонс жүргізген зерттеуде Англия мен Уэльсте аборт пен қылмыс арасындағы айқын, тұрақты байланыс анықталмады. Паоло Буонано, Франческо Драго, Роберто Гальбиати және Джулио Занелланың 2014 жылғы зерттеуі жеті еуропалық елді қарастырып, Донохью-Левитт гипотезасын қолдайтын дәлелдер таппады. Дегенмен, 2014 жылы Абель Франсуа Батыс Еуропаның 16 елінің 1990-2007 жылдардағы деректерін талдап, аборттың қылмыс деңгейінің айтарлықтай төмендеуіне себеп болғанын анықтады. Гари Л. Шусмиттың 2017 жылғы зерттеуі мынаны көрсетті: «Егер қылмыс пен аборт арасында маңызды байланыс болса, онда ол штаттар арасындағы жасөспірімдердің аборттарының әртүрлі деңгейіне байланысты, қаламаушылыққа емес». Басқаша айтқанда, заңдастырылған аборт 1990 жылдары қылмысты азайтты, бұл Донху-Левитт гипотезасымен сәйкес келеді, бірақ бұл тек жасөспірім аналардың санын азайтқандықтан болды, барлық қаламаған жүктілікті азайтудың жалпы әсерінен емес. 2020 жылы Донохью мен Левитт бастапқы зерттеулеріне қатысты пікірталастың жаңартылған шолуын жариялады және оның болжамдарының дұрыс екенін мәлімдеді. «Біздің есебімізше, 1997-2014 жылдар аралығында заңдастырылған аборттың нәтижесінде қылмыс шамамен 20%-ға төмендеді. Заңдастырылған аборттың қылмысқа тигізген жалпы әсері шамамен 45%-ты құрайды, бұл 1990-шы жылдардың басындағы қылмыстың ең жоғары деңгейінен 50-55%-ға төмендеудің маңызды бөлігін құрайды». Левитт осы мақаланы және түпнұсқа мақаланың (оның сын-тексерулерін қоса) тарихын Freakonomics подкастының бір бөлімінде талқылады.