Кіріспе

Ампелография (ἄμπελος, "жүзім" + γράφος, "жазу") – жүзімді анықтау және жіктеумен айналысатын ботаника саласы, Vitis spp. Дәстүрлі түрде бұл жүзім жапырақтары мен жүзім жидектерінің пішіні мен түсін салыстыру арқылы жасалған; бірақ соңғы кезде ДНК-саусақ іздерінің пайда болуы жүзімді зерттеуде революция жасады.

Ерте тарих

Жүзім бұтасы – өте өзгергіш түр және кейбір сорттары, мысалы Пино, ерекше жиі мутацияға ұшырайды. Сонымен қатар, шарап және үстелдік жүзім өнеркәсібі ежелгі заманнан бері маңызды болғандықтан, жүзімнің әртүрлі сорттары мен клондарын дұрыс анықтауға үлкен қаржы жұмсалуы мүмкін. Ампелография ғылымы 19-шы ғасырда, жүзімнің түрлерінің әртүрлілігін жақсырақ түсіну қажет болған кезде, олардың филоксера сияқты аурулар мен зиянкестерге қарсы тұру қабілетінің өзгешелігіне байланысты маңызды атанды. Осы кезеңде көптеген жүзімді анықтау кітаптары жарық көрді, соның бірі – Виктор Рендудың 1857 жылғы «Ampélographie française» кітабы, онда Эжен Гробонның қолмен боялған литографиялары орналасқан.

Пьер Гале

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ампелография – өнер еді. Содан кейін Монпельедегі Жоғары агрономиялық ұлттық мектептің Пьер Гале жүзім сортарын анықтау үшін критерийлерді жүйелі түрде жинақтады. Гале жүйесі жапырақтардың пішіні мен контурларына, өсіп келе жатқан өркендердің сипаттамаларына, өркендердің ұштарына, гүлдердің жынысына, жүзім шоғының пішініне, сондай-ақ жүзімнің түсіне, мөлшеріне және тұқымдарына негізделген. Жүзім жапырақтар мен өркендерге қарағанда қоршаған орта факторларына аз сезімтал, бірақ олар ұзақ сақталмайды. Ол тіпті жүзімнің дәмін де критерий ретінде қосты, бірақ бұл өте субъективті. 1952 жылы Гале "Ampélographie pratique" атты түпкілікті кітабын жариялады, онда 9600 жүзім сорты сипатталған. "Ampélographie pratique" кітабын 1979 жылы Люси Мортон ағылшын тіліне аударды және 2000 жылы жаңартылды.

Тарихи әмбебап ампелографияның суреттері

2012 жылы итальяндық L'Artistica Editrice баспасында «Illustrated Historical Universal Ampelography» атты үш томдық жинақ жарық көрді. Ол 1800 және 1900 жылдар аралығында Франция мен Италияда жарық көрген ең маңызды кітаптарды қамтиды: Пьер Виала мен Виктор Верморелдің «Ампелографиясы», граф Джорджио Галлесионың «Pomona Italiana» еңбегінен жүзімге арналған бөлім және Италия Ауыл шаруашылығы министрлігінің «Ампелографиясы». Кітапта әлемнің түкпір-түкпірінен алынған 551 түрлі-түсті жүзім суреті жинақталған. Итальян және ағылшын тілдерінде жазылған мәтіндер әрбір жүзім сортының морфологиялық және аграрлық ерекшеліктерін, сондай-ақ олардың синонимдерін және тарихи деректерін сипаттайды.

ДНҚ

Калифорния университеті Дэвистегі Кароль Мередит жүзім түрлерін анықтау үшін генетикалық саусақ іздерді қолдануды алғаш рет енгізді. Осы әдістің белгілі жетістіктеріне Зинфандель, Примитив және Крленак Кастеланскинің сәйкестігін дәлелдеу, сондай-ақ Сангиовезенің ата-аналарын Силиегиоло және Калабреза Монтенуово деп анықтау кіреді. Мұндай зерттеулер тарихи сауда және көші-қон үлгілері туралы құнды мәліметтер береді. ДНҚ саусақ іздерін алу үшін жүзімнің сыртқы түрі мен дәміне әсер етпейтін ДНҚ сегменттері пайдаланылады. Соңғы жұмыстар жүзімнің түрлері арасындағы айырмашылықтарға жауапты гендерді анықтады, мысалы, жүзімнің түсін бақылайтын VvMYBA1 және VvMYBA2 гендері, немесе Пино Менье Пино Нуармен салыстырғанда кейбір жасушаларында мутацияға ұшыраған VvGAI1 гені.